Artxiboa egileka: Karlos del Olmo

Hegazkina, mendiaren kontra dart-dart

Karlos del Olmo

Oraindik ondo josita dugu denok gomutan duela gutxi Alpeetan izandako gertaera lazgarria, eta izan dituen mota guztietako ondorenak, besteak beste, hizkuntzazkoak, gure hizkuntzari (baina ez geureari bakarrik) dagokionez. Lantokian berehala hasi ginen gogoeta egiten alderdi semantikoaz, besteak beste, honen moduko esaldiak irakurri ondoren:  ”Kopilotuak propio erorarazi zuen A320 hegazkina, bakarrik geratu zenean”; “Lubitzek hegazkina nahita amildu zuela berretsi du bigarren kutxak”, “Hegazkina arinago erortzeko agindua eman zuen hainbatetan Germanwingseko kopilotuak”, “Hegazkinak behera egiteko maniobra abiatu zuen ‘nahita’ kopilotuak”…

Azal dezadan sortu ziren zalantzetako batzuk: “Norbera barruan dela, erorarazi ala amildu esan ote daiteke?”, “Arinago erortzeko agindu ote diezaioke pilotuak motorrak piztuta dituelarik?”, “Motorrak piztuta egonik, zeru goietatik amildu ote daiteke aireplanoa, erabat kontrolatuta doala?”.

Orotariko Hiztegian oso soka luzea duen tradiziozko erabilera bat agertzen da: “Ekusi zituala animak infernura amiltzen, elurra ugari ari danean elur-maloak lurrera erori oi diran eran” (ikus zelako joko polita amilduren eta eroriren artean). “Jesu-Kristok denbora danean utziko du [Ante-Kristoa] ill otza; eta amilduko da infernura sufre erazekizko ainzira edo osin batera”. “Aberatsa ere il zan; eta infernura amildu zan”. Tamalez, arimak ez dira hegazkinak, eta ez dute hegan egiten ere hilotzik daudela. “Aingeru gaixtoak bezala, zerutik ifernura anbiltzen gaitu” adibidetik hurbilago dago aipatu hegazkinarena? Lizentzia poetiko halako bat hartuta, baliteke. Amilduz eraturiko adibide ugariak ere ugariak agertzen dira, gutxi, berriz, auzi honetan argi egingo digunik… ez bada sarrera hau: “AMILDU ERAGIN. Hacer caer, precipitar. v. ~amilerazi.~ |*| “Ogasunetan amildu eragin eta neskatxaren matrail leunetan atustan kokatzen aizen maitasun ori!”, Zaitegirena. Beharbada, euskaldun askoren buruan, amildegiei fisikoki lotuegi dago amildu aditza, eta, hegazkina, berez, ez zen amildegian behera joan, ezta halako batetik inork bota ere (iruditeria poetikoaren aldetik oso litekeen kontua izan arren).

Eroraraztearena antzeko kontua dateke; Orotarikoan, esaterako, ondokoa ikusten dugu: ERORI ERAGIN. Hacer caer. v. ~erorarazi.~: “Pekatuan erori eragiteko”. “Zure arrotasun andiak eta humiltasunik ezak estropezatu eta erorieragiten zaituztela”. Argitasun handirik ez dugu eskuratzen horretatik, ez, bederen, bizidunak barruan daramatzala  pertsona batek gobernatuta hegan doan tramankulu motordunaren ekintza zedarritzeari dagokionez.

Guztiarekin ere, beste hizkuntzek ere lantegi izan dute gertaera behar bezala azaltzea: “deliberately crashed the plane”, “ hizo estrellar el avión”, “Volontairement avion de passagers se est écrasé Germanwings, que la boîte noire (…) a été volontairement détruit par son copilote”. Hortaz, abia gaitezen gu ere bide horretatik:

Esparru horretatik hurbilago, Elhuyar hiztegiak, adibidez, hau dakar: “el motorista se ha estrellado contra una pared”: “motoristak horma jo du”. Hegazkinen gaineko adibiderik ez du, baina zabalkuntza halako bat eginda,  “Kopilotuak mendia jo zuen” idatz genezake; dena dela, nahikoa litzateke gertaera zehazki esplikatzeko? “Borondatez, nahita…” erantsiz gero, beharbada.

5000 hiztegiak “ha estrellado el coche contra la pared”: “automobila hormaren kontra jaurti du” adibideaz gidariaren borondatea, nahitasuna, agerian jartzen digu (filmetan bezala, azken unean jauzi egin duen ala ez elipsian utzita) jaurti aditzaren baranora igarorik.

Itsasontziak ere, tradizioan, “bazterraren kontra”, “haitza jota” desegiten dira, baina adiera horri, hegazkin triskantzari gagozkiola, eragilea edo arazlea atxiki behar genioke. Autoek ere bazterra jo ohi izaten dute, istripua arina edo guztiz txikitzerainokoa izan daitekeelarik.  

Ezbairik gabe, adibide hurbilena dugu Zehazkin jasoa: “se ha estrellado un avión en Colombia”: “hegazkin batek lur jo du Kolonbian”. Honako honetan ere ez dakigu ziertotik pilotuak gurata jokatu zuen ala ez; hortaz, berriro ere zehazkiago esan edo idatzi beharrean geundeke eragiletza edo borondatea aipatuta.

Mokoroak jasotako erakusburu bat ezinago egoki da hau dena finitzeko: “Aize ta olatuak eroèn lekurantz joian ontzia, zuzenbide-baga; ta goizeko iruretan, dart-dart jo ebazan atxak”.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

IDITE eta Hobelex, ezinbesteko tresna bi

Karlos del Olmo

Eguneroko lanean, itzultzaile, interprete eta zuzentzaileok noraezekoa dugu Euskaltzaindiak lexiko alorrean erabaki berri dituenen jakitun egotea (betetzea, gero, norberaren erantzukizuna eta erabakia), eta geure barneko datu baseak eguneraturik izatea ez da beti erraza gertatzen, egunerokotasunak berak autoprestakuntzarako tarterik eskaini ezean. Eginkizun horretan, laguntzaile fin eta maratzak dira UZEIk eskaintzen dituen bi tresna: Hobelex eta IDITE.

Hobelex Microsoft Officerako plugin bat da, eta instalatu ondoren, ortografia eta lexikoa zuzentzen laguntzen digu, euskaraz akats ortografikorik gabe idazteaz gain, lexiko zuzen eta eguneratua erabiltzea bideratzen ere du eta. Zuzentzaile ortografikoa da; hortaz, erratak edo akatsak markatu eta zuzentzeko hautabideak proposatzen ditu.

Hori ez ezik, lexikoa kontrolatzeko bidea ere ebakitzen du —hortxe datza haren ekarririk onuragarriena—: Euskaltzaindiaren arauetan eta Terminologia Batzordearen erabakietan “baztertzekotzat” edo “bigarren mailakotzat” jotako berbak nabarmentzen ditu, bai eta hobetsitakoak edo gomendatutakoak proposatzen ere.

Beste tresna batzuek ez bezala, Hobelexek bermatzen du erakunde arautzaileek etengabe arautzen, hobesten eta baztertzen duten lexikoa erabili ahal izatea, ia unean-unean eguneratzen baitute arduradunek.

Nork bere hiztegia txertatzeko atea ere zabalik du, jakina, eta hori ez da ahuntzaren gauerdiko eztula; dena dela, altxorrik handiena, ezbairik gabe, 130.000 bat lexiko sarreradun euLEX datu-basea da, Euskaltzaindiaren arauak eta Eusko Jaurlaritzako Terminologia Batzordearen erabakiak zein irizpideak baitarabiltza, modu automatizatuan. Hitz edo forma onartuez gainera, bigarren mailakoak eta baztertzekoak ere daramatza, hala, forma hobetsia erakusten du fidagarritasun maila handiz, arau edo gomendioak plazaratu orduko eta ahala, datu-basean txertaturik geratzen dira eta.

Teknika aldetik, euLEMA euskararako analizatzaile morfologiko automatikoa da bion eragilea, berbak analizatu eta sortzeko gauza baitugu. Hori bitarte dela, zuzenduriko berbak deklinatuta eskaintzen ditu.

IDITE beste maila bateko laguntzailea da, harroinean arestikoaren datu-base ahaltsu bera badu ere, bai eta euLEMA analizatzailea ere. Bigarren hau weberako aplikazio moduan dabil, eta berbak idatzi ahala lan egin beharrean, testu osoa (laburra ala luzea) aztertzen du, bai eta haren gaineko txostena eskaini ere: hau da, ohar lexikoak eta hitz ezezagunak batzen dituen zerrenda erakusten du, PDFan esportatu nahiz norberaren zerrendan gordez joateko.

IDITE Euskaltzaindiak berak darabil, berberak emandako arauekiko adostasuna egiaztatzeko.

Nabarmentzekoa da marra aukerakoa duten hitz elkartuetan, lanabes biok beti proposatzen dituztela marradunak.

Presaka jardun beharra edo ikasteko astirik ez izatea, dagoeneko, ez dira akiakula lexikoa “txukun” ez erabiltzeko (hala gura izanez gero, jakina). Zertan esanik ez, estandarizazioa errazago egiteko tresna on-onak dira, bi-biak.

Iruzkin 1

Karlos del Olmo atalean

Bedita Larrakoetxea eta Shakespeare

Karlos del Olmo

«Yaietako soñeko lirain, dotore, txairo, orratzetik arakoz jazten dauz Shakespeare’k bere bulko, pentsamentu, biotzaldi ta irudi zoragarri-arrigarriak ingalanderaz. Au onan dala egoki ete zan ba, aren olango lanak euskera baldar-traketsez emotea? (…)

Euskera jatorrez al izan dodanik liraiñen, dotoreen, txairoen eta txukunenez euskeraztu dot Shakespeare, irakurriago ta zoragarriago, atsegingarriago egiten jakun Shakespeare».

Bosgarren liburuko hitzaurrea, Bedita Larrakoetxea

«Shakespeare’k ingeles berezia dau, labur oparoa, esaera zaar ederrez josia, eta guzti au euskera bizi jatorrean iraulita emotea, naitaez aldatz-gorako lana izan bear».

Oroi-txinpartak. Santi Onaindia, 103. or.

Bedita

Arratiarra zen Benito Larrakoetxea, Zeanuri herrian jaio zen-eta 1894ko ekainaren 23an, eta 1990eko uztailaren 10ean eman zuen azken hatsa, Oñatiko Laterandar Kanonigoen komentuan. Baina 96 urteko bitarte horretan, itzultzaile porrokatu hark bi herri horiek elkartzen dituen bidea baino askozaz bide luzeagoak egin behar izan zituen; haietako batzuk, gurata, beste asko eta asko, noraezean.

Euskal itzulpengintzan ohorezko lekua izango du beti gorderik, Shakespeareren antzezlan guztiak euskaratu zituelako, prosaz euskaratu ere. 1928an hasia zen Kornuallesko agustindarren egoitza batean ingelesa lantzen, eta 1937an, Wigth uhartera joan zen, Euskal Herritik erbesteraturiko ume euskaldunen zaintzaile, bi urteko egonaldi batean. Ingelesa ikasi izanak, edo sakonago jorratu gura izateak, dena dela, ez du, berez, Shakespeare osoa itzultzeko bultzada esplikatzen.

Beste eragile bat izan beharra dago ondo kontuan: Espainiako Gerra Zibila eragin zuen militarren estatu kolpearen aurreko urteetan, euskal kulturan oso giro berezia nagusitu izana, pizkunde halako bat, eta, haren ondorioz, Gaizka Barandiaran, Andima Ibinagabeitia, Hipolito eta Benito Larrakoetxea anaiak, Santi Onaindia, Orixe, Jokin Zaitegi, besteak beste, literatur unibertsaleko lan esanguratsu batzuk hasi ziren euskarara ekartzen, besteak beste, hizkuntza (batez ere, mendebaldeko euskalkietakoa) goi mailako helburuetarako trebatzeko asmoz.

Horregatik ekin zion bakarlan gaitz horri, Argentinako Salta hiriko ikastetxeko eguneroko eginkizun arruntak amaitutakoan ziharduela ekin hartan. Hala, Macbeth (1957), Lear Errege (1958) eta Ekatxa (1959) Jokin Zaitegik eraendutako Euzko-Gogoa aldizkarian agertu ziren. Azken lana itzultzen 1968. urtean amaitu zuen.

Lanok plazaratzeko asmoz, 1972. urtean Oñatira itzuli zen, eta 1974. eta 1977. urteen bitartean kaleratu zituen, Gasteizko Seminarioko Eset inprimategiaren bidez, bost aletara bildutako sei sailetan. Hona hemen:

1.- Komediak A (1974)

2.- Komediak B (1974)

3.- eta 4.- Odol-antzerkiak A (1976)

5.- Odol-antzerkiak B (1976)

6.- Dramak (1977)

Badakigu, berberak kontatuta, ingelesezko bertsioen ondoan gaztelaniazkoak ere izaten zituela, “ondo gazteleraraturik dagonez ikusteko”. Gaztelaniazko bertsioa, Luis Astrana Marín-ena izan zitekeen, hark ere antzezlan guxtiak osoa prosaz argitara eman zituelako 1941. urtean.

Amaitu behar larri batek bultzaturik, itzultzaileak ondokoa idatzi zuen: “Nire irakasletzari ordurik ostu bagarik egin dot nire lana, tarteka-marteka. Barrien barri egin bear ba’neu, txukunago ta ederrago leroke, bai orixe! Baña noz amaitzeko?”. Eta, beste batean: “Eun bider orriztuko baneuz be oraindik zer orrazturik aurkituko neuke. Birgili Erromar idazle ospetsua egoanean bere Enearena bikaña suari emoteko asmotan ei egoan, eta orrako orrek enau bape arrituten. Eder da Enearena ta tamalgarri litzakean lan bikain ori suak irunstea”.

Lehen aipatu ditugun beste kultur asmokide eta “itzulkide” ospetsu horien antzera, Benitok garai hartako euskara landua ondo menderatzen zuen, eta Arratiako berbetaren baliabide asko eta asko erabili zituen, azpieuskalki haren lekukotasun ederra direla Beditaren itzulpenak. Zailtasunak zailtasun, ahozkotik oso hurbil daude zenbait pasarte, baina gaurko zaleentzat ulergarri izateko, txukundu lan apur baten beharra dute, Sabino Aranaren eskolakoek bezala, berbak asmatzen zituenez gero, maileguetara ez jotzearren.

Prosaz eman arren, eta XX. mendeko euskararen eta euskaldunen egoera soziolinguistikoa ondo begien aurrean izanda, halere, Bardoari  traiziorik ez egiteko guraria azaltzen da Benito Larrakoetxearen itzulpenetan.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Itzulpena Europako erakundeetan: zenbait datu (1)

Karlos del Olmo

Europar Batasunak 2015erako ondu dituen aurrekontuei erreparatuz gero, itzulpengintzarekin zerikusia duten zenbait datu jakingarri topatuko ditugu, lanbidearen garrantzia eta zama hobeto ulertzeko urgazle. Parlamentuari dagokionez, esaterako, kanpoko itzulpen zerbitzuetarako (hau da, barruko itzulpen zerbitzu ofizialek egiten ez dituzten lanak), 10.000.000 euro dituzte izendatuta. 2014an, 7.000.000 izan ziren (azken likidazioa egin gabe dago), eta 2013an, 11.904.660,85 erabili zituzten, likidazioak erakutsi bezala. Kreditu horrek itzulpena bera, mekanografia, kodetzea eta laguntza teknikoa ordaintzen ditu. Beste aurrekontu sail batzuk ere erlazionatuta daude itzulpengintzarekin, informatika eta telekomunikazioetarako kredituen zati bat itzultzen laguntzeko tresna informatikoetarako dira eta.

Baina ez da atal bakarra. Beste kapitulu batek (3.2) 4.5. atalean 5.077.120 euro ditu gordeta mahai-inguruak, mintegiak eta kultur ekimenak antolatzeko. Eta berariaz aipatzen dituzte horien artean eleaniztasunari laguntzeko neurri eta tresnetako batzuk: “interprete eta itzultzaileen trebatzaileekin elkartzea”, “interpretearen eta itzultzailearen lanbidea sustatzeko neurri eta ekintzak”, “interpretazioa eta itzulpengintza irakasten dituzten unibertsitate, eskola eta bestelako erakundeei diruz laguntzeko programa bat”…

Aipatu datuetan ez daude jasota barruko langileei ordaintzeko kantitateak, ezta gastu orokorretan horiei dagozkien hainbanaketak ere.

Eta interpretazioari dagokionez? Kapitulua mardulagoa da, izan ere. 49.524.900 euro, ondokoak ordaintzeko:

  • barne zerbitzuek bete ezin dituzten interpretazio zerbitzuak kontratatzearen ingurukoak (lansariak, gizarte segurantza, bidaiak, otorduak eta bestelako gastuak),
  • interpreteen lana bideratzeko beharrezko diren gainerako kanpoko teknikarien eralgitzeak,
  • beste erakunde ofizial batzetako interpreteek Parlamentuari emandako zerbitzuak eta
  • interpretazio zerbitzuei berez datxezkien bestelako irioteak: bilkurak prestatzea, interpreteak trebatu eta aukeratzea.

Itzulpenean legetxe, beste kreditu batzuetako (informatika, eleaniztasuna, esaterako) diru hornietako batzuk ere interpretaziora joaten dira.

Gogoan izan beharra dago aurrekontu osoan, funtzionarioek eta barruko aldi baterako agenteentzako aurrekontua 609.133.635 euro direla (itzultzaileak eta interpreteak barne); kanpokoena, berriz, 121.114.400 (kanpoko itzultzaile eta interpreteek horren erdia jotzen bide dute, gutxi goiti-beheiti).

Hurrengo atal batean beste datu batzuk ere aztertuko ditugun arren, itaun bat utz genezake airean, ea erantzuna ere haizean jotzen ari ote den: zenbat itzultzaile eta interprete kontrata lezake Parlamentuak kanporako lanetarako diru hori erabilirik?

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Skyperen denbora errealeko Translator, itzultzaile eta interpreteentzako mehatxua ote?

Karlos del Olmo

Zer dugu aurkez, iraultza baten ala krisialdi baten hasiera? Munduan, Internetez bideo deiak egiteko 300 milioi erabiltzailek darabilten programak saialdian eskaintzen du deiak “ia” denbora errealean itzultzeko zerbitzua, ahoz zein idatziz. Alegia, corpus ikaragarri bat doan lortzeko adina lagun izango dute eskura teknologi enpresek. Ez zaio buru apurrari lar eragin behar teknologia horrek, zelan halan, itzulpengintzari eta interpretazioari astinaldi halako bat eman diezaiekeela, mundu zabaleko pertsonen arteko komunikazioari bezainbestekoa. Oraingoz, doan eskaintzen dute tresna, izena ematearen truk.

Erabiltzaileak agendako mintzakide bat aukeratu, Translator aplikazioari eragin eta ingelesaren eta gaztelaniaren arteko zubi automatizatua prest izango du, oraingoz berbeta horien bien artean besterik eskaintzen ez baitute. Argiro eta ozen samar ahoskatu besterik ez du behar… eta solaskideak handik gutxira makina bidez itzulia sintesi ahots batek esanik edo pantailan idatzita jasoko du.

Oraingoz, beste baldintza bat dugu, noraezean bere beharrekoa: sistema eragilea Windows 8.1 izatea.

Honen denaren harroinean, teknologiaren alorreko enpresek azken urteotan inbertsio handiak egindako hiru alor (militarren eta zerbitzu sekretuen diru laguntza “interesatuekin”, jakina): pertsonen ahotsa ezagutzea, itzulpengintza automatikoa eta makinek ikasteko softwarea. Erabiltzaileei zerbitzu ederra emango diete (zertan ukaturik ez, munduan hobeto elkar ulertzeko “mirakulutzat” jo liteke), baina ez da makalagoa izango enpresa eta erakunde interes biziko batzuek herritarrak kontrolpean izateko eta zelatatzeko eskura izango duten erreminta.

Teknologia hori zenbat eta areago erabili, orduan eta interpretazio edo itzulpen emaitza hobea, programa ikasiz doalako. Enpresaren azken xedea? Plataforma teknologiko eta hizkuntz pare gehiagotan erabili ahal izatea.

Hasi bidez, itzultzaile zibernetikoa elikatzeko, dagoeneko itzulita dauden webguneak, azpitituludun bideoak eta han-hemenka eskuraturiko elkarrizketak   erabili dituzte. Hortik aurrera, pertsonak irakatsiko dio programari (300 milioi lagun!). Dialektoak, aldakiak, ahoskerak eta abar gorabehera ikasiko bide du, ikasi ere.

Doan jaso dituzte pertsonek eskuzabal emandako elkarrizketak, ahotsa ezagutzeko eta aldi baterako (edo esan “ostekotxo”) itzulpen eta interpretazio motorrak elikatzeko, audio fluxua testu bati atxiki ahal izateko eta hura beste hizkuntzara itzuli ostean, ostera ere irteerako audio bihurtzekoak. Zimenduan, estatistikan oinarrituriko ereduak erabiliko ditu makinak ahozkoaren eta idatzizkoaren arteko aldaketetarako.

Ez da urrunegi joan behar irudimenean laster interpretazio kabinetan robot laguntzaileak interpretatzen irudikatzeko, pertsonen ondoan (edo beraiek bakarrik, pertsonarik gabe).

Hona hemen bideo bat, horren erakusgarri. Bakoitzak bere ondorioak atera ditzala. Beharbada, laster batean, sistema hori eguneroko lanean erabiliko dugu euskal interpreteok, kabinako laguntzaile moduan erabili ere.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Administrazio hizkerako zenbait kontu (1)

Karlos del Olmo

Teknolektoen artetik, administrazio hizkera dugu herritar arruntenganaino errazen hel daitekeenetako bat (teknologia berrien ingurukoarekin batera, seguru asko). Zertan esanik ez, eguneroko hizkeraren bilakaeran indar handia izan dezake lerratze horrek (gertaera horren ontasuna epaitzen hasi gabe). Hortaz, horren gaineko erabaki batzuk kontuz onartu eta plazaratu beharrekoak dira —nahiz erabaki arauemaileei edo aholkuei dagokienez, nahiz itzulpen edo bestelako erabideen bidez argitara emanei ere (ahazteke, dena dela, itzulpen erabakiak presaren sorkari eta jopu izan ohi direla)—. Hori ez ezik, ontzat emandakoan, erabakiak egoki gertatu ote diren eta zer bide egin duten aztertzea noraezekoa izango ere da, erraz gertatu ohi delako behar bezain argiro ez ikustea edo agirikoenaz ez ohartzea. Hona hemen horren bi adibide:

“Zabor organikoaren gaikako bilketa”

“Zabor organikoaren gaikako bilketa”, “materia organikoaren gaikako bilketa”, “gaikako beira bilketa”, “gaikako bilgarri bilketa”, “ontzien eta ontzietako hondakinen gaikako bilketa” eta antzeko beste termino segida espezializatuak ikus eta entzun daitezke, han-hemenka, hainbat euskarritan. Birziklatu beharraren ondorioz, hondakinak orain arte ez bezala jaso beharra gero eta handiagoa izaten ari da gizartean, eta horrek arlo espezializatu bateko hizkera egunerokora indar biziz ekarri du (ikusi eta aditu besterik ez dago zaborrak kudeatzearen inguruan sortutako zalaparta).

Kontua da, eta hortik nahasketa, “gaikako bilketa” termino unitate polilexikoak argiro (?) esplika dezakeela beste hizkuntza batzuetan “recogida selectiva” “collecte séparative”, “collecte sélective”, “separate collection”, “selective collection”, “separated collection”, “recollida selectiva”… bikoteekin adierazia. Baina gauza da, gero, egitez, hondakin mota horiek ez direla gaika jasotzen, mota bereko  guztiak batera baizik, gainerako hondakinetatik bereiz; hau da, ontziak, zabor organikoa, paperak edo kartoiak eta abar,  ez dira gaika jasotzen, ez dira sailkatuta jasotzen…, bestela esanda, zabor organikoa nahasita joan ohi da, dena batera, eta beira mota guztiak ere nahas-mahas botatzen ditugu herritarrok…

Frantsesez eta ingelesez, bi aukera terminologiko edo semantiko dituzte aukeran, gehien bat: “gaika, sailka” biltzea ala “bereizita” jasotzea. Euskarazko termino bakar horrek egokiro ordain dezake termino orokorra, hau da, zaborrak moten arabera botatzea nahiz jasotzea. Ordea, bilketa mota berezi bakoitza definitzeko orduan, “gaikako bilketa” bikotearen gainean eraikitako termino zabalagoak ez dira behar bezain zehatzak, zabor mota bakoitza ez baita biltzen, aurki, azpimotaren arabera.

Egia esan, gaztelaniazko “recogida selectiva de vidrio” o “recogida selectiva de residuos orgánicos o de la fracción orgánica” eraketak ere ez dira lar argiak, “selectiva” adjektibo erreferentziala okerra gertatuko baita beira motak edo hondakin organiko klaseak, eurak ere, irizpideren baten arabera sailkaturik jaso ezik.

Euskaraz, behintzat, nahikoa izan liteke termino orokor moduan “gaikako bilketa” edo “zabor moten araberako bilketa” (are “bilketa selektiboa” ere) termino unitatea erabiltzea, eta, gero, biltze mota bakoitzari bere izendapena ematea, “selektibo izatearen” tasun hori ezkutuan utzita.

“Desarrollar” ezin da beti “garatu” izan

Garatu ote daitezke lanak, prozesuak, azterketak eta administrazioan egin edo bideratu beharreko beste hainbat ekintza? “Garatu” aditza, apurka eta bestela baitakoan, azpia jaten ari zaio “egin” aditzari (eta besteren bati ere, apika), batez ere gaztelaniatik euskaratzean. Badirudi automatismo halako batek gero eta sarriago garamatzala eduki semantikoari erreparatu gabe euskaratzera: “lanak behar bezala garatzea”, “azterketa edo hautaketa prozesua garatzeko prozedura”, “mugikortasun ekintzak antolatu eta garatzeko diru laguntzak”, “jarduera proiektuak garatzeko deialdia”,  “diru laguntzak kudeatzeko eta plana garatzeko lanetan”, “lehiaketa garatzeko arauak”, “Nekazaritzako Elikagaien Garatzeko Zerbitzua”, “produktuak garatzeko proiektuak”, “istorioak garatzeko estrategiak”, “publizitate on bat garatzeko”, “herrialde eta gizarte proiektu propio bat garatzeko”, “auzoetan garatzeko inbertsioak erabakitzeko auzo batzarrak”, “esparru batean garatzeko ideiak baldin badituzu”…

Jakina, agerbide horietako batzuetan “garatu” aditzak tradizioan hartu ohi izan dituen tasun semantikoetakoren bat egoki emanda dagoke (handiago egitea, haztea…), baina ez dirudi oso komenigarri, besterik gabe, egin, bururatu, gauzatu, bideratu, mamitu eta enparauen ordez, beti bai beti, “garatu” erabiltzeak.

Iruzkin 1

Karlos del Olmo atalean

Itzultzaile, zuzentzaile eta interprete onaren testa

Karlos del Olmo

Eman item bakoitzari 0 eta 5 puntu bitartean.

  1. Liburu itzuli bat hartu eta berehala begiratzen duzu kredituen orrian nork itzulia den?
  2. Itzarri ote zara inoiz buruan bueltaka darabilzula itzuli, interpretatu edo zuzentzean egindako (alegiazko ala benetako) okerren bat?
  3. Damutu ote zara itzulpena bidali edo zerbait interpretatu eta berehala, behar bezain ondo ez zegoelakoan?
  4. Kosta egiten zaizu etxetik ateratzea, batez ere oporretara, liburu (itzuli)rik aldean ez daroazula?
  5. Saio interpretatuetan, areago erreparatzen diozu interpretearen lanari mezuari berari baino?
  6. Lagunartean zaudela, zure jarduna ezinbestean joan ohi izaten da zeure lanbidearekin erlazionaturiko auturen batera?
  7. Egonean edo zain egonez gero, berehala jotzen duzu zer edo zer irakurtzera?
  8. Sumintzen zara hizlari, idazle edo kazetariek errua itzultzaileari edo interpreteari leporatzen diotenean beraien akatsak estaltzeko?
  9. Txarto itzulitako / interpretatutako zerbait topatuz gero, itzultzailearen balizko lan baldintzak etortzen zaizkizu berehala burura edo mingainera?
  10. Etxez aldatzeak lokamutsak sortzen dizkizu zure liburu kutunak apalategietatik kendu, kaxetan sartu eta garraiatu behar izateak?
  11. Zer edo zer opari egitean, batez ere liburu itzuliak edo jatorrizko hizkuntzakoak erregalatzen dituzu, berdin dizula bildua zabaltzean oparia hartzen duenaren aurpegiak?
  12. Nekez ezkutatzen duzu dezepzioa oparia zabaldu eta liburu (itzuli)rik topatzen ez duzunean?
  13. Film on bat ikustean itzulpen akatsen bat hautemateak gozamena zapuzten dizu?
  14. Idazki batean hautemandako hutsak gainerako eduki guztia ozpintzen dizu, orokorrean irakurgaia oso ona bada ere?
  15. Txarto deritzozu hizlariek interpreteei begirunea eta esker ona ez erakusteari?
  16. Irudipena duzu inoiz ez dizutela nahikoa denbora ematen behar bezala itzultzeko edo zuzentzeko?
  17. Idazleen eta itzultzaileen biografiak nahiz entziklopediako sarrerak oso irakurgai gustuko dituzu, gizartean barra-barra dabiltzan gainerako autuak baino areago.
  18. Hizkuntz akademien eta erakundeen erabaki eta gomendioa beste berri eta albisteen gainetik jartzen dituzu.
  19. Hegazkinean zer eraman erabakitzeko orduan, aukeran, liburuak hobesten dituzu enparauen aldean?
  20. Pentsatu duzu inoiz bezeroa edo hizlaria itzulgaian edo hitzaldian azaltzen ari dena baino gehiago dakizula edo oker dagoela?
  21. Iruditzen zaizu itzuli, zuzendu edo interpretatu beharreko gaiak direla gutxien gustatzen zaizkizunak eta gustukoenak diru gutxien ematen dizutenak direla?
  22. Haserretzen zara hizlariak zuk interpretatu eta berehala aurreko berbaldi bera xede hizkuntzan errepikatzen duenean, zure interpretazioa haren erretolika baino hobea ala parekoa izan bada ere?
  23. Oso iritzi argia duzu liburu elektronikoaren eta paperezkoaren arteko alde ikaragarriaz. Dena dela, baduzu irakurgailu elektroniko bat ere.
  24. Tamalgarria iruditzen zaizu Wikipedian eta antzekoetan itzultzaile, interprete eta zuzentzaileen gainean halako informazio gutxi eta eskasa agertzea.
  25. Perfume gutxi liburu zahar baten usaina baino goxoagokorik.
  26. Zuretzako egun ideala: lasai jesarri, musika piztuta dagoela, edariren edo mokaduren bat eskura… eta liburu on bat aldean.
  27. Liburu lodiak itzultzeak edo irakurtzeak badu balio erantsi bat: besoak sasoian jartzeko ere balio izatea.
  28. Interprete baten saioa entzun eta berehala sentitzen zara solidario hark zailtasunen bat izanez gero?
  29. Entzungailuak belarrietan dituzula ikusita, lagunen baten berak ere entzuteko eskatu eta harrituta geratu zaizu audio liburu bat dela aditzean.
  30. Inoren etxera bazoaz, nahigabe ere epaitzen duzu pertsona hori duen liburutegiaren arabera.
  31. “Baina zerekin dibertitzen zara?” galdetzen dizute, beste behin, irakurtzea, idaztea ala itzultzailea oso gustuko duzula entzun ondoren.
  32. Liburuei dagokienez, Diogenes Sindrometik gertu zaudela esan dizute noiz edo noiz.
  33. Film azpiidatzietan ez duzu oso ondo pasatzen, etengabe aritzen zarelako idatzizkoa aztertzen eta ahozkoarekin alderatzen.

(¿utabnez okaratreZ .ebag kiraztnalaz, araz ano eliaztnezuz / eterpretni / eliaztluti, uzudab irrukari onianoH)

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Itzulpen automatikoaren azala eta erraiak: deep learning-a

Karlos del Olmo

Gero eta jende gehiagok jotzen du aspaldi honetan itzulpen automatikora, batez ere sarean doan (?: espazio birtualean denak badu kostu bat, erabiltzaileak nahitaez pagatu beharrekoa, konturatzen ez bada ere) topa daitezkeen tresnen bitartez. Itzultzaile profesionalek badakigu emaitzak ez direla oso erabilgarriak izaten (oraindik) eta edizio lan handi eta neketsua behar izaten dutela (hasieratik itzultzea baino neke handiagoa gehienetan). Eta zergatik diogu “oraindinokarren”? Abiadura esponentzialean doalako garapena.

Horrelako robot batzuen erraietan datzan teknologiaren oinarria zelakoa den jakiteak lagundu diezaguke itzulpen ekintzan datzan adimen mekanismoa hobeto aditzen. Dirudienez, gainera, 2014. urtea itzultzaile automatikorik bikainena lortzeko lasterketa jomugaren batera ailegatuko omen da, eta itzultzaileak, apurka, zuzentzaile edo estilo jorratzaile bihurtuz joango gara: erne!, interpreteen lana ere heldu daiteke urte batzuen bueltan murriztera, azken xedea pertsonen ahozko berbaldia aldi berean beste hizkuntza batzuetara ahoz ere ematea, ahoak bota ahala —eta 80 bat hizkuntza dute, egun, laneko berbetatzat, hortaz…—.

Estatistika eta ekonomia dira, besteak beste, horrelako makinen bihotza eta odola. Adimen artifizial ere esan diezaiokegu. Eta zergatik esan dugu hizkuntzari eta itzultzeko ekintzari bestela begiratzera behartzen gaituztela? Hiztegiak eta gramatikak, haragizkoen tresna nagusiak, ez darabiltzatelako itzultzaile elektronikoek.

Internet arakatzeko bilatzailerik ezagunenetako batek linean eskaintzen duen itzultzaile automatikoak, egunean, mila milioi itzulpen ekintza automatiko gauzatzen ditu (ahaztu gabe haragizko itzultzaileek itzulpen memorietarako eskaintzen diguten lineako tresna erabiltzean ematen diegun bazka): milioi bat liburu adina, EGUNEKO!

Gaur arte, oraindik ez dute lortu ordenagailuak hizkuntza natural bat bera ere ikasterik, zer esanik ez, askozaz ere gutxiago 80, ahalegin titanikoa behar luke.

Oinarria linguistikoa barik estatistikoa bada, zelan dihardu?: “dena delako hizkuntzako kate / hitz hau honela itzultzen da beste xede hizkuntza horretara beste berba edo segida horretatik hurbil egonez gero”. Gure burmuinak ere antzera dihardu? Ezetz? Zer egiten du itzultzaile on baten barruko ordenagailuak (sen deritzonak )? Estatistika erabili, helburuaren, testuinguruaren eta lortu nahi duen efektu estetikoaren arabera aukeratzeko.

Baina Interneteko zerbitzu-emaile horiek datu-base ikaragarri handiak eta haiek prozesatzeko makinak behar dituzte, hain suertez, erabiltzaileei esker egunik egun lortzen dituzten gauzak (doako corpusak eta publizitate bidezko dirutzez erositako makinak eta ordainduriko adituak).

Kalitatea hobetzeko bide bakarra, gero eta feedback handiagoa lortzea, baina pertsonei tresnak doan eskainita, erraz lortu ohi dute.

Nondik datoz, dena dela, akats horietako batzuk? Hizkuntza batetik bestera zuzen eta artez itzuli beharrean, ingelesa zubi hizkuntzatzat erabilita. Horren zioa ez da, dena dela, anglosaxoien egozentrismoa edo inperialismoa (hori ere bai?) ekonomia baino: zenbait industriatan edo aireportutan bezala, errazago gertatzen da salgai banaketa edo hegaldiak izar baten antzera antolatzea erdigune baten inguruan eta erdialde hartatik gero beste edonora bidaltzea. Hizkuntzekin, antzera dihardute, hau da spoke-hub edo hub and spoke bat darabilte: edozein berbetatik ingelesera itzuli eta, ostean, ingelesetik beste edozein mintzotara. Gainera, estatistikoki, beti izango zaie errazago horrelako tresnei ingelesaren eta beste edozein hizkuntzaren arteko testu itzuliak topatzea beste ezein hizkuntz bikoteren artean baino. Funtzionamendu ekonomiko horren zorra: akats tasa handiagoa gertatzea hizkuntz bikoteka jardunik baino. Esaterako: ingelesa zubi hizkuntza baliatuz, vous êtes formak ia beti izango du ordain bakarra, ingelesean tasun batzuk galdutakoan: “(zu) zara”

Eta zer da guztiaren oinarrian datzan dena delako deep learning hori? Algoritmo multzo bat, pertsonen garuna imitatzeko formula logiko eta matematikoen bilduma bat (besteak beste, egun zenbait telefono mugikorren ahozko morroiek darabilten sistema). Ikaskuntza sakon horri neurona sare sakon ere deritzote, bestela esanda, burmuinak hitzak edo aurpegiak ezagutzen saiatzen denetako ekina simulatzen du. Neuronen antzera, geruzak eta geruzak antolatzen dituzte makinan. Duela gutxi arte, geruza kopuru txikia erabiltzen zuten ingeniariek; egun, aldiz, gero eta gehiago (azken buruan, erabiltzaileen agindu zenbait ulertzeraino heldu dira mugikorrak).

Guztiarekin ere, neurona mota guztiak ez dituzte antzeratzen, ahotsa, ikusmena eta testuak besterik ez dutelako ulertu gura; azken helburua erabiltzaileei esker publizitatearen bitartezko irabaziak emendatzea da merkataritzako xedea, ez pertsonek eta kulturek elkar ulertzea.

Hizketak ezagutzeko orduan, beste programatzaile batzuk semantikaren alorrera hurbildu dira; gauza jakina baita sintaxi aldetik perpaus bat ondo eratuta egon arren, semantika aldetik esangurarik ez izatea gerta daitekeela. Hala, informatikari eta ingeniariekin batera, softwareari hitzen esangura irakasten ahalegin ari dira, “garun semantiko” halako bat sortzeko, makinak erabiltzailearen esana eta idatzia uler ditzan, ikaskuntza automatiko halako bat abiarazten duelako ikaskuntza sakoneko sistema horrek.

Dena dela, neurona sareak alorretako bat besterik ez da, bestelako ikasbide batzuk ere dituztelako makinek: erabaki zuhaitzak, elkarketa arauak, kasuen araberako arrazoitzea, azalpenean oinarrituriko ikaskuntza… Halere, ikaskuntza sakona da teknologi enpresa erraldoien kuttunena, bakarra ez bada ere, galdera-erantzunen metodoa darabilelako beste enpresa handi batek gaixotasunak makina bidez diagnostikatzeko, neurona geruzen teknika erabiltzeke.

Gaurko sistema horietako batzuek makinaren neuronak entrenatu dituzte 20 orduan 500 milioi hitz ikasi eta itzulpen automatikoan erabiltzeko. Semantikan oinarriturikoek oso emaitza onak lortu dituzte makinak dakien hiztegiari tasun semantikoak maila sakonean txertatuta, besteak beste, ingelesa eta alemanaren artean nahiz frantsesaren eta ingelesaren artean.

Azkenean, makinek halako maila bat lortzen dutenean (eta ez du horrek oso luze joko), itzulpengintza eta interpretazioa izango dira, ezinbestean, teknologia berrien albo kalteetako batzuk —egun, teknologia horien onuradunak diren arren—: makinak itzulitakoa pertsonaren batek zuzenduko du, baina zuzenketa berori erabiliko du makinak berriro akats hori ez errepikatzen ikasteko; hortaz, gero eta haragizko zuzentzaile gutxiago beharko. Ba ote irudikatzerik Nazio Batuen Erakundea edo Europako Legebiltzarra interpretazio kabinarik gabe edo itzultzaile gehienak (guztiak?) makinen laguntzaile bihurtuta?

Gehiago jakin gura? http://research.microsoft.com/apps/pubs/?id=209355

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Beste hitz bat elipsiaz

Karlos del Olmo

Gogoak espainieraz, euskaraz*, hungarieraz edo finlandieraz hausnar egin dezake; arimak, berriz, hizkuntzarik gabeko berbeta batean
gogoetatzen du, hura eskuragarri baita haren misterioak miatzera datorkeen ezein ezkutuko munstro jakinguratsurentzat.
Robert Silverberg, Dying Inside
*(Beltz etzana neuk jarria)

Betidanik, elipsiaren kontzeptua oztopo izan da gramatikaz gogoeta egitean, agerian jartzen baititu hizketaren eta hizkuntzaren arteko kontrakarra, datuen eta teorien arteko ezberdintasuna. Arazoa nabarmenagoa da itzulpen teorian eta praktikan, elipsiak berdin ez diharduelako hizkuntza guztietan (ba ote unibertsalik elipsiari dagokionez?).

Ferdinand de Saussureren arabera, “elipsia soberakin balioa besterik ez da”. Bestela esanda, ezer ezin da, berez, elipsia izan, hizkuntz zeinu guztiak beti izaten direlako egokiak azaltzen dutena adierazteko —ez daude soberan, hortaz—, nahiz eta onartu beharra dagoen hitz edo esamolde batek uste baino gehiago ere adieraz dezakeela; baina, bestalde, elipsirik gabe berba bakar batek ere ez luke zentzurik, hortaz, zertan hitz egin elipsiaz? Hala bada, ba ote dago elipsian zer joan daitekeen arautzen duen legerik? Eta zein da lege hori euskaraz, halakorik izanez gero?

Gramatika sortzailea sortu zen une beretik, ideia bat jorratu du behin eta berriro, atergabe: hizkuntza naturalak ezabaturikoa berreskuratzearen legearen mendean daudelakoa; haren arabera, zeingura osagai isilean utz daiteke barruan daroan informazioa, zelan edo halan, berreskuragarri bada testuinguru linguistikoan.

Gramatika joera horren arabera, osagai eliptikoa eta haren aurrekaria identitate erlazioan daude; baina horrek, berehala, bi arazo sortzen ditu: lehena, identitate harreman hori beti zehatza ez izatea, hau da, identitate partziala (ere) gertatu hala izatea; bigarrena, “lizentziamenduaren arazoa” deritzona, alegia, elipsiaren eragina jasaten duen elementuaren gaineko egiturazko murrizketa, horrek arloa alderdi sintaktikora badaroa ere, hizkuntza guztiek ez dutelako berdin onartzen kategoria mota jakin bat ezabatuta joatea.

Identitatea, gramatikalari sortzaileen arabera, ez da inoiz izaten baldintza beharrezkoa eta nahikoa azaltzeko zergatik ez diren zilegi elipsi mota batzuk zenbait hizkuntzatan, nahiz eta aurrekariaren eta elidituaren artean identitatea egon.

Elipsiaren teoria batek langai erabili behar lituzke bi galdetzaile: “noiz” eta “nola” ez diren agertzen (ala bai) sintaxiak munduratzen dituen objektuak.

Bestalde, anafora dugu elipsiaren gaineko edozein azterlanaren mamian, dena dela abiaburuko hizkuntz teoria; azken buruan, elipsia dugu gramatika kategoria jakin bati atxikitako eduki lexikoaren anafora, berbaldunak kategoria hori hutsunetzat jotzen duelarik kanonikotzat onarturiko eraketa sintaktikoaren aldean.

Elementu absenteari eta hori berreskuratzeko irizpideei gagozkiela, elipsia gramatikala ala testuinguruzkoa izan daiteke. Testuingurukoaren araberakoari funtzional edo diskurtsibo ere esan diezaiokegu, eta erabileran diharduen aldetik, horren gaineko interpretazioak ez dituzte gobernatzen gramatika arauek; hortaz, diskurtsoaren gramatika batek aztertu beharko ditu, egoera eta kateatze frastikoa (esaldizkoa) lanabestzat. Esaldien harantzagoko funtzionamendu hori sano garrantzitsua da diskurtso literarioa interpretatzeko orduan, eta, zertan esanik ez, halako testua itzultzean.

Elipsia egoteko, hortaz, beharrezko ditugu kategoria eliditu bat eta kategoria horri eman beharreko balio lexikoa zehazten duen aurrekari bat. Aurrekaria ezker badoa, anafora genuke, eskuin agertuz gero, katafora; jakina, azken horri, aurrekari baino, atzekari generitzoke.

Itzulpengintzari dagokionez, elipsia noranzko bikoa da: lehen noranzkoan, jatorrizko testuko elipsi bat xede testu itzulian esplizitaturik agertuko da, ezinbestean ala aukeran: bueltako noranzkoan, itzultzaileak elipsira joko du berez esplizitu den osagairen bat emateko, jatorrizko gramatikak bortxatuta ala itzultzaileak gurata.

Bietan, enuntziatua behar bezala interpretatzea bermatuko dute elementu lexiko-semantikoek, eta sintaktikoek egiturak arautuko dituzte, oinarrizko arau sintaktikoetatik ez urruntzeko. Itzulpengintzan, horrelako jokamoduetan interferentziaren unibertsalarekin egingo dugu topo: itzultzailearen senezko joera desitxuratu dezake jatorrizko testuaren formak; hortaz, jo bide automatikoak baino, itzultzaileak baliabide analitikoak erabili beharko ditu lagungarri. Bestela, elipsiak emaitza anomaloak izan ditzake xede testuan, batez ere interferentziaren ondorioz (maila sintaktikoan zein diskurtsiboan).

Jarrai dezagun, hortaz, aurreko atalean hasitako bilduma osatzen, irizpide analitikoetarako harroinak lortuko baititugu (aurreko sailean bezala, jatorrizko laneko puntuazioa ukitu gabe doa):

1.- Perpaus disjuntiboak

  • “Pedro edo Antonio joango da; bata joan edo bestea” (“berdin da” elipsian).
  • “Elizkizuna zortzietan akituko da; akitu zortzietan, akitu bederatzietan berdin”.
  • “Ez naiz gozatzen hau egin hura egin”.
  • “Gure eriari eman botika hau, eman hura, eman beste hura berdin da”.

2.- Perpaus distributiboak

  • “Uda bada, negua bada, beti gure etxean lana”.
  • “Izan pobrea, izan aberatsa, izan aginte handia denek hil behar dugu”.
  • “Hau dela, hura dela, bestea dela, beti gizatxar”.
  • “Hasi Altzotik, hasi Tolosatik, nonahi gaizta”.
  • “Nahiz belarrean, nahiz jorran, beti izerdian nekazaria”.
  • “Hau etorri, atzera bestea, atzera beste bat, arratsalde guztia etxean”.
  • “Non Lekarozen, non Elizondon, beti bera gertatzen da”.
  • “Ekaitza izan da, trumoia eta, tximista eta”.
  • “Aunitz ibiltzen naiz aziendatara eta, ikatzetara eta; beti ibili”.

3.- Perpaus adbertsatiboak

3.1.- Perifrastikoak, partikularik atxiki gabe

  • “Hona etorri nahi luke; ezin du” (“baina” edo beste zerbait elipsian).
  • “Elkarrekin aginduak ginen etortzeko; ni etorri; hura ez zen agertu”.
  • “Jo dut; ez diot minik eman”.
  • “Txistua hartu nuen, haize eta haize ez nuen asmatzen” (“egin” eta “baina” elipsian).

3.2.- Sintetikoak

3.2.1.- Partikularik atxiki gabe

  • “Batzuetan lanak egiten ditut, bestetan utzi”.
  • “Etxetik zerbait hartu nuen; guti izan”.
  • “Gaitzak etorri egiten dira; joanik ez”.
  • “Osasun ona? Zahartu, zahartu”.

3.2.2.- Bai aditzaren ostean

  • “Gogoa bai, erran ez” (“izan” elipsian).
  • “Jaunartze gutxi izan da; jendea etorri bai”.
  • “Atzo ez ginen ongi ibili; eguraldia bai ederra”.

3.2.3.- Baino gehituta

  • “Erran nuen, baino ez berezi”.
  • “Oihu egin nion; aditu eta sor, aditu eta sor, baino azkenean…” (“egin” elipsian).
  • “Osaba hil da; lehenago galdu behar zen, baino bere burua zaindu-zaindu…” .
  • “Eskatuko diot, baino ez emango”.

3.2.4.- Berriz, aldiz… gehituta

  • “Nik diru guzia eman nion amari; anaiak berriz bat ere ez”.
  • “Nik baietz erran nuen, bertzeak aldiz ezetz”.

3.3.- -T(Z)EA aditz forma substantiboak

  • “Sukaldean aritzen naiz; bakarra, lan handia sukaldean” (“izatea” elidituta).
  • “Hau toki polita da; nik ikusten dudan txarra urik ezta” (“izatea” elipsian).
  • “Nekazari aritzen naiz; nekazari hutsa gutxi da” (“aritzea” elidituta).
  • “Bi automobilak onak ziren; bat luzea izatea” (osagai bat baino gehiago ezabatuta).
  • “Ondo nago, ohean egotea” (osagai bat baino gehiago ezabatuta).

3.4.- -T(Z)EN aditz forma substantiboak

  • “Gizon batzuek hartu ninduten, nik alde egin, nik alde egin; haiek ez uzten”.
  • “Deitu dut, baino ez etortzen”.
  • “Alde egin zuen; nik keinu eta keinu, baino ez aditzen”.
  • “Arraina nahi nuen eta arrainik hemen ez izaten”.
  • “Udan arraina botatzen; neguan ez dugu” (“ibili” elipsian).

3.5.- -T(Z)ERA aditz forma substantiboak

  • “Txarkeriaren gogoa etorri zitzaidan; nik kentzera”.

3.6.- Aditz jokatua +-(e)la

  • “Barometroa gora dago; lainoak atera direla”.
  • “Olioa badugu; asko behar dela”.
  • “Hemen ari naiz lanean, lur gutxi dugula; hemen arbia, hemen leka, dena hemendik”.
  • —“Egin dituzu lanak?” —“Gela garbitu ez dudala”.
  • “Neska horiek panpoxak dira; amak berak hazi dituela luxuan”.
  • “Lurrak ematen du; deskuidatu behar ez dela lanean”.
  • “Bidea ona dago; ura” (“dela” elipsian).
  • “Hornitu da; aurpegi meharra” (“duela” elipsian).
  • —“Herri polita da” —“Maldak bai ederrak” (“dituela” elidituta).

3.7.- Aditz jokatua +-(e)lako

  • “Organista ona da; Zugarramurdin bizi delako” (urrun bizi dela adierazi guran).

3.8.- Aditz jokatua +-(e)n

  • “Pozik egon da; orain joan behar duena” (“baina kontua da” edo antzeko osagaiak elipsian).
  • “Haragiak hezurrekin jateko gutxi du; salda ematen duena”
  • “Medikua etorri da; orain afaldu behar genuena”.
  • “Ongi ibili naiz; erori naizen”.

Adibide hauek (eta hurrengo batean aurkeztuko ditugun beste batzuek ere) argi eta garbi erakusten elipsia inpaktu handiko kohesio osagaia den arren, informazio argia oztopa dezakeen elementu ere bihur litekeela, batez ere testu itzulietan. Zertan esanik ez, zenbat eta ahozkotasun “simulatutik” hurbilago dagoen testua (antzerkia, gidoiak, ikus-entzunezkoak, publizitatea, komikia…), orduan eta baliabide aberatsago eta kementsuago gertatuko da.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Hitz bat elipsiaz (bigarrena esan gabe doa)

Karlos del Olmo

Maiztasun handi samarreko baliabidea da elipsia ahozko erabileran; idatzizkoan, berriz, ez ei da hainbeste maneiatzen —itzultzerakoan askoz ere gutxiago—, oso adierazpen baliabide indartsua den arren. Ez da harritzekoa itzulpenetan gutxiagotan agertzea, esplizitatzea izan ohi duelako joera nagusitzat itzulpengintzak, itzultzaileak hartzailea izaten baitu gogo-gogoan, baina agerrarazteko joera horrek testua astundu dezakeenez gero, komenigarria dirudi ahozkoan agertu elipsi modu batzuk aztertzeak, eguneroko itzulpen lanerako balio ote dezaketen erabaki ahal izateko. Adituek azterturiko estrategia, teknika eta prozeduren artean berezko lekua du elipsiak (“ez esate”, “ez aipatze”, “omisio”, “murrizte”, “trinkotze” eta beste izendapen batzuez jantzirik), hortaz, ondorioztatu beharrean geundeke ondo hautemandako itzulpen gertaera dela. Baina itzultzearen aldetik, garrantzizkoena litzateke argitzea elipsietan zein diren euskararen sistemak behartuak (halakoetan itzultzaileak ezin du aukeratu, nahitaez utzi behar ditu esan gabe) eta zeintzuk itzultzaileak aukeratu ditzakeen borondatezko “informazio aldaketak”, Andrew Chesterman-ek 1997an plazaraturiko terminologia erabilita. Elipsi batzuek badute aukeratu beharretik eta gramatika beharkizunetik harago doan beste adar bat ere: baliabide hori ezinbestekoa gertatzen da itzulpen arazoren bat konpondu ahal izateko murrizketa formala edo funtzionala erabili beste biderik ez duenean itzultzaileak edo interpreteak (esaterako, metafora bat elementu ez-metaforiko batez ordeztean). Elipsiaren auzia muntaduna da, batez ere, ikus-entzunezkoak, poesia eta antzezlanak euskaratzean, jatorrizko testuak ezinbestean sasi-ahozkotasun bat sortu behar duelako.

Teoriari gagozkiola, argi apur bat egingo digu Sareko Euskal Gramatikak:

“Eskas den informazioa testuinguruari esker berreskuratzen dugunean, elipsi kontestuala dela esaten da. Hauen interpretazioa bideratzeko, aurreko esaldia (galdera bat nahiz baieztapen bat) kontuan hartzea aski da. Horrela jokatzen dugu geure eguneroko elkarrizketetan. Mekanismo gramatikalei esker berreskuratzen badugu, berriz, elipsi gramatikala izango da. Honako hauetan, adibidez, perpaus oso gisa interpretatzeko, ez dugu testuingurura jo beharrik:

(15)

a) Lotsagarria!
b) Zer? Egonean?
c) Nolako anabasa!

Oraingoan, printzipio gramatikalek laguntzen dute ‘hutsunea’ osatzen, nolabait. Ez dute aldez aurretik esandako edo ulertutzat emandako testuingurua eskatzen:

(16) – Lotsagarria! = (Hori) lotsagarria (da)

Nolako anabasa! modukoak (5c) egitura sintaktiko defektiboak dira (Hernanz: 61). Ez dira, ez, osoak, ez eta ere testuinguruari esker berreskura daitekeen zati eliptiko bat dutenak. Baina esanahi ongi zehaztua dute. Holakoak elipsi gramatikaltzat hartzen badira, horren arrazoia da nolako anabasa predikatu bat dela eta, horrenbestez, beti da posible subjektu bat berreskuratzea. Bestalde, aditz kopulatiboak aditz ‘hutsak’ dira eta, horrenbestez, erraz utz daitezke albora eta berreskuratu ere aise berreskuratzen ahal dira, ‘hutsak’ direlako, hain zuzen. Elipsi gramatikala, hein handi batean, ageri deneko testuingurutik askea da. Goiko (17a), adibidez, edozein esaldiren aurrean eman daitekeen erantzuna izan daiteke:

(17) – Presidentea berea ez denaz jabetu da.
– Lotsagarria!

(18)        – Zer iruditu zaizu epailearen ateraldia?
– Lotsagarria.

Lehenbiziko kasuan elipsi gramatikala dugu, baina bigarrenean, elipsi kontestuala, galdera baten erantzuna baita”.

Ekarritxo honen helbururako, gipuzkera eta goi nafarrera oinarritzat Diego J. de Alzok 1961ean plazaraturiko Estudio sobre el euskera hablado liburutik adibide batzuk hartuko ditugu, gogo eta ariketa eragile.

Adibideak euskara batura aldatuta doaz (jatorrizko puntuazioa aldatu gabe):

1.- Perpaus koordinatuak

1.1.- Izan iragangaitza elipsian

—“Ea nola gabiltzan? Plater handi bat ekarri eta orain falta”.
—“Gure etxean bada patata; hemen berantago noski? Hemen hotzago”.
—“Hara joateko ginen eta euria”.
—“Meza eman dut; jende gutxi”.
—“Nola zaudete jantziz? Hanka gorri nahiko gure etxean”.

1.2.- Izan iragankorra elipsian

—“Elizan izan naiz; han burua bestetan”.
—“Gaztean bertzelakoa nintzen; gaztean nik afizioa dantzara”.
—“Gizon hori bakarrik bizi da; gizonak bakarrik ez otordu, ez garbitasun”.
—“Lehen janak hartzen nituen; orain denak debekatuak”.
—“Ogi gutxi duzu? Gutxi, ogia”.

 1.3.- Izan beti elipsian “ari izan, behar izan, beldur izan, ezin izan, gogo izan, maite izan, min izan, pena izan, uste izan, zor izan” lokuzioetan

—“Anaia non da?; Lanean ari”.
—“Lanean ariko da”
—“Ez zen etorri eta nik joan behar”.
—“Hemen ez da plateretan jana banatzen; bakoitzak ontzitik hartu behar”.
—“Uraldeak, hala behar edo, dena hondatu zuen”.
—“Etorri zen. Beharko”.
—“Ez zen joan; hara joateko beldur”.
—“Ez dute atera irekiko. Beldur”
—“Ez nion eskribitu; huts egin ote nuen beldur(ra)”
—“Tiroa bota nuen; beldurra kalte egin nuela”.
—“Laguntzen hasi zen eta ezin”.
—“Patata erein dut; orain indibaba gogo” (erein ere elipsian).
—“Ez dio joaten utzi nahi; asko maite”.
—“Nere alaba andre harengana joan da; maiteko du”.
—“Iloba joan zaigu; amatxik pena handiago berak baino”.
—“Lagun ona zen; hura uztea pena”.
—“Zer duzu?; elizan elizkizun ederra eta pena handia ezin joana”.
—“Etortzeko esan nion; berak ez nahi”.
—“Etorri nahiko du”.
—“Etxean egon nahiagoko du”.
—“Elizan izan zara?, nik arrosarioaren poza eta ezin joan esatera”.
—“Meza laguntzen noiz nola atzendu nintzen; behartuko ez nintzala uste”.
—“Zerura joanen zara. Hala uste; ikusi behar handia”.
—“Galdu duzu; nik ustea irabaziko zenuela”.
—“Anaia ez da etorri; aitak usteko du etorri dela”.
—“Pobreak ginen, lau mila pezeta zor, ez eskola pixka bat; Ameriketara joan nintzen”.

1.4.- Beste batzuk

—“Askoko du”.
—“Askiko du”.
—“Hobeko du”.
—“Nondik duzu bost pezetako hori? Bilatu egina”.
—“Zer izan duzu?” Hanka-min egona”.
—“Mutil ona da; hala behar du”.
—“Etxe handia dugu; handiago behar luke”.
—“Goizean beste batera joango naiz; elizkizuna arratsaldeko seietan beharko da”.
—“Bat edo batek etorri behar du eta etortzekotan apaiza beharko da”.
—“Tomate egosia ez dut nahi; freskoa, tomatea” (izan eta behar elidituta).
—“Baratzera joaten naiz eta beti atea, beti atea… Ezta gelditzen” (ari izan osorik elidituta, itxuraz).

1.5.- Egin elipsian

—“Hasi zen artzanora, bati kosk, besteari atzeman, halako hura zauritu”.
—“Lan gogorra eman diozu; hori ezin du”.
—“Ongi nabil; jaietan ez etxetik atera, ez lanik”

1.6.- Eman elipsian

—“Ez zuen behin ere dotrina uzten; hark beti dotrina”.

1.7.- Egon elipsian

—“Gaizki zegoen, eztul eta karkaxa”.
—“Amari dirua hartu eta anaiari eman nion; ondo egin ote nuen kezka”.

1.7.- Esan elipsian

—“Galdetu zidan joanen nintzen; nik baietz”.
—“Aitak etxea zuen; guk saltzeko; berak ezetz, urtea ia bere horretan”.

1.8.- Hartu edo irabazi elipsian

—“Urri bizi gara; batetik hau, bestetik hura; ondo osatzen gara”.

1.9.- Ekarri elipsian

—“Bakailaorik ez dute ekarri, legatza eta lupina eta”

1.10.- -tzen aditz izena, laguntzailea elipsian

—“Etxea egiten hasi eta lur txarra atera da; ezin zimendurik egin; behera joan eta behera joan, lurrik aurkitzen ez”.
—“Mutila ohatzean aurkitu nuen, ez iruditzen hil behar zuenik”.
—“Mutikoa ere mutiko bizkorra da; orain tokatzen kintak”.
—“Itsasoak kalteak egiten ditu; lehen puska bat kendu zioten eta itsasoak kentzen zaiona berriz harrapatzen”

Hurrengo batean beste elipsi batzuk aurkeztu behar ditugun arren, dagoeneko gogoeta egiten hasteko moduan gaude elipsiaren ondorio sintaktiko-gramatikal, semantiko eta pragmatikoez; azken buruan, itzultzean kontua delako, Chestermanen terminologia erabilita, jatorrizkoaren osagairen “aldatzea”; bestela esanda, “aldaketa” datza teknika eta prozedura guztien oinarrian. Eta non du muga mudatu behar horrek? Zerk behartzen du itzultzailea arestiko zerrendan agertzen diren moduko elipsiak ez egitera? Bestalde, zein prozesu kognitibo abiatzen da itzultzailearen, interpretearen edo zuzentzailearen baitan elipsiaren alde ala aurka egitean? Eta, zertan esanik ez, beste kontu garrantziko bat: zenbateraino jo dezake harrera kritikoak akastzat elipsia? Mamitsua eta goxoa, gogoetagaia.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean