Artxikoak hilabeteka: maiatza 2015

Udalekuak oporleku

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Sargori zakarra garaiz kanpo etorri zaigu bisitan egunotan, Iruñera bederen, udaldia hurbiltzen ari zaigula iragarriz-edo, eta harekin batera, hain juxtu, udarako haurrendako aisiaguneen eskaintzak iristen hasi zaizkit hainbat bidetatik: udalekuak, egonaldiak, udako hiri-kanpamentuak, kanpaldiak…

Garai batean gaztelaniazko «colonia(s) (de verano)»  eta frantsesezko «colonie/sejour de vacances» kontzeptuari euskaraz eman zitzaion ordaina oso egokia izan zen,  nire ustez. Udaleku hitzak arrakasta izan zuen eta haurrendako udako egonaldiak izendatzeko hitz nagusia izan zen anitz urtez, harik eta haurrei begirako eskaintza horiek urteko beste opor sasoietara ere hedatu ziren arte. Orduan zerbaitek kra! egin zuen. Normala, «eguberrietako udalekuak» bezalako konbinazioak deigarri samarrak suertatzen baitira.

Xelebrekeria horiek saihesteko eta, horrez gain, gaztelaniazko «campamento» hitzari baliokide literala emateko, seguruenik, kanpamentu eta kanpaldi hitzak zabaldu zaizkigu orain euskaraz. Ingelesezko «(summer) camp» egonen da, segur aski, gaztelaniazko hitzaren zabalkundearen gibelean, eta baliteke luze gabe bi hitz horietako bat erabat nagusitzea haurren oporretarako oro har eskaintzen diren jarduera mota horietarako, aintzat hartu gabe egiazko kanpamentuak diren ala ez, edo, eguneko —eta hiriko— jarduerak izanik maiz, lotarako nor bere etxera joaten den ala ez.

Dena den, bitartean, eztabaidagune honetan gaur plazaratu nahi dudan galdera da ea itsu-itsuan erabili behar dugun euskaraz kanpamentu edo kanpaldi hitza adiera horretarako, edo ez ote litzatekeen aproposagoa izanen udaleku hitz errotu eta arrakastatsuaren bidetik jo eta oporleku edo aisialeku baliatzea, adibidez. Biak ala biak aski ulergarriak begitantzen zaizkit. Gainera, aisialdiko aktibitate horiek orokorrean izendatzeko egokiagoak izan litezke besteak baino, eta kanpaldi/kanpamentu bikotea oporretako egonaldi jakin batzuk izendatzeko gorde daitezke.

Ez bata ez bestea ez dira ez Elhuyar ez Labayru hiztegietan agertzen, ezta Orotarikoan  ere.  Hiztegi batuan ezta ere. Kepa Altonagaren Back to Leizarraga liburu aski interesgarria irakurtzen ari naiz egunotan, eta, beraz, neure burua psikoanalizatzen hasita, aitor dezadan balitekeela nire proposamen hau urdailean sustraiturik daramadan garbizalekeria lirdingatsu baten ondorioa baizik ez izatea, edo azken egunotako hego-haize sargoritsuak eragindako gogoeta funtsik gabea.

4 Iruzkin

Itziar Diez de Ultzurrun atalean

Ezkanitzen sortua

Miel A. Elustondo

Noiztenka testuren bat itzuli ez baina zuzentzea gertatzen da gurean. Lan gaitza liteke, liteke errazena ere. Horietakoa da ondoren paratuko duguna: gaitza izanagatik ere, erraza ere bada. Bihirik ez ukitzea, bere horretan uztea erabakitzea da onen.

Komiki baten gidoiarekin batera heldu zitzaigun testua Dani Fano ilustratzailearen eskutik. Asisko Urmeneta da egile. “Etnolingus” darama izenburu, eta Koldo Artolaren Ziorditik Uztarrozera liburutik hartua da. Arantzadi Elkarteak argitaratua 2014n.

Antologikoa.

—Izena?

—Xeledonia Barrinagaerrementeriaurionabarrenetxea

—Non sortu zinen?

—Ezkanitzen

—Non?

—EZKANITZ! Irurozkitik goitik, Elkoatzera gabe, hor berean, eskumatra… Denboraz berrahun jente, eta orai ordea… Bortz…

—Bost biztanle…

—BORTZ AXOLA herri porkeria hartaz!!!  Bi xahar, hirur oilo… Leher egin bezate!

—Eta noiz galdu zen euskera?

—GALDU? Ekendu egin juen, ekendu!

—Baina zu ez zara Eskamitzen bizi…

—PREFOSTIA! Ameriketara fan nindian, ezkapi! Praube bizi gintian, praube: babak armozatzeko, babak baskaiteko, eta ahualtzeko…

—Txitxirioak?

—Ze zitzi eta zitziburduntzi! BABAK !

—Babek indarra ematen omen dute…

—KAKA HIRE! Sar’tzak uzkizilotik indarra nahi baduk!

—Beno, eta… konta ezazu Idahoko bizitza…

—Aida! Jo! Euskaldunen artean, liho batean…

—Liotan?

—LIÑUE!!! Sanababitx!!!

—Eta kontatzen ahal duzu nola egiten zenuten linua?

—Eraikitzen zuta zemendien, eta jayo ondorean zaborra atratzen zakiyon…

—Zitzaion?

—ZAKIYON!!! Eta orduan florea, xuri-xuria, pollita! Gero liliak botatzen juan hazia… Eta maz batekilan JO-TA KASKA! Dena joka: TRAKA-TRA TRAKATRA-TRA!!! Gero sartzen ginakokan makil haunnnndi bet, eta bueltak emanda eman gelditzen zuan fiiiiiiin fin-fin fiña. Zenbat luze izain zian makil harek… Otxenta zentimetro, edo metroa igoal…

—Tia Cele, cante aquella copla tan bonita al chico!

—Sar balakio urde sortu behar gabe horri !!!

—Esa no, la otra…

—Eta hola lixtua emannnda txulo txipia estaltzen gunian. Eta lixiba egosirik zagolarik…

—Maindire lehun-lehunak …

—Earki bustiak ba! Miss Mihise diaitzen zireteta Kanadako mugaraino.

Iruzkin bat utzi

Miel A. Elustondo atalean

Fede onez

Maialen Berasategi Catalán

Zenbat aldiz ez ote zaion gertatzen itzultzaileari jatorrizko testua nahasgarria edo ia ulertezina izatea. Izan ere, maiz, arazorik handiena ez da izaten hemengo ortografia-hutsa edo hango koma aldrebesa edo haragoko sintaxi behartua, baizik eta horien guztien saski-naski bat, eta, azkenerako, testu batzuk, sortzailearen buru sortzailetik kanpo, zoratzaile eta sorgortzaile izaten dira kasik.

Irakurlea zoratzeko propio idatzitako testu kriptiko ulertezin batzuk badaude, jakina, baina pentsatzekoa da testu gehienak uler daitezen idazten direla. Beraz, deskalabruak saihesteko eta komunikazioaren izenean, itzultzaile fede onekoak, jatorrizkoa behar adina aldiz irakurri, deszifratu, eta esanahia txukun antzean ematen saiatzen dira, irudimena, aierumena, logika eta jakinduria gastatuz ugari, eta arriskatuz ere bai noski, hamaika interpretazio —edo bakar bat ere ez— duen testu batetik esanahi bat hautatzeak erraza baitu okerbidea.

Itzultzaile hertsiro leial eta itsu-itsu izango bagina, ez genuke egin behar halako ahaleginik; jatorrizkoan ulertzen ez dena xede-testuan ere ulertezin utzi, eta listo. Oro har, baina, zilegitzat jotzen dugu ahal den heinean hobetzaile-lan hori egitea, eta, areago, beharrezkotzat ere bai sarri; izan ere, askoren arrazoibidea hauxe izaten da: “Aprobetxa dezagun aukera euskarazko testua erdarazkoa baino ulergarriagoa eta erakargarriagoa izan dadin behingoagatik”. Eta ideia ona da hori, badenez.

Baina galdera da: berdin jokatu behar al dugu jatorrizko testuaren arazoa ulergarritasuna ez baizik beste bat bada, hala nola arazo etiko edo deontologiko bat? Literatur itzultzaile batek, adibidez, gizaki jarri behar al du jatorrizkoan hombre generikoa zegoen lekuan? Eta agintari batek dokumentu batean agerian utzi badu negargarri idazten duela, zenbateraino dagokio itzultzaileari haren idazkera hobetzea? Herritar euskaldunek ere eskubidea izango dute, bada, nork gobernatzen dituen jakiteko, ezta?

Zalantza-balantzan ibiltzen garenontzat, ez legoke gaizki jakitea zer arauditxo erabiltzen duten halakoetan beste itzultzaile batzuek eta zer egiten duten ohiko fede on horrekin…

Iruzkin bat utzi

Maialen Berasategi atalean

Tratu txarra balioetsi?

Karlos del Olmo

«Bileran, zer esku-hartze behar den aztertuko eta balioetsiko da tratu txarrik badagoen edo ez dagoen zehaztuko duen informazioa biltzeko». «(…) ongi balioetsi behar da biktima eta pertsona erasotzaileak edo ikusleak fisikoki banantzeko babes-neurri bat hartu behar den edo ez». «Ongizate Sailak abian jarritako pertsona adindunen tratu txarra hauteman, balioetsi eta desagerrarazteko programak». «IKUSI, BALIOETSI, EKIN: indarkeria lesbianen eta homosexualen harremanetan». «Gero, 101 pertsonetan —programa erabat bukatu zutenak— balioetsi zuen egindako tratamenduaren eraginkortasuna, zeinak bere barnean hartzen baititu tratamendu aurreko eta tratamendu ondoko neurriak eta jarraipen-neurriak». «Ezintasunak balioesteko taldea».

Aurreko adibideetan, balioetsi aditzak duen erabilera ez omen dator bat, aditu batean, izan ohi duen tasun semantikoarekin: ‘zerbait baliozkotzat edo balioduntzat jotzea’. Balioetsiren ordez, haren sinonimo bat ezarriko bagenu, estimu egin, esaterako, onartezinago emango lukete laginok. Zein izan daitezke lerratze horren zioak? Lehenengoa, ageri-agerikoa da: Euskaltzaindiak baloratu aditza hiztegian jaso arren, balioetsi eta balioztatu hobesten ditu. Hortaz, baloratu ez beste aukeretako bat erabili besterik ez du idazle edo itzultzaile txukunak. Kontua da «balorazio» horietako batzuen muina ez dela izango baliokotzat edo balioduntzat jotzea, ebaluatzea edo beste ekintzaren bat baizen.

Bestalde, balioztaturik ez da agertzen adibide horietan, menturaz, argiago hautematen direlako honen ohiko esangurak: ‘gauza bati delako balioa taxutzea’. Gaztelaniazko validar-en ordaintzat jotzen dugunez gero, nekezago sortuko dugu «txartu txarra baliozkotu» edo antzekorik.

Kontua da, DRAEren arabera, valorar aditzak gaztelaniaz ondoko esangurak dituela:

  1. tr. Señalar el precio de algo.
  2. tr. Reconocer, estimar o apreciar el valor o mérito de alguien o algo.
  3. tr. Aumentar el valor de algo (valorizar).
  4. tr. Quím. Determinar la composición exacta de una disolución.

Hortaz, pentsatu beharrekoa da nahiz gaztelaniaz nahiz euskaraz ohiko erabileratik harantzago doan beste erabil ohitura berri honek beste jatorriren bat izan lezakeela, beharbada, itzulpen bidez sasiko kideren modura heldu zaigula. Zantzuetan ibiliz gero, Euskaltermek lorratz egoki-egoki bat eskaini zigun 1998an, baina urteen poderioz, atzendu egin bide zaigu:

valorar
– Merkataritza > Aseguruak –
eu: ebaluatu
Definizioa: ebaluazio bat egin.
es: evaluar, valorar, estimar
en: evaluate, to; rate, to; appraise, to; estimate, to
[Hiztegi terminologikoa] [1998]

Eta 2004an ere beste makulu bat ere eskaini zuen:

valorar
– Kimika > Orokorra –
eu: baloratu, balioetsi
es: valorar
fr: évaluer
en: value, to
[Hiztegi terminologikoa] [2004]

Ez ginateke, beharbada, oso oker ibiliko pentsatuko bagenu to value hori izan daitekeela kulpantea —errugabea, jakina—, dela euskaraz dela gaztelaniaz, ebaluatu edo neurtu barik, balioetsi / baloratu / balioztatu / baliozkotu erabilirik ordaintzen dugunean.

Elhuyar hiztegian, to value honela ematen dute:

value, to
1 vt. [estimate price of] prezioa / salneurria finkatu, prezioa / salneurria ipini
2 vt. [cherish] estimatu, aintzat hartu

Begiratzeaz batera ohartuko gara hasierako adibide horietako batzuetan (guztietan?) zaila ere zaila gertatuko zaigula adiera horien oihartzunak onartzea. Eta ez da harritzekoa, azken buruan, hurbilago dagoke-eta esangura mota hori gaztelaniazko tasar aditzetik:

Euskalterm:

tasar
– Merkataritza > Aseguruak –
eu: tasatu, peritatu
Definizioa: tasazio baten mende jarri.
es: peritar, tasar
fr: évaluer, estimer, priser, taxer
en: appraise, to

Beste hainbeste gertatzen da valoración etsaminatzen hasiz gero: zenbaitetan hurbilago egon ohi da ebaluaziotik edo azterlanetik; bestetzuetan, ostera, tasaziotik; noizbehinka, ontzat jotzetik ere bai, zertan esanik ez. Hortaz, erabiltzaileei dagokigu sustraietara jotzea, ustezko «balorazio» ekintza horren azpian zer datzan so egitera; tratu txarrei gagozkiela, adibidez, gertatu diren eta gertatu diren aztertzea izan daiteke auzia, edo tratu txarrak zenbaterainokoak diren neurtu, ebaluatu nahiz tasatzea; jakina, irizpide moral, etiko, mediko, psikologiko edo juridikoren baten arabera, bestela esanda, neurgarriren bat erabilita. Inondik inora ere baliozkotzat jo barik, aurki!

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Ingelesa euskararekin lehian esparru akademikoetan

Igone Zabala Unzalu

Louis-Jean Calvet hizkuntzalariak Pour une écologie des langues du monde[1] liburu interesgarrian Hegoafrikan egindako gizarte-psikologiaren alorreko esperimentu bat[2] azaltzen du, hizkuntza-estereotipoen gaiari sarrera emateko. Hegoafrikako hamaika hizkuntza ofizialetatik hiru (afrikaans, ingelesa eta xhosa) menderatzen zituzten hiru hiztuni eskatu zieten testu bat hiru hizkuntza horietan irakurtzeko, eta 298 epaileri inkestak pasatu zizkieten grabazioak ebalua zitzaten. Egindako inkesten emaitzek bi joera garbi erakutsi zituzten: a) Ingelesa, edozein azenturekin ahoskatuta ere, balorazio onena zuen hizkuntza zen eta, gainera, xhosa eta afrikaans hizkuntzetako hiztunek anglofonoek baino irudi positiboagoa zuten ingelesari buruz. b) Epaileek iritzi hobea erakusten zuten ingeleseko eta xhosako azentuaren aurrean afrikaans ukituko azentuaren aurrean baino. Eta are adierazgarriagoa dena, epaileei testuen irakurleak lanbide batekin lotzeko eskatu zitzaienean, estatus altuko lanbideak (irakasle, negozio-gizon, ministro, abokatu…) egotzi zizkieten azentu ingelesa zutenei eta, afrikaans edo xhosa azentudun irakurleei, aldiz, estatus ertainekoak (teknikaria, funtzionarioa, burokrata…). Halako azterketek agerian uzten dute hizkuntzei buruzko estereotipoek garrantzi handia dutela gizarte-bizitzan eta lotura zuzenak daudela estereotipoen eta egoera soziopolitikoen artean.  Izan ere, esperimentuaren egileek diotenaren arabera, afrikaans zuriek, 1948 urtean boterea hartu zutenetik, populazioaren zati handi bat zuten kontra eta, ingeles hizkuntzak, aldiz, irudi positiboa omen zuen, oro har, Afrikan.

Calvet-ek hizkuntza-jardunak eta hizkuntza-errepresentazioak bereizten ditu. Errepresentazio deritze hizkuntzez eta hizkuntzak hitz egiteko edo, oro har, erabiltzeko moduez ditugun iritziei, eta dio halako iritziak askotan estereotipo bihurtzen direla.  Hiztunok joera dugu gure jokaera linguistikoak gure iritzi eta jarrerei egokitzeko eta, beraz, hizkuntzen (edo hizkeren) errepresentazioek eragina dute hizkuntza-jardunetan. Azken batean, hizkuntzei buruz ditugun errepresentazioek aldatu egiten dituzte hizkuntzak eta haien funtzioak. Globalizazioa dela eta ingelesari buruz orokortu diren (edo behintzat areagotu diren) errepresentazioek eragina izan dezakete, nire iritzi apalean, euskararen biziberritze prozesuan. Moreno Cabreraren hitzak[3] ekarriko ditut hona, harira datozelakoan.

La ideología imperialista que, por desgracia para esta lengua, se centra en el inglés, tanto en el Reino de España como en otros estados de Europa, es un ejemplo palmario de las consecuencias de las ideas del imperialismo lingüístico que tanto éxito están teniendo en la actualidad. Existe una serie de ideas muy difundidas entre mucha gente según las cuales quien no sepa bien o no domine el inglés es poco menos que analfabeto.

Moreno Cabrerak dio, ingelesa oso baliagarria izanda ere, Espainiako estatuaren barruan askoz ere baliagarriagoak direla jende gehienarentzat katalana, galegoa, euskara edo, jakina, gaztelania bera, baina, hala ere, ingelesa ikasten saiatzen dela jende gehiena, baita hizkuntza hori erabiltzeko oso aukera gutxi izango dutenak ere. Izan ere, ingelesaren gaingorespenak  beste hizkuntzen gutxiespena dakar hiztunen errepresentazioetan. Jakina, hizkuntza gutxituen kasuan, gutxiespenek beste maila eta eskala batzuk dituzte, Pako Aristik Euskararen isobarak[4] liburuan ezin hobeto azaltzen duenez. Baina nago analogiaren bat egin litekeela gure gizartean zabaldutako hizkuntza-estereotipoen eta goian aipatutako esperimentuak agerian utzitakoen artean: gaztelania eta frantsesa hizkuntza menderatzailetzat ditugu euskaldun askok, baina ingelesa, nazioarteko komunikaziorako ezinbesteko tresnatzat hartuta,  prestigio eta balio erantsia ematen duen hizkuntzatzat daukagu.

Aipatu ideologiak eragin nabarmena du gure ingurunean. Adibidez, Elixabete Garmendiak ingelesa gure paisaian hartzen ari den gero eta presentzia handiagoa izan zuen hizpide Berrian. Baina abiadura handiz zabaltzen eta sendotzen ari den ideologia horrek beste agerpen asko ere baditu, hala nola, komunikabideetan politikarien edota bestelako pertsona ezagunen ingeles mailari ematen zaion garrantzia, batzuetan barregarri uzteko eta, beste batzuetan, handiesteko, edota gazteen eta horren gazte ez garenon artean pelikulak, seriek, dokumentalak, reality showak  eta denetarikoak ingelesez ikusteko (eta besteei gure jardunaren berri emateko) behar konpultsiboa. (Zer nolako eragina izango ote du horrek ETB1en audientzian?)

Mundu akademikora pasatuta, soka luzea ekarri du Nafarroako Gobernuak aipatu ideologia hori nola erabili duen, ingelesaren eskaintza areagotuz, hezkuntza-sisteman euskara areago zokoratzen saiatzeko (ik. Aniceto Moralesen artikulua, besteak beste). EAEn ere, badirudi nahikoa oinarri pedagogiko sendorik gabe ematen ari direla zenbait urrats, adibidez, ingelesaren irakaskuntza goiztiarra, Aiora Jakak blog honetan bertan zalantzan jarri zuena. Bestelako ikuspegiak ere badaude, jakina, adibidez, Patxi Alañak erabili.eus gunean plazaratutakoa. Ez dut nahikoa ezagutzarik gai horren inguruan iritzia emateko, baina uste dut gogoeta sakona behar dela ingelesaren pisua areagotzeko egiten den ahalegina emankorra izan dadin, baina euskararen irakaskuntzak argi eta garbi behar dituen hobekuntzak oztopatu gabe. Zalantzarik ez dago guraso askok eta askok bere seme-alabentzat euskarazko hezkuntza aukeratu izana erabakigarria izan dela euskal hiztunen kopurua era esangarrian handitzeko, eta atzerapausoa litzateke guraso berriek pentsatzea ingelesaren eta euskararen artean hautatu behar dutela.

Unibertsitatera etorrita, sarri hitz egin da hautaprobak euskaraz egiten dituzten ikasle kopuruaren (12-13 ikasturtean % 62,67) eta euskaraz matrikulatzen diren ikasle kopuruaren artean (12-13 ikasturtean % 48,07) dagoen aldeaz, eta hainbat azalpen ere eman izan dira: Iñaki Santamarina medikuntzako ikasleak erabili.eus gunean azaldu zituen ezin hobeto horietako batzuk. Baina euskarak, gaztelania ez ezik, ingelesa ere badu lehiakide egun. Guztiz zentzuzkoa da masterretako eta graduetako hainbat irakasgai ingelesez eskaintzea, beste herrialde batzuetako ikasleak erakartzeko, eta bertako ikasleei eskolak eta mintegiak kanpoko ikasle eta irakasleekin partekatzeko aukera emateko. Baina lan akademikoetan (gradu bukaerako lanetan, master-tesietan eta doktoretza-tesietan) ere, gero eta presentzia handiagoa du ingelesak. Zenbaitetan ekonomia kontua izaten da. Izan ere, askotan master- eta doktoretza-tesiak nazioarteko aldizkarietan argitaratutako zenbait artikulu zientifikoren bildumak izaten dira, eta ahalegin gehigarria da lan horiek euskaraz ere jartzea. Bestalde, tesia ingelesez idazteak posible egiten du euskaraz ez dakiten kanpoko ikertzaileak egotea epaimahaian. Gainera, hobeto balioesten den tesi europarra aurkeztu ahal izateko, kanpoko egonaldi bat ez ezik, tesiaren zati bat behintzat atzerriko hizkuntza batean idatzita egotea eskatzen da. Nolanahi ere, beste batzuetan ez dakit ez ote dagoen atzean bertako lankide eta ikaskideei ingelesez komunikatzeko gaitasun ezin hobea erakusteko gogoa ere.

Joera horrek ondorioak ditu euskararen erregistro akademiko-profesionalen garapen eta finkapenean. Izan ere, halako lan akademikoak dira lekuan-lekuko hizkuntzetan  idazten diren testu-genero espezializatuenak. Beste hizkuntzen erregistro espezializatuen galera edo garapen eza da ingelesak komunikazio akademiko-profesionalean duen lingua franca moduko erabileraren albo-kalteetako bat. Zenbait hamarkadatan xede akademikoetarako ingeleseko irakasle modura aritu den John M. Swales biziki kezkatzen du kontuak:[5]

…This is not the loss of language per se, but the loss of specialized registers in otherwise healthy languages as a clear consequence of the global advance of English…

…there are the attempts being made to create and foster modern scientific varieties of languages…; more specifically, the attempt to nurture scientific or academic varieties of languages such as Swahili, Arabic, Bahasa Melayu, Hebrew and Pilipino… Of course, the evolution of such registers is fraught with difficulties. To our shame, one is a relative lack of interest in them on the part of linguists and applied linguists. Another is the well-attested tendency of off-center scholars to try and publish ‘their best in the West’, offering more minor works for local publication. A thirth, and relatively new trend, is for promotion in Third World countries (and many othes) to become much more directly tied to publication in international refereed journals.

Mehatxuak mehatxu, artikulu honi bukaera baikorra eman nahi diot nabarmenduz euskararen erregistro espezializatuen garapenerako arriskutsuak diren joerak konpentsatzen dituzten ekimenak. Esate baterako, biziki balioestekoak dira (gaztelaniaz edo ingelesez ez ezik) euskaraz idazten diren doktoretza-tesiak eta bestelako lan akademikoak, bai eta horiek sustatzeko UPV/EHUko Euskara Errektoreordetzak ematen dituen diru-laguntzak ere. Bigarrenik, aipatu beharrekoak dira UEUk euskaraz antolatzen dituen biltzar zientifikoak, esate baterako, datorren astean Durangon egingo den Ikergazte. Nazioarteko ikerketa euskaraz  kongresua. Azkenik, nabarmendu nahi ditut ikerlanak euskaraz argitaratzen dituzten zenbait aldizkari (Uztaro, Euskera…) indexatzeko horien arduradunek egin dituzten ahaleginak.

[1] Louis-Jean Calvet (19999 Pour une écologie des langues du monde. Paris: Didier Erudition.

[2] Vivian de Klerk eta Barbara Bosh (1995) “Linguistic stereotypes: nice accent-nice person?” International Journal of the Sociology of Language, 116 zb., 1995, 17-37.

[3] Juan Carlos Moreno Cabrera (2015) Errores y horrores del españolismo lingüístico. Txalaparta.

[4] Pako Aristi (2014) Euskararen isobarak. Hamasei gezur handi eta koda bat. Erein.

[5] John M. Swales (1997) “English as Tyrannosaurus  rexWorld Englishes, 16 zb. 3, 1997, 373-382.

4 Iruzkin

Igone Zabala atalean

Zehaztasun beharrari, esker onez

Gorka Lekaroz Mazizior

Euskararen ibilbidea ikergai dutenek biziki eskertuko lukete aurreko mendeetan idatzitako testuen uzta oparoagoa izatea. Oparotasun eza, ordea, ez dagokio kantitateari bakarrik. Baita, sarritan, izkiriatu zenaren aniztasunari ere.

Zalantzarik gabe, asko zor diete ikertzaileek fede-heziketak eragin zituen testuei. Eliz agintarien jokabidea gehienetan ikuspegi praktiko hutsak gidatu bazuen ere —eta ez euskaltzaletasunak— beharrezko zuten euskara, beste hizkuntzarik ez zekien herria ebanjelizatuko bazuten; eta filologoentzat oso baliagarriak diren lekukotasun idatziak ekarri zituen behar horrek. Edonola ere, begi-bistakoak dira lekukotasun horien mugak: erlijio-lanak doktrinak direnean, erreferentzia-testu berberaren edo bertsuen itzulpenak dira sarritan. Konparaziorako interesgarria izan daiteke hori, baina aniztasunaren aldetik ez da albiste ona: ez dute testu-ondarea asko aberasten. Itzulpen hutsak ez, baizik eta norberaren uztakoak diruditen hango eta hemengo prediku ugari ere heldu zaizkigu, baina ez dute halakoek ere mugarik falta. Esate baterako, erabilitako estilo jasoak haietako hainbat herriko mintzotik urrundu zituelako susmoa; edota eskaintzen duten hiztegia, neurri handi batean, esparru jakin batzuetara mugatua egotea.

Erlijio zereginek eragindako testu-ondarearen mugak agerikoak badira, zer esango dugu agintari zibilek sorturiko euskal idazkiei dagokienez? Aurrekoen aldean halakoak hagitz gutxi direla, hasteko. Badakigu  administrazioak, salbuespenak salbuespen, ez zuela euskarazko izkribuak ekoizteko inolako beharrik sentitu. Ezinbestekoa zen euskara, haatik, notario baten aurrean konpondu beharreko gorabehera gehienetan, agiriren bat eskuratu beharra edo auzi batean deklaratzeko agindua zutenek huraxe baitzuten usu hizkuntza bakarra. Notarioak erdaldunak zirenean, hartara, nahitaezkoa zen itzultzailea; eta euskaldunak izanez gero haiek arduratzen ziren paperean gaztelaniaz idatzi zuten hura euskaldun elebakarrei jakinarazteaz:

…fuele leydo por mi el presente escrivano de verbo aberbum como en ella se contiene y dado entender en lengua bascongada a la dicha Mari Ochoa… (Agurain, 1576)

Pentsaezina zen Aro Modernoan zehar notario batek eskritura euskaraz ematea, ama-hizkuntza izanik ere. Baina hainbat prozesu zibiletan notario-zereginari berari darion zehaztasunak —nork zer adierazi duen hitzez hitz jakinaraztearen garrantziak, alegia— eragin zuen euskararentzako aukeratxoa: inork esandakoa zorrotz bildu beharrak gainerakoan transkribatzailearentzat garrantzi berezirik ez zukeen herri-hizkuntza arretagune bilakaturik, zirrikitu txiki baina ezin interesgarriago hori baliatu dezakegu tarteka erdarazko prozesuen bidez behinolako euskara mintzatura pittin bat hurbiltzeko.

Balio berezia dute, esaterako, herritarren arteko liskarrak eta irainak biltzen dituzten idazkiek. Gutxitan bezala agertzen da halakoetan eguneroko mintzoaren oihartzuna eta elkarrenganako ezinikusiak eragindako esapideen zaporea: apez alaba, apezgoitia, adaburua, ardankopa matela, erroi zaharra, andurra, apo sorgina… XVI. mendeko agirietatik ateratakoak dira horiek guztiak.

Esandakoaren erakusgarri, aipatu mendeari dagozkion Nafarroako bi adibide eder ekarri nahi ditut hona. Tafalla ondoko Puiu herrian, 1596ko igande batez, liskar gogorra izan omen zen Martin Alzorriz eta Juanes Esparzaren artean; odolik ere bai, sastakai eta guzti egin baitzioten eraso elkarri bizilagun biek, eta epaiketa eragin zuten gertakari haiek. Martin Leoz izeneko batek ikusi zuen bi puiutarren arteko borroka eta horren lekukotasuna eman zuen:

…entre otras palabras que entre ellos decian y hablaban, oyo y comprendio este testigo que el dicho Juanes de Esparza, herido, decia al dicho Martin de Alzorriz en bascuence de esta manera: heure bician estuc trataçen falçuquerietan bayçe; que quiere decir: en vuestra vida no tratais sino en falsedad.

Ameskoako Bakedanon, bestalde, hogeita hamar urte lehenago, karta jokoak eragindako beroaldi batek ika-mika latza eragin bide zuen, eta horren ondorioz auzitara eraman zituzten herriko hainbat gizaseme. Pedro de Oyarzun eta Martin Gonzalez izenekoak dira interesgarrienak: gizon noble eta zentzuzkotzat zuten Oyarzun, prozesuan eginiko deskribapenaren arabera, eta Gonzalezek, aldiz, bestearen aurkako borondate txarrak gidaturik jokatu zuela irakur daiteke behin baino gehiagotan. Oyarzunek jokoan iruzur egin izana leporatu zion Gonzalezi, eta ustezko iruzurgileak salatzaileari bota zizkionak kontu handiz jaso zituzten:

..a esto respondio el dicho Martin Gonçalez, yo puedo hablar lo que hablado y ablare aunque topase, dollorr, traidore seme, puta seme, ques deçir, suçio ruin, hijo de traydor, hijo de puta, que es la mas grabe ofensa e ynjuria que de palabra se puede hazer y mal dixo, lehenere beguietan haducat eta guero vada lehen vada ene escuetaric joanen haiz, ques deçir, yo te tengo antes de agora sobre ojos y sea antes y sea despues, tu as de morir en mis manos o por mis manos…

Argi dago agiri hauetan eta antzeko beste askotan funtsezkoa izan zela auzitara eramandakoek elkarri esan zioten hura hitzez hitz ematea. Zehaztasun behar horren faltan nekez iritsiko zitzaigun behinolako euskararen oihartzun xume bezain baliotsua, bere apalean interes handiko bitxi ederra; are interesgarriagoa gaur egun ez dagoelarik —ez Bakedanon, ez Puiun, ez beste leku anitzetan— bertako euskara inoren ezpainetan entzuterik.

Azken hitz bat. Honako hau idazteko, atzoko zehaztasun behar hura bezain ezinbestekoa da gaurko ikertzaile nekaezin asko agiri zaharretan lastoa eta bihia bereizteko egiten ari diren lan handi, isil eta sarritan esker txarrekoa. Ricardo Urrizolari zor diogu Puiuko lekukotasuna; Fernando Maiorak bildu du Bakedanori dagokiona. Mila esker haiei eta ber gisan dabiltzan gainerako guztiei.

7 Iruzkin

Gorka Lekaroz atalean

Gure hitzak

Alfontso Mujika

Gure hitzak
esan, berriz esan.
Ez daitezela ahaztu,
ez daitezela gal,
elur gainean
txori anka arinek
utzitako arrasto sail
ederra bezalaxe.

Bernardo Atxagak olerkia idatzi, eta ezin ederrago musikatu eta abestu zuen Mikel Laboak. Zein dira, baina, gure hitzak?

Galdera hori egin dio behin baino gehiagotan Euskaltzaindiak bere buruari. Eta erantzuten ere saiatu da behin baino gehiagotan. 1959ko apirilaren 2an, agiri hau plazaratu zuen:

Euskaltzaindiaren agiria euskal itzei buruz

Euskaltzaindiak, idazlari ta izlariei zuzenbide batzuek eskeiñi naiez, eta asko zuzenbide aien zain-antzean daudela jakiñik, onako agiri au azaltzen du:

OIÑARRI-LEGEA

Iztegi-saillean ezta bidezko itz asmatuetara jotzea ezin bestez baizik, eta orduan ere itzen erabidean izkuntzaren joerak gordeaz. Ori iztegiari gagozkiola. Gramatikaren barrutian, ordea, ezta sekula zillegi asmatzen ibiltzea edo izkuntza aldatu nai izatea.

EUSKAL-ITZAK ZEIN DlRAN JAKITEKO BIDEA

Eta iztegiaren auzi au xehetasun geiagorekin garbitu naiez, euskal-itzak zein diran, au da, euskal-literaturan erabiltzeko itz jatorrak eta bidezkoak zein diran jakiteko, bidea eta neurria finkatu nai du aurrenik Euskaltzaindiak: Euskal itzak dira euskera bizian sustraituak daudenak. Sustrai ori zenbat eta sakonagoa izan, ainbat eta eskubide geiago du itz batek erabillia izateko. Itz baten zabaluneak, antziñatasunak eta idazle zaarrak itz ori erabili ote duten jakiteak, asko esan nai du itzaren sustraia zenbateraiñokoa dan neurtzeko. Sustrai aundiko itzak, bada, euskal-itzak dira, naiz eta erderatik etorri.

Bada gure iztegian olako itzen pilloa: jatorriz kanpotik sartuak, baiña euskeran gogotik erratuak daudenak, alegia. Beraz, etxeko biurtuak dauzkagu, gure gureak dira itz oiek. Euskal-itzak dira bada, erderatikakoak izan arren. Itz oiek eskubide osoz erabilli ditezke, eta aien lekuan erabiltzeko asmatu diran itz berriak eztira geienetan euskal-itzak eta eztute aiek ainbat eskubide erabilliak izateko.

Ona emen olako euskal-itz jatorren zerrenda bat. Erderatikakoak izanarren, etxeko biurtuak dauzkagu eta emandako neurriaren araura, euskal-itz jatorrak dira:

Abendu, aingeru, alkate, amodio, arima-anima, abade-apaiz-apez, apostolu, arraza, arrazoi-arrazoin, bake-pake, balio, bekatu-pekatu, berba, bertso, bedeinkatu-benedikatu, birjina, birtute, borondate, doe-doai, damu, deabru, denbora-denpora, dantza-jantza, diru, desegin, errcge, erregiña, erlijio-erlegiño, eliza-eleiza, elexa, eskola, espiritu-izpiritu, familia-pamili, fede, frutu-fruitu, finkatu, gorputz, gramatika, gloria-loria, grazia-garazia, imajiña, inpernu-infernu, imitazio-imitaziño-imitazione, jende-jente, joku, kantatu, kolore, kafe, karidade, komunio-komuniño-komunione, kanpo, kontra, kanta, liburu, lore-lora, lege, mundu, meza, modu, molde, moldatu, obeditu, olgeta, partitu, paradisu-parabisu, barkatu-parkatu, bekatu-pekatu, pentsatu, pentsamentu-pentsamendu, sakramendu-sakramentu, santu-saindu, seiñale, testamentu, umil, zapata, zentzu-zentzun, zeru…

Euskaltzaindiak, bada, itz auek eta antzekoak diran beste asko eskubide osoz erabilli ditezkeala erabagitzen du, euskaldunak, jatorrak cta garbiak diralako. Eta idazle ta izlariei erabilli ditzatela eskatzen die, itz asmatuetara jo gabe.

Berebat, izkuntza berezien gaiñetik zabaldurik dauden kultura eta zivilizaziozko itzak ontzat artzea eta erabiltzea Euskaltzaindiak begi onez ikusten du. Adibidez; politika, teknika, literatura, liturjia, metro, kilometro ta abar.

Duela 55 urteko testua. Polita, ezta? (hitz-zerrendak eliz zoko usain nabaria duela alde batera utzita). Euskal itzak dira euskera bizian sustraituak daudenak dio agiriak. Garbizalekeriaren aurkako aldarri garbia izan zen.

32 urte geroago, 1991n, iruditu zitzaion Euskaltzaindiari beste arrisku bat zegoela, eta beste agiri hau plazaratu zuen 1991.eko apirilaren 26an:

Euskaltzaindiaren bigarren agiria euskal hitzei buruz

Hogeitahamabi urte igaro dira Euskaltzaindiak euskal hitzei buruz lehen agiria eman zuenetik (ikus Euskera, 1959, 214-217 or.). Agiri haren ondorenak guganaino heldu dira, hari eskerrak sendatu baitzen garai hartan euskarak zituen gaitzetatik bat: garbizalekeria.

Beste garaiak ziren haiek eta beste garaiak eta gaitzak dira gaurkoak, eta euskararen egungo eguneko gaitz bat askoren ustez mordoilokeria da, lehengoaren kontrakoa, bai baitirudi bazter batetik besterantz joan dela gaitz zaharra sendatu beharraren beharrez. Eta beste gauza askotan bezala hemen ere bazterrek elkar jotzen dutelako, orduko Euskaltzaindiak gaitz haren erremedioa ezarri zuen Oinarri legeak balio luke oraingoa ere sendatzeko. Honela zioen (grafia gaurkotuz):

“Hiztegi sailean ez da bidezko hitz asmatuetara jotzea ezin bestez baizik, eta orduan ere hitzen erabidean hizkuntzaren joerak gordeaz. Hori hiztegiari gagozkiola. Gramatikaren barrutian, ordea, ez da sekula zilegi asmatzen ibiltzea edo hizkuntza aldatu nahi izatea”.

Zenbait idazlek, izan ere, hitz asmatuetara jotzen zuten orduan beste zenbait hitz nardatuz eta arbuiatuz, erdal usaina zeriela eta euskal hitzak ez zirelakotan; eta asmatuak gaitzesteaz gainera Euskaltzaindiak euskal hitzak zein ziren irakatsi nahi izan zuen behin betiko ondoko lerroetan, esanez: Euskal hitzak dira euskara bizian sustraituak daudenak.

Bada orduan zenbait hitzen euskal nortasuna defendatu zuen bezala, egungo egunean beste zenbaiten arroztasuna salatu nahi du Euskaltzaindiak, esanez: Euskara bizian sustraituak ez daudenak ez dira euskal hitzak, sustraitzen ez diren bitartean bederen; eta orduan bezala nahi du irakatsi hitz baten sustraiei igertzeko hiru irizpide daudela: alegia, hitzaren hedadura, hitzaren antzinatasuna eta hitzaren erabilera idazle zaharretan, ezen erdaratikako hitzak izan daitezke noski euskal hitzak, baina horrek ez du esan nahi erdaratikako hitz guziak euskal hitz direnik.

Hiru irizpide horiei begira, ezin uka azken urteotan euskal hitzak ez diren mordo bat entzuten dela, telekomunikabideetan batez ere. Batzuk ezinbestean erabiltzen dira, ordain ezagunik ez dutelako. Beste asko ez, ordea, zabarkeriaz baizik. Ez da beharrezko lehengo agiri hartan bezala hemen zerrenda luzea eskaintzea euskal hitzak ez direnena. Askiko da ale batzuk ematea.

Ez dira euskal hitzak muntra, butxet, rehen, amotinatu, frakaso, sorteo, arratxa (“Errealak oso arratxa ona du”) erreskatatu, entzerrona. Ez eta ez dira erabat euskal hitzak gaztelera edo frantsesa jakin gabe euskaldun batek ezin adi ditzakeenak, non baitirudi zenbait euskal telekomunikabidetako zenbait programa aditzeko bortxatzen direla Iparraldeko euskaldunak lehenik gaztelera ikastera eta Hegoaldekoak frantsesa.

Euskaltzaindiak bada hitz hauek eta hauen antzekoak diren beste asko ahalik gutxiena erabil ditzaten eskatzen die euskal idazle, hizlari, irakasle eta gainerako telekomunikabideetako esatariei eta horien ordez jo dezaten betiko hitz zaharretara.

Berez hitz berrien eratzea Euskaltzaindiari ez dagokion arren, Euskaltzaindia prest dago bere aldetik egiteko honetan laguntzeko.

Azkenik orduan esana berriz errepikatuz, inork gaizki adi ez dezan mezua: kultura eta zibilizazioko hitzak, mailegatuak izanik ere, ontzat hartzen dira, hala nola politika, teknika, literatura, liturgia, metro, kilometro, eta abar.

Bitxia da oso bigarren agiriaren mamia, lehenengoaren mezu bera baita, ezezko bidez definitua: Euskara bizian sustraituak EZ daudenak EZ dira euskal hitzak. Eta hiru irizpide, epaitzeko: hitzaren hedadura, hitzaren antzinatasuna eta hitzaren erabilera idazle zaharretan (1959ko agiriko berak). Ez ahaztu 1991. urtea zela, hau da, ez corpusik (Egungo Euskararen Bilketa Sistematikoa corpus estatistikoa bidean zen), ez Internetik ez genuen garai hura.

Gainera, garai hartako euskararen stablishmentean bazebilen irizpide bat, zioena azken 25 urteetako euskararen produkzioa (inoizko emankorrena euskararen ordurainoko historian) ez zela kontuan hartu behar euskal hitzak zein diren definitzeko orduan.

Eta “ideologia” horretan kokatu behar da 6 urte geroagokoa, 1997koa, den Euskara batuaren ajeak liburua. Azkenaldion, liburu horretaz arnegatu da egilea, baina garbi dago garai hartako establishmentaren adierazgarria dela.

Eta nola ditugu gauzak orain, ia mende-laurden geroago? Orain, gauzak aurrera doazen seinale, ez dugu “Euskaltzaindiaren hirugarren agiria euskal hitzei buruz”, zorionez. Hiztegi Batua dugu, orain, hitzen euskalduntasunaren epaile. Eta oso adierazgarria da ikustea zer gertatu den bigarren agirian aipatzen diren 9 hitzekin, 1991n euskal hitz ez ziren 9 hitzekin.

1991n ez zen euskal hitza 2015ean, Hiztegi Batuan
amotinatu mutinatu, mutina, mutinatzen. da ad.
arratxa arratxa* e. bolada; aldi
butxet butxet* e. buxet
buxet
iz. Ipar. ‘aurrekontua’
entzerrona  
erreskatatu erreskatatu, erreskata, erreskatatzen. 1 du ad. ‘berrerosi’ 2 du ad. ‘salbatu’;’berreskuratu’
frakaso frakaso* e. porrot
muntra montra iz. Ipar. g.er. ‘eskumuturreko edo sakelako erlojua’
rehen  
sorteo  
   

Alegia, 1991n anatema ziren 9 hitzetatik 4 ( % 44,4) euskal hitzak dira gaur egun.

Gaurkoa luze doa eta, zerorrek atera ondorioak.

4 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Jan, edan, jo

Iñaki Segurola

Eduardo Viveiros de Castro antropologoak La mirada del jaguar liburuan (Rio de Janeiro 2008; gazt. itzulpena, Buenos Aires 2013) esaten du lanak ematen dizkiela antropologo askotxori ikergai duten gizataldearen hizkuntza ikasteak.

Honelatsu dio:

“Pasa dira sei hilabete, eta antropologoa badoa purrustaka ikergai duen jendeagana, esanez: Zuen hizkuntza ikaragarri zaila da, ezin ikasi dut, luzaroko lana da, ez dago aurrerapenik. Orduan jendeak erantzuten dio: Komeniko litzateke zuk gure jatekoa jatea, gure hizkuntza ikaste aldera. Pasa dira beste bi aste, eta hala dio antropologoak: Zuen jateko hori jatea besterik ez dut egin, eta gauzak berdintsu daude. Eta erantzuna: Egizu lo gure emakumeetako batekin, eta etorriko zaizu hizkuntza. Gizona (jo dezagun aholkatutakoa egina duela) badator atzera hilabete batzuen buruan: Dena lehengoan dago. Etsita bezala, esaten diote orduan: Gure zorabelarren bat hartu beharra daukazu.”

Hor dabiltza euskaltzaleak eta euskalkalteak eztabaidan eta xextran, bateko esklusioa eta besteko inklusioa; dela baztertzea edo dela barneratzea; hizkuntza menoxtura jendea ekarri behar ote den xarmatuz eta liluratuz, edo behartuz eta bortxatuz. Eta hola.

Ideiak ere hor egon dira beti hizkuntza jakin bat ikastera daramatenak; ideia potoloak eta ideia meheagoak, politikoak eta kulturalak; eta sinesteak, edo sentiberatasun bereziren bat, eta nahi dena, baina antropologoek dakarzkiguten gizaki antzinagoko horien hitzak aditzen jartzen baldin bagara, jabetuko gara agian hizkuntzarako atea edo sarbidea gauza “sentigarriagoetan” aurkitu behar litzatekeela, eta esango didazue zer dagoen sentigarriagorik jatea, jotzea eta horditzea baino.

Euskaran barnatu nahi lukeenari eskaintzen ahal dizkiogu, beraz, legatz edo bakailaoaren kokotxak, burruntzian erretako arkumea, Arabako ardo onena, Urolako amama[1], eta gorputzak: geure gorputzak nonahiko gorputz euskalgabeen eskura. Barnatu nahi lukeenaren lagungarri, eta barnatu nahi ez lukeenaren gogo-pizgarri.

Hoinbeste egin behar genuke gure ama euskararen alde.

[1] Hizkuntzagatik diot “Urolakoa”. Gure bailaran, izan ere, amama hitzak bi adiera ditu: bata, orokorra, ‘aitaren edo amaren ama’, eta bestea, zenbait girotakoa, ‘mdma izeneko droga’. Azken honi droga “enpatogenoa” deitu ohi diote teknikoek, eta ezin ukatuko dugu enpatia sortze hori txit gauza probetxuzkoa dela hizkuntza batekin zaletzeko eta galetzeko.

2 Iruzkin

Iñaki Segurola atalean