Artxikoak hilabeteka: maiatza 2014

Zurrumurru gezur antza

Karlos del Olmo

Badirudi linguistek oraindik ere eztabaidagai darabiltela hizkuntzek zenbateraino erabakitzen eta mugatzen duten berbaldunek mundua hauteman eta ulertzeko duten modua. Amerikako Estatu Batuetan duela gutxi John McWorther-ek plazaraturiko The Hoax. Why the World Looks the Same in Any Language liburuak manifestu halako bat egin gura du, haren bidez 1930.etik aurrera zenbait unibertsitate adituren artean ospe handi samarra lortu duen teoria bati aurka egiteko, alegia, Sapir-Whorf tesi ospetsuari, bestela esanda, hizkuntza bakoitzak hiztunei munduaren gaineko ikuskera bat ematen dielako usteari. Tesi horren arabera, are gure erabaki estetiko eta moralek ere komunikatzeko darabilgun hizkuntzaren eragina jasotzen dute, alegia, berbetak betaurreko moduko batzuk eratuko lituzke munduari begiratzeko orduan.

Eta zer dio John McWortherek horren gainean? Ez dela egia, liburura bildutako datu enpirikoek —esaterako, hopi indiarrek denboraren joanaren gainean dituzten nozioak edo koloreak izendatzeko (ala ez izendatzeko) hizkuntzek munduan barna dituzten baliabideak— ez dutela berresten Sapir-Whorfen tesia, kolore bat edo gauza bat izendatzeko hitzik edo kategoriarik izan ez arren norberaren hizkuntzan, gizaki guztiak kolore edo gauza horiek ikusi, ukitu eta deskribatzeko gauza garela. Itzulpengintzan dihardugunok egia horren berri «intuitibo, praktiko eta are (aspaldion) teorikoa (ere)» izan ohi dugu, bai eta «geure» datu enpirikoak ere, batez ere Biblia munduko hizkuntzetara itzuli behar izan dituztenei esker, kultur jauzi handia zekarten edukiak zelan edo halan ematea lortzen dutelako, hizkuntza bakoitza gorabehera.

John McWortheren arabera, zergatik lortu du halako arrakasta Sapir-Whorfen tesiak? Kontzientzia txarraren ondorioz, bateko, Estatu Batuetan hango hizkuntza eta kultura ofizialak hegemonikotzat jota, teorialari batzuek gurago izan dutelako aldeak, ezberdintasunak nabarmendu, eta, besteko, munduko hainbat txokotan Alemaniako Erromantizismotik gaur arte heldu den hizkuntzaren erabilera identitario eta politikoa izan duelako tesiak (nazionalismo batzuek hizkuntza bera pertsonen ezaugarri komunen gainetik ere jartzera jo ohi dutelako).

Japonierak termino bakarraz izendatzen ditu berdea eta urdina. Errusiarrek termino beregainak dituzte urdin iluna eta argia izendatzeko. Patziku Perurenak 1992an idatzitako Koloreak euskal usarioan saioan euskarazko sistema eta auzo hizkuntzetakoak guztiz bat ez datozela agertzen du. The Hoax. Why the World Looks the Same in Any Language liburuan egileak aurkezturiko datuen arabera, horrek ez du esan nahi koloreak ezberdin ikusten dituztenik edo kolore batzuei dagokienez itsu direnik, ezta hizkuntzak gure pentsaera kontrolatu eta mugatzen duenik ere.

McWortheren ustez, hizkuntzak kultura eta mundu ikuskera islatu besterik ez du egiten: mintzaera batek berba bakarraz jatea, edatea eta erretzea izendatu arren, hiztunek argi asko prozesatzen dituzte hiru ekintza horien arteko aldeak, eta bi kolore ezberdin ele berberaz esaten dituen pertsonak bi-biok biziro bereizten ditu, hau da, zentzumenen arabera ezberdinak direlako segurantzian dago. Zenbaki sisteman bat etorri ez arren (are, itxuraz, halakorik gabe), gizaki guztiok egin ditzakegu matematikak. Bai eta letrazko alfabetorik barik idatzi ere. Autoa eta gidatzeko araudia ezagutu ez dituzten eta, hortaz, horiek izendatzeko hitzen jabe ez diren pertsonek «ezin» dute benetan gidatu?

Liburuak agerian jartzen du atxikimendu handia diogula hizkuntzak betaurreko mugatzaile moduko batzuk jartzen dizkigun ustel itxurako uste horri. Zergatik? Irrika bizi-bizia dugulako aniztasuna aldarrikatzea, guk legez pentsatzen ez duten pertsonen eta herrien nahiz hizkuntzen balioa aitortzea. Eta asmo on-ona da, ezbairik ez, baina infernua desira onez betea omen dago, eta baliteke horrek oztopatzea pertsonen zerizana hobeto ulertzea, are goraipatu nahi ditugun pertsonak bestela baitakoan gutxiestea ere, azken buruan.

Errealitateak —pertsona guztiak entendimentuz berdinak garela datu zientifikoez frogatzea— bide hobea ematen digu pertsona guztiei adimen gaitasuna aitortzeko, hizkuntza, azken buruan, ez delako munarri zedarritzaile hutsa munduaren eta kosmosaren aurrean.

2 Iruzkin

Karlos del Olmo atalean

Itzulpen-unibertsalak eta euskara (II)

Isabel Etxeberria Ramírez

Aurrekoan itzulpen-unibertsalen auziaz aritu ginen, eta azaldu genuen ahalegin ugari egin direla azken bi hamarkadetan hizkuntza itzulia ezaugarritzeko, edo, bestela esanda, testu itzuli orotan, edozein direlarik ere sorburu- eta xede-hizkuntza, nabarmentzen diren jokaera linguistiko ustez unibertsalak identifikatzeko. Unique item edo osagai esklusiboak dira itzulpen-unibertsala izateko hautagaietariko bat. Labur azalduta, hizkuntza bakoitzak bere-bereak dituen egitura linguistikoak dira osagai esklusibook, beste hizkuntzetan baliokide zuzenik ez dutenak. Pentsatzekoa da itzultzaile batek gutxi(ago)tan erabiliko dituela horrelakoak bere itzulpen lanetan; izan ere, molde hori hautatzera bultzatzen duen estimulurik ez badago sorburu-testuan, nekez aktibatuko da aukera hori itzultzailearen gogoan. Corpusak konparatuz egin diren ikerketa guztiek ez dute, ordea, hipotesi hori berretsi. Zenbaitetan, antzeko erabilera-maiztasunak hauteman dira testu itzulien eta ez itzulien corpusetan (edo are apur bat handiagoak itzulpenetan). Guk ere emaitza gorabeheratsuak lortu ditugu euskarazko corpusekin egindako saio honetan eta honetan, besteak beste.

Sandra Halverson[1] ikertzaile norvegiarrak diziplinartekotasunari probetxu atera, eta kognizio-hizkuntzalaritzaren ekarpenak aldean hartuta hurbildu da itzulpen-unibertsalen auzira. Proposamen interesgarria da Halversonena, handik eta hemendik datuak eta ideiak hartu eta ikusmolde integratzaile batez bateratzen dituena. Eta interesgarria da, orobat, beste ikuspuntu eta diziplina batzuetako ekarpenei atea zabalik uzten dielako.

R. Langacker[2] hizkuntzalariaren hitzetan oinarrituta, Halversonek kognizio-gertakarien (eta horietarikotzat jotzen ditu hizketa-gertakariak ere) sorrera azaltzen digu:

«[A cognitive event] is a cognitive occurrence of any degree of complexity, be it the firing of a single neuron or a massive happening of intricate structure and large-scale architecture. We can assume that the occurrence of any such event leaves some kind of neurochemical trace that facilitates recurrence. If the event fails to recur, its trace decays; recurrence has a progressive reinforcing effect, however, so an event (or more properly, event-type) becomes more and more deeply entrenched through continued repetition».

Alegia, gure neurona zirkuituetan kognizio-ekinaldi bat piztu eta gertatzen denean, gure garunean arrasto neurokimiko bat geratzen da. Kognizio-ekinaldi hori bera berriro burutzen badu gure gogamenak, arrastoa finkatu eta errotu egiten da gure neurona-zirkuituetan, eta aiseago gertatuko da, beraz, etorkizunean.

Halversonek asimetriaren eta gailentasunaren (salience) kontzeptuak proposatzen ditu ondoren. Elementu eta erabilera linguistiko guztiak ez daude berdin errotuta gure neurona-zirkuituetan, eta beraz asimetria gertatzen da haien artean. Zenbait erabilera nabarmendu edo gailendu egiten dira (prominence eta cognitive salience terminoak darabiltza Halversonek), eta halakoek grabitazio-indar bat sortzen dute beren inguruan (gravitational pull). Itzultzen ari garenean ere, eta sorburu-testuko elementuak xede-hizkuntzako elementuekin erlazionatu behar ditugunean, xede-hizkuntzan gailendu ohi diren osagaiak aktibatzen zaizkigu —indarguneak edo grabitazio-guneak, alegia—, xede-hizkuntzako (eta ez sorburu-hizkuntzako) grabitazio-indarren arabera.

Unique item edo osagai esklusibo horiek itzultzaileen testuetan itzulpen ez direnetan baino maizago ageri direnean (Anna Mauranen-ek[3] finlandierari buruz egindako ikerketa batean, kasurako, edo euskarazko gure adibideetan), osagaiok itzultzaileen neurona-zirkuituetan errotuago eta beraz aiseago aktibatzen direla pentsatu beharko dugu. Zer dela eta? Halversonek ez du erantzun zuzenik ematen, baina darabilen ikusmolde zabal eta integratzaileari esker, kogniziotik kanpoko faktoreei ere leku egiten die:

«It is important to point out, however, that the cognitive factors that I have described are by no means the only external factors that may be posited. Indeed, as I suggested (…), there are also social/cultural factors that must come into play».

Nik ere erantzun erabatekorik ez dut, noski, baina iritzia bai, eta nire iritzi horretan zeresan handia du euskararen egoera soziolinguistikoak. Euskal itzultzaileek ahalegin kognitibo handiagoa egin behar izaten dute, normalean ikergai izaten diren bi hizkuntza pareetako beste itzultzaileek baino, hautagai diren aukera linguistikoen artean bilaketa aktiboa egin eta egokiena aktibatzeko. Eta bi arrazoi nagusirengatik egin behar dute ahalegin handiagoa, nire ustez: euskararen eta erdaren arteko distantzia linguistikoagatik, batetik; eta, mendeetako diglosiaren ondorioz, pobretua dugulako hizkuntza erabilera mailan, eta euskal itzultzaileak beste hizkuntzetako itzultzaileek baino gehiagotan egin behar duelako bilaketa aktiboa sorburu-testuak ezartzen dizkion zailtasunei egoki erantzuteko. Eta, Halversonek dioenez, «clearly, if such active searches are repeated often enough, these more indirect activation patterns would also become entrenched, as the necessary connections are strengthened».

Bestela esanda, euskal itzultzailearen gogamenak zailago du ordain egokiak topatzea; ez du beste itzultzaileek bezain automatizaturik ordainen bilaketa; beste itzultzaileek baino ahalegin kognitibo handiagoa egin behar du (bilaketa aktiboa); eta, era berean, beste euskal hiztunek baino ahalegin kognitibo handiagoa egin behar du hizketa ekoizten duenean, bilaketa aktiboa egin behar baitu sorburu-testuaren estimuluek edo erronkek hartaratuta; euskal itzultzaileak bere bilaketa-lanean aurkitzen edo berreskuratzen dituen aukerak arian-arian errotuz doaz bere neurona-zirkuituetan, eta, ondorioz, gailenduz.

Uste dut ez dela kasualitatea euskararenaren antzeko emaitza gorabeheratsuak lortu izana non eta Finlandian. Eta hain zuzen ere Anna Mauranen ikertzaile finlandiarrak hizkuntzen arteko kultur harremana aipatzen du, besteak beste, bere azterlaneko emaitzen esplikazio gisa: sorburu-kultura hegemonikoa (ingelesa) eta xede-kultura menderatua (suomiera) ditu aztergai.

[1]Halverson, S. (2003) «The cognitive basis of translation universals» Target 15:2, 197-241.
[2]Langacker, R. (1997) Foundations of cognitive grammar 1. Stanford University Press, Stanford, California.
[3]Mauranen, A. (2000) «Strange strings in translated language: A study on corpora» in Olahan, M. (ed.) Intercultural faultlines: Research models in Translation Studies. Textual and cognitive aspects. St. Jerome, Manchester, 119-141.

2 Iruzkin

Isabel Etxeberria atalean

Urbil

Koro Garmendia Iartza

Ez nator saltokiaz jardutera, saltokiaren izenak inguruan sortu duen zalantza-dantzaz baizik. Zuek ere jabetu al zarete? Behin eta berriro ikusten dut jendea euskarazko hurbil hitza hatxerik gabe idazten. Beste termino askorekin ere gertatzen da halakorik; hatxea ez jartzea, alegia. Edo gaizki kokatzea. Ez da, beraz, akats ortografikoa bera deigarria iruditzen zaidana, akatsaren sorburua baizik. Hatxerik zergatik ez dioten jartzen galdetuz gero, hona jaso izan dudan erantzuna: «Dendan hatxerik gabe dago jarrita».

Merkataritza-gune handi horren izena behin eta berriro ikusten duenari ia oharkabean sartuko zaio grafia begietatik, eta, hurbil hitza idaztea egokitzen zaionean, hatxea kentzera joko du. Besterik gabe, behin eta berriro hala bistaratu zaiolako, eta, azkenerako, horixe egiten zaiolako formarik ezagunen.

Zergatiren batengatik erabakiko zuten, bere garaian, saltokiaren izena hatxerik gabeko moldeaz jartzea. Beharbada, ez du hurbiltasunarekin zerikusirik ere. Mila motibo izan litezke tartean. Ez naiz ni hor sartuko.

Kontuak kontu, hatxea behar duen hitzari hatxea kentzen hasiak dira hainbat eta hainbat hiztun. Begien bidez ere asko ikasten baita. Nola konbentzitu gero hurbil hatxez idazteko…

5 Iruzkin

Koro Garmendia atalean

IKT: teknologiak baino ez?

Bego Montorio Uribarren

Eguneroko esamolde ditugun digitalizazio, IKT, e-book… eta antzekoei erreparatu nahi diet gaurkoan. Hitzei beraiei baino gehiago, atzean dauden kontu batzuei, sarritan pentsatzen baitut nahas-mahas pilatutako produktu, prozesu eta bilakaerak etiketatzeko erabiltzen ditugula hitzok.

Oso adibide argia izan daiteke e-bookena. Baten batek e-book bat erosi duela esaten badizue, zer esan nahi dizue?, halako liburua erosi duela formatu digitalean, ala gailu elektroniko bat erosi duela, gero bertan edozer irakurri ahal izateko? Bata ala bestea izan, teknologiaz edo idatzitako obra batez arituko ginateke; erositako aparailu hori fabrikatu duen enpresaz, edo idazleaz; programaturiko zaharkitzeaz (erdaraz obsolescencia programada esan dioten horretaz), edo nobela beltzaz.

Era berean, Informazioaren eta Komunikazioaren Teknologiez berba egiten dugunean, teknologiaz haragoko kontuez ere aritzen gara –aditu ez garenok behintzat–, eta horietako bi aipatu nahi dizkizuet gaur, kezka eta gogoeta.

Lehenak zuzenean eragiten die nire lanbideei –itzultzailea eta irakaslea–: irakurtzeko eta informazioa jasotzeko modua aldatzen ari da (dagoeneko guztiz aldatu ez bada).

Pantailetan irakurtzen dugunean, batez ere Interneten edo sare sozialetan, batetik bestera saltoka ibiltzen gara, titularrak edo testu laburrak baino ez ditugu irakurtzen, laburpenak, azken ondorioak. Duela gutxi, erreportaje batean, Ipar Amerikako gaztetxo bati entzun nion irakurtzea gustatzen zitzaiola, dexente irakurtzen zuela gainera, baina liburuen laburpenak zituen webgune batera jotzen zuela, nahikoa zuela horrekin. Zertarako osorik irakurri, gehitu zuen beste batek, laburpenarekin moldatzen bazen institutuan galdetuko ziotenari zuzen erantzuteko.

Inork egindako lanak kopiatzearena, ahalik eta ahalegin txikiena egitearena, ez da gauza berria; horri irakurzaletasuna deitzea, berriz… Esango nuke hasi baino ez dela egin bilakaera, baina irakasteko eta ebaluatzeko moduan, baita idazteko moduan ere, eragin zuzena izango duelakoan nago.

Digitalizazioak dakarren, edota ez dakarren, demokratizazioa da kezkatzen nauen beste gaietako bat. Batetik, oinarrizko azpiegituren kontua dago, zeren, sarri ahazten badugu ere, munduan milioika eta milioika pertsona baitago argindarrerako konexiorik gabe (sarerako konexioa, ilargia bezain urrun eta eskuraezina), ordenagailu edo tableta bat eskuratzeko sekula modurik izango ez duena. Hasi baino lehen ere, jokotik kanpo gelditu dira/utzi ditugu.

Eta, bestetik, edukien eskuragarritasuna dago, digitalizatzearekin batera pribatizatu egiten baitira, zenbaitetan, edukiak. Orain, libre daude horietako asko, baina baliteke bihar edo etzi ordaindu behar izatea, eta orduan, argi ibili!, seguruen alferrekoak izango zaizkigu-eta gaurko DVDak eta gainerako trasteak. Zuei ez dakit, baina niri gertatu zait jada informazioa berreskuratu ezin izatea, garai bateko diskete txiki haietan gordeta nuelako eta orain ezin dudalako inon irakurri.

Auziok aipatu baino ez ditut egin. Labur, soka luzekoak direla jakin arren. Izpi batzuk agertu, besterik ez. Eta egia esan, nire ezjakinak bultzatu nau horretara, ez blogaren formatu eta eskakizunak. Edo, beharbada, horrek ere izango zuen zerikusirik… ;-).

Iruzkin bat utzi

Bego Montorio atalean

Izana, egina

Iñaki Segurola

Gaurkoan behera-behar batek egiten dit bultza. Jaits nadin, beraz, benetako hizkuntzara. Utz dezagun letrakuntza eta gatozen hizkuntzara. Utzi kulturmundua, fedabideak, irakaskuntza, itzulpena bera, inderneta, literatura eta ideia potoloen mundua, eta… zer dago azpian?, zer dago benetan? Ba, euskaltzaleek “arnasgune” deitzen dituzten horiek arnasmehetzen (salbuespentxoak salbuespentxo) eta, gainerakoan, betiko itogune erraldoia. Horixe dago azpian, horixe dago benetan, hizkuntzan. Letrakuntzan gertatu da aurrerapena hemen, eta horrek eraman du jende mordoa sinistera euskara “sekula baino hobeto” dagoela. Letrakuntzari bakarrik dagokion irudipen gezurrezkoa besterik ez da hori. (Letrakuntza idor horren barruan sartuko nuke “erabilerarik gabeko ezagutza”, edo, bestela esanda, egiterik gabeko jakite hila.)

Bestalde, baina zuztar beretik, bizimoduan aldaketa latza gertatu da azkenengo hamarkada hauetan. Kaleko bizimodua murriztu eta nik “etxezuloko pantallismoa” irizten diodan hori gailendu da oso. Horrek dakarrena da arnasgunerik garbienean ere begi-belarrietatik sartzen den gehiena erdara izatea. Eta begi-belarrietatik mihiraino tarte motza dago, denok dakigunez.

Nik esango nuke euskararen bazterketa bortxazkoa nabarmen arindu denean (euskarazko eremuaren erdi-mendebaldean bereziki), “euskararen gezurra” ari dela agerian gelditzen. Gauzak nolabait adierazi behar, eta “Lekeitio erako” eta “Agurain erako” herriak bereiziko ditut. Aurreneko horietan iruditzen zait izanak hartu diola gaina eginari; bagara, ez dago dudarik bagarela, eta orduan zertarako “nekatu” egiten, errazena pantalletatik sartzen zaidan hizkuntza horren magalean etzatea dela sentitzen baldin badut? Eta hor gertatzen ari dena da behera datorrela euskara, gehienbat helduen artean, hots, pantallei begiratuz beren bizi-zaputz edo eroriera esistentzialari ez-ikusiarena egin nahi liokeen jende-moduaren artean. Bigarren erako herrietan askok ez daukate garbi zer diren, ez dago garbi badiren edo ez diren, hizkuntzaren galera aspaldikoa baita, eta orduan, izanean sendotzeko, zer dago hoberik euskaraz ikasi eta egitea baino? Eta hor gora egiten ari da euskara; inongoa ez den eta ia edonorena izan daitekeen euskara hori, bai, baina euskara, azken buruan. Bi era horietako herrietan gertatzen ari denaren muina edo emaitza honako hau da: ez dakitenak ari dira ikasten euskara, dakitenek lasai utz dezaten bazterrera.

Izanaren edo izatezko segurantzia horren kalteak nahi nituzke bereziki astindu. Eta ertzerainoko paradoxa bat dakart lagungarri: maiz pentsatu izan dut hemen jende asko egon dela guardozobilak hiltzeko prest (ni ez), baina inork ez duela koskorrik izan guardozobilei euskaraz egiteko (nik ere ez). Hiltzeko prest, eta azioan norbera hila gelditzeko prest; eta zerk eman dezake horretarako prest egoteak baino izan-izatezko segurantzia beteagorik? (Jarduera armadun edo estrategia odol-malkozkoaren aldekoa izan den mundu horren bi agerkari idatzizko nagusiek Gara eta Naiz dute izena, eta biak dira funtsean erdaldunak. Esanguratsua, ezta? Bai, badakit Egin itxi egin zietela, baina, halaz guztiz ere, irudipena daukat oraingo izen horiek maiteagoak edo bereagoak dituztela.)

Beste paradoxa edo ulertu-ezin bat nere moduko jendearentzat, “azpeitiar/ondarrutar erako” jendearentzat, nolazpait esateko: ezin ulertu edo irentsi izan dugu sekula santan euskaraz hasteko edo segitzeko zenbaterainoko izua, larria edo ezina jartzen dien askori –gehienei, ia denei– erdaldun huts baten presentzia hutsak. Ezin jasana eta ezin ulertua da guretzat, eta ertzeraino noa ostera argi bila: ezagutu izan dut “Euskal Herriaren alde” bizia kendu eta galtzeko prest egon bai baina erdaldun bakar bategatik euskaraz mintzatzen ausartzen ez den jendea. Nola liteke hori? Nola esplikatzen zaio hori kanpoko bati edo geure barruari berari?

Nere ustez, ez dago esplikaziorik; edo badago, baina horretarako jabetu beharra dago hemengo euskararen asunto hau kontua eta gezurra dela erdia-pasa. Eta euskara benetako hizkuntza bezala harturik diot, ez letrakuntzarako edo ideia potoloetarako aitzakia gisa.

Hizkuntza batentzat onak izan daitezke izana, izan-beharra edo izangura, baina txarrak ere bai, eta txar-txarrak ere bai. Eginak eta egingurak garamatzate gu izatezko segurantzian etzanak daudenen ohatzea eginahalean astintzera.

9 Iruzkin

Iñaki Segurola atalean

Akatsak Zuritzen III: «bigueleari ichita»tik «ari aimbeste nai diyotanic»era

Borja Ariztimuño López

Hiru dira, euskaraz, aditz jokoa moldarazten duten argumentuak: terminologia tradizionalari jarraiki subjektua, objektu zuzena eta zehar objektua deriztegunak, alegia. Lehendabizikoa, gainera, bi motatakoa izan daiteke, aditza iragankorra ala iragangaitza den. Horrek guztiorrek berezi egiten du euskara inguruko hizkuntzen artean, non subjektua bakarrik islatu ohi den aditz jokatuaren barnean.

Izen-morfologian ere hiruko banaketa dugu, absolutibo, ergatibo eta datibo kasu-markekin. Ergatibo saindua da aldi berean gurtuena eta gorrotatuena, absolutibo soil ezdeusaren ondoan aldarrikatzen eta madarikatzen dena. Eta datiboaz, zer? Ez al dago esatekorik ezer? Bai, alafede! Datibo gaixoak indiferentzia jasan behar izan du,[1] edo bestela gramatika preskriptiboen abisu eta galarazpenak.

Euskararen historiari begiratuta, ordea, datiboa gehiago erabiltzen zen garai bat irudika dezakegu. Lazarragaren eskuizkribuan, esate baterako, izenburuan ipini dudan bigueleari ichita (‘biola(ri) utzita’) bezalako esaldiak irakur ditzakegu, egun utzi-k Nork-Nor moldea besterik hartzen ez duen arren (formula ihartu batzuetan izan ezik: utziozu bakean edo erretzeari utzi diot, esaterako). Artzain-nobela hori egun idatziko balu, editoreak zuzendu egingo lioke esaldia. Horrez gain, garaiko eta are beranduagoko beste autoreekin bat, nahi izan-en konfigurazio berezi bat ere bazerabilen noizbehinka, ia beti subjunktiboan: Nor-Nori, non “nahi izatearen” subjektu esperimentatzailea datiboaz markatua den! Jainkoari nahi dakiola!

Horiek ez dira, baina, aditzek izandako bilakaera bakarrak: bilatu, eskatu, jarraitu edo lagundu, adibidez, Nor(-Nori) motako izatetik Nork(-Nori)-Nor taldera mugitu dira mendeen poderioz. Horrela gertatu dira bilatu naiz bilatu dut, eskatu natzaio eskatu diot eta, gutxi gorabehera Mendebalde/Ekialde banaketa dialektalaz, jarraitu natzaio jarraitu diot/dut eta lagundu natzaio lagundu diot/dut aldaketak.[2]

Bestalde, nahi ukan eta behar ukan bezalako perifrasiek ere aldaketak izan dituzte, bestelakoak badira ere. Ia beti ukan laguntzaileaz erabiltzen ziren nahi eta behar euskara zaharrean, baina, geroago eta sarriago izan laguntzaile iragangaitzarekiko adibideak agertuz joan ziren (joan nahi/behar naiz) eremu dialektalaren eta perifrasiaren arabera indar handiagoz edo txikiagoz.[3]

Ikusten denez, absolutiboa, datiboa eta ergatiboa dantzan ibili dira, lekuak trukatuz, galduz nahiz irabaziz. Ezin bestela izan, hizkuntzak aldatuz baitoaz, hainbat arrazoi eta eragile direla medio, bizirik diren bitartean.

Baina gaur, jasandako galera historikoaren kalte-ordainetan, Datiboaren alde egin nahi nuke, eta hemendik aurrera, ez besterik gabe gaitzetsi atzo ikusi nizun edota maite dizut bezalakoak; zer egin, bestela, Bilintxen bertso eder haiekin! Loriak udan intza bezela

[1] Orain badu merezitako arreta eskaintzen dion liburu bat: Fernández & Ortiz de Urbina (2010).
[2] Ikus Creissels & Mounole (2012).
[3] Ikus Mounole (2010).

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Zer dago gaizki zurekin?

Esti Lizaso

Juan Luis Zabalak lehengoan idatzi zuenari jarraipena eman nahi nioke gaurkoan. Oro har, nire pentsamendua lau esalditan laburbildu zuela esan liteke. Baina mezua bera bezain aberasgarriak izan ziren jasotako iruzkinak; eta eztabaidak, bere osotasunean, zentzu berri bat hartu zuen. Zuen baimenarekin, jarrera eta proposamenen aniztasun horretan sakondu nahiko nuke, beraz.

Bertan zioenez, «hozkirri» moduko bat sentitzen zuen gaztelaniatik hitzez hitz hartutako esaldiak euskarara ekarrita entzuten zituenean; eta, «goxotasun» moduko bat, berriz, esamoldeak euskara jatorrean ematen zirenean.

Lehen iruzkinak, ordea, «hiperzuzenketa eta purismo nahi lekuz kanpokoa» iritzi zion jarrera horri. Eta erreakzioak duela urte batzuk izandako eztabaida bat ekarri zidan gogora.

Orduko hartan, elkarrizketa baten itzulpena ari ginen komentatzen, eta «zer dago gaizki ardoarekin?» esaldiak belarriko mina ematen zidala aipatu nuen; jatorrizkoa alboan izan ez arren, ingelesetik hartua zela argi ikus nezakeelako («what’s wrong with the wine?» hitzez hitz irakur zitekeen haren atzean), eta inor euskaraz horrela hitz egiten entzutea irentsi ezina egiten zitzaidalako.

Aurkako jarrerak izan ziren hor ere, testuak itzulpenak zirela nabaritzea bekatua ez zela, eta batzuetan egokia ere izan zitekeela argudiatuz.

Horregatik, horrelako esaldiak nola itzuli edo zuzendu erabakitzerakoan, gutxienez hiru puntu nagusi hauek hartuko nituzke kontuan:

Ahozkotasuna: emandako esaldiak ahozkoak dira, eta ahozko eta idatzizko solasak desberdinak izan ohi dira askotan; beraz, esaldiak ahozkotasun hori islatu beharko luke elkarrizketak ematerakoan.

Gertutasuna: sorburu eta xede hizkuntzak zenbat eta gertuagokoak izan, orduan eta errazagoa izango da batean bestearen eragina nabaritzea; eta alderantziz, bi hizkuntzek harreman esturik ez badute, sintaxia, esamoldeak, etab. nekez erabili ahal izango ditugu itzulpenean hitzez hitz.

Testuingurua: hizlariaren izaera eta ezaugarriak, eta elkarrizketaren kokapena.

Horrela, euskaraz «what’s wrong with the wine?» adierazteko, «zer dago gaizki ardoarekin?» esan ordez «zer du, ba, ardoak?» moduko galderaren bat entzutea sinesgarriagoa litzateke. Norbaiti petral aurpegia ikusten diogunean «zer duzu?» galdetzen diogun moduan, eta ez «zer dago gaizki zurekin?».

Era berean, «zer du, ba, ardoak?» hori sorburutzat hartu eta gaztelaniara ekarriko bagenu, ez litzaiguke arrotza egingo «¿qué tiene el vino, pues?» literalki itzulita ikustea, baldin eta hizlaria euskalduna bada edo euskararekin harremanik izan badu, edo elkarrizketa Euskal Herrian kokatuta badago; kasu horietan bi hizkuntzak elkarrekin bizi baitira eta zilegi bailitzateke hizlariari euskararen eragina nabaritzea.

Baina hizlaria Guadalajarakoa bada eta euskara inoiz gutxi entzun badu, «pues» horrek ez luke tokirik izango bere ahoan, eta «¿qué le pasa al vino?» edo «¿qué tiene el vino de malo?» edo horrelakoren bat esango luke, ziur asko.

Gaztelania utzi gabe, sorburutzat ingelesa hartuko bagenu, aldiz, sintaxi aldetik literalagoa den «¿qué pasa con el vino?» erabil litekeela pentsa genezake; baina, esamoldea gaztelaniaz egon badagoen arren, itzulpenean ñabardura berri bat gehitzen ariko ginateke. Izan ere, ardoa ona ala txarra den eztabaidatu nahi duen norbaitek beharrean, normalagoa litzateke hitz horiek ardoa eskatu eta ekartzen ez diotelako ezinegonik dagoen norbaitek erabiltzea.

Emandako esaldiak adibide soilak dira, hutsetik asmatuak, eta testuinguruaren arabera beste aukera zuzen asko egongo dira, noski. Baina horrelako tira-birek pentsamendu bera ekartzen didate beti gogora: edozein hizkuntzatara egindako itzulpenak irakurtzerakoan, narrazioaren estiloa zoragarria denean ere, elkarrizketetara iristean halako kutsu plastiko, artifizial bat hartzen diedala askotan pertsonaien hitzei. Eta pena hartzen dut elkarrizketak behar bezainbeste zaintzen ez direla ikusita, azken finean, irakurleak gure hitzei esker buruan eraiki duen pertsonaiari ahotsa ematen ari baikara, eta hori bada nolabaiteko ardura.

Horregatik, nik ere, Juan Luisek bezala, «goxotasun» moduko bat edo, hobeto esanda, esker ona, eta handia, sentitzen dut itzultzaileak pertsonaien izaerak bereganatu eta kontakizunak dioena bere buruan xede hizkuntzan antzezteko tartea hartzen duenean. Horrelakoetan ahaleginik gabe irensten baitut itzulpena.

2 Iruzkin

Esti Lizaso atalean

Maiatza fardo

Irantzu Epelde Zendoia

Gaurko sarrera Juana Ekioiz-i eskaini behar diot. Almandozen jaioa dugu Juana, 1925ean. Begi urdin, aurpegi zabala, gorpuzkeraz handia eta indartsua, nahiz adinagatik pixka bat makurtzen hasia egon. Haren begitartea ikusita, seguru gaztetan emakume ikusgarria izan zela. Begirada sarkorra. Beti-beti irribarre goxoa ezpainetan, eta kontakizunetan ezin alaiagoa. Ez omen duelako makur handirik izan bizian. Hala hobe. Bost seme izan ditu, eta bostak planttakoak atera. Halako harrotasun sano bat sumatzen zaio semeez zerbait kontatzen duenean. Gurasoak ere Almandozen jaioak zituen, eta senarra ere berdin. Etxeko hizkuntza nagusia euskara izan du betidanik, eta entzun egin behar da irrati esatari izateko moduko ahots eder horrekin solasean. Patxadarik galdu gabe, beti. Gazteleraz entzun izan diodanetan ere, dotorezia berarekin, eta fin.

Euskalkiaz gain Baztango erranairuak ikasteko aukera eman dit Juanarekiko hartu-emanak, eta berak esandako batzuk Baztango Hiztegia-n[1] ere aurkitu ditut orain. Hemen duzue bilduma txiki bat:

Maiatza fardo, erearoa klaro; orduen bilduko da ogie ta artoa franko.

Arizkunen beste aldaera honetan: Maiatza fardo, erearoa sano; urte ortan arto ta ogi franko.

Ogiek erran zuen: ttipie banaiz edo haundie banaiz, maiatzean burutuko naiz.

Maiatza, arto yale garratza.

Apirille biribille, zerrie urdandeian goseak hille; ez, eztago hille, puztena badabille.

Martxoan katuak pizilik ez, ta apirillean ateik ez.

Martxo lore, basa lore; apiril lore, batre baño hobe; maiatz lore, urre lore.

Gartzainen beste aldaera honetan: Otsail lore, batre lore; martxo lore, batre ez baño hobe; apiril lore, urre lore; maiatz lore, pare gabe.

Martxoan laño noraño, apirillean elurra haraño.

Bazko goiz balitz, martxoan ezpalitz.

Elur, melur, ez diet hire beldur; badiet etxean arto eta egur.

Baztandarra tuku-tuku, gasna erre yale, sure gan ta batre gabe.

***

Juanari, esker onez.

[1] Izeta Elizalde, Mariano. 1996. Baztango hiztegia. Iruñea: Nafarroako Gobernua.

5 Iruzkin

Irantzu Epelde atalean

“Euskaldunización”

Xabier Aristegieta Okiñena

Supituki gorputza erreakzio alergiko moduko baten bidez erantzuten hasi izan balitzait bezala, euskaldundu, euskalduntzeri emandako euskaldunizar, euskaldunización itzulpena halako ondoez, halako hozki bat sortzen hasi zait azkenaldi honetan.

Bai, bai, argi dago jadanik bere bidea egina duen itzulpen bat dela, era guztietako euskarrietan ofizialki erabilia eta zeharo hedatua.

Bada, errespetu osoz eta hitz batean esanda, niri gaztelaniazko euskaldunización hori desegokia iruditzen zait. Eta, hitz bat baino gehiagotan esanda: xelebrea, karikaturazale-bazka eta, okerrena dena, etxekalte hutsa, euskaldunok Administrazioan euskaraz zerbitza gaitezen daukagun eskubidearekiko begirunearen ikuspegi zorrotz-zorrotzetik begiratuta.

Noan pausoz pauso.

  • Euskaraz, izena + TU edo adjektiboa + TU zeharo egitura arrunta eta neutroa da: gizon+TU= gizondu, garbi+TU= garbitu. Horrela, ba, euskaldun+TU= euskaldundu. Hitz gardena eta ulergarria.
  • Alabaina, eta oraindik euskararen esparrutik atera gabe, ez da inola ere hain arrunta “[hizkuntza]DUN+DU” egiturakoak erabiltzea hizkuntza bat ikasi izanaren emaitza adierazteko. Horrela, adibidez ingelesa ikasi duzula adierazteko, euskarazko lehenbiziko hautua, erabileraren ikuspegitik, ez da “ingelesdundu naiz” esatea. Edo “frantsesdundu” zarela esatea, frantsesaren kasuan. Eta, horretara ezkero, ezta euskara bera ikasi duzula adierazteko ere, nahiz eta egia den ohikoagoa dela “euskaldundu” esatea “ingelesdundu” esatea baino. Hala eta guztiz ere, normalagoa da “euskara(z) ikasi dut” esatea “euskaldundu naiz” edo “nire laguna euskaldundu da” esatea baino. Pentsatzen dut horretan ados egon gaitezkeela.
  • Euskaltzaindiaren Hiztegiak adierazten du euskaldundu dela “euskaldun bihurtu, euskaraz ikasi”. Bestetik, HABEren webgunean azalpen hau ematen da “Conceptos básicos y niveles del euskera” atalean: La euskaldunización consiste en enseñar euskera a quien lo desconoce. DRAEk ere jasotzen du hitza, eta hogeita hirugarren argitalpenaren aurrerakinean artikulu berri gisa eskaintzen du:

       euscaldunizar o euskaldunizar: dar carácter euscaldún a una persona o cosa.

Ikusten denez, DRAEko adiera aldendu egiten da HABEk adierazitakotik, bai eta, neurri txikiagoan, Euskaltzaindiaren Hiztegikotik ere.

  • Onartu beharrekoa da euskarazko euskaldundu horrek, bere ulergarritasuna eta artifizialkeriarik eza direla medio, baduela indarrik. Eta pentsatzera menturatzen naiz ez ote zen grabitate-indar hori izango, Administrazioaren euskalduntzearen hasierako garai haietan, kasuko itzultzaileari tira egingo ziona euskaraz hitz bakarrean esaten den prozesu horrentzat gaztelaniaz orobat hitz bakarreko espresio bat bilatu nahi izatera eta, halatan, euskaldunizar aukeratzera, gaztelaniazko hitz horri, lehen itxura batean, euskaldunduren itzulpenik naturalena eta parekoena iritzita. Baina ba al zen, egiazki?
  • Ohartarazi behar da gaztelaniaz ere lehen euskarari buruz adierazi duguna gertatzen dela: ingelesa edo frantsesa ikastea adierazteko anglicizar edo galicizar aditzak erabiltzea xelebrekeria galanta gertatzen da. Baina, euskaraz ez bezala, non euskaldundu hain arraroa ere ez den (nahiz eta ez izan aukera lehenetsia), gaztelaniazko euskaldunizarek pilula irensgaitza izaten segitzen du sektore askorentzat. Eta, agian, ez da harritzekoa.
  • Ezen –eta hemen dago koska, nire ustez– gaztelaniaz zeren berri ematen digu -izar bukaeradun aditz batek? Esan nahi dut: zer ideia gailentzen da tankera horretako aditzetan? Hizkuntza-ikaste huts bat? Ez dut uste. Senak iradokitzen du horrelako hitz batek badaukala mami gehiagorik.

o   Hasteko, gaztelaniazko euskaldunizar aditza iragankorra da; euskaldundu, ordea, NOR nahiz NOR-NORK eratakoa izan daiteke, Hiztegi Batuan ere jasota datorrenez. Horrek esan nahi du ezen, “euskaldunizarse uno a sí mismo” adiera alde batera utzita, euskalduntzen den pertsona hura norbaitek egiten duen euskalduntzearen objektu bezala dagoela ikusia euskaldunización prozesuan, jadanik gramatikaren beraren ikuspuntutik hasita. Gaztelaniazko euskaldunizarek egiten duena da euskalduntzen den pertsona hura euskalduntzearen jasaile bihurtu. Eta jasailetasunaren ideiak errazago iradokitzen du inposaketarena. Euskaraz, ordea, “norbait euskaldundu da” esan daiteke “norbait Txindokiren tontorrera igo da” esaten deneko aktibotasun-kutsu berberarekin. Esaten dudanaren erakusgarri da joan den martxoaren 27an Nafarroako Parlamentuan egin zen Osoko Bilkurako mintzaldi baten transkripzioa itzultzean egokitu zitzaidana: “Hau da, ez da inor kalera botako. Bakarrik eskatzen dena da pertsona horiek euskalduntzea eta euskalduntzeko plan bat izatea.” “Pertsona horiek euskalduntzea”. “Que esas personas se euskaldunicen”? “Que se euskaldunice a esas personas”?

o   Erabileraren ikuspegitik, zer-nolako prozesu adierazteko erabiltzen dira –izar bukaeradun aditzak? Hein handi batean, prozesu despertsonalizatuez aritzeko: tekniko edo industrialak (salinizar, impermeabilizar, industrializar, canalizar, recapitalizar, internacionalizar, localizar, globalizar, informatizar, domotizar, monopolizar…), soziologikoak (romanizar, europeizar, americanizar, sovietizar, criminalizar, socializar, resocializar, evangelizar, cristianizar, normalizar, elitizar, arianizar, radicalizar, uniformizar…) eta abar. “Despertsonalizatuak” diodanean ez dut esan nahi, bistan da, pertsonei eragiten ez dietenik, baizik eta pertsonen indibidualtasunarekiko begiramenik gabe eginikoak direla kasu askotan (hori orokorrean diot, ez baitira falta escolarizar edo alfabetizar bezalakoak). Eta, despertsonalizazioaz gain, nolakotasun-aldaketa behartu baten ideia gailentzen da, nolakotasun bat gehiago eskuratzearen, irabaztearen, ideiaren ordez.

Horrela, ba, euskaldundu, euskalduntze gaztelaniaz euskaldunizar, euskaldunización itzulita, mesede makala egiten zaio euskalduntzeari: euskaldunizaciónek ez du aditzera ematen euskalduntzea den besterik gabeko euskara-ikasketako prozesua, zeinaren bitartez langile batzuek euskaraz ikasten duten, herritarroi euskarazko zerbitzua emateko gaitasuna izan dezaten eta, horrela, euskaraz artatuak izateko dugun eskubidea errespeta dadin. Ez. Euskaldunización hori berbakote itsusi bat da, euskalduntzearen okerreko ulerkera bat hauspotzen duena, euskalduntzea ingeniaritza sozialeko prozesu inposatu gisa agerrarazi nahi dutenei horretarako bidea zelaitzen diena. Hobe genukeen programa de aprendizaje de euskera/euskara soil eta neutroa, euskalduntzea horixe besterik ez baita. Baina horretarako finezia politikoa falta izan zen.

2 Iruzkin

Xabier Aristegieta atalean

Zeinu diakritikoekin bueltaka

Alfontso Mujika Etxeberria

Apirilaren 25ean Karlos Cidek blog honetan “Zeinu diakritikoak, hizkuntza eslaviarrak eta euskara” izenburupean idatzitakoaren nolabaiteko erantzuna edo segida da gaurko hau. Hura irakurri nuenean, erantzun bat bidaltzea pentsatu nuen, baina, erantzun luzeegia irtengo zela eta erantzuna baino gehiago ere izango zela eta, aparteko gai gisa aurkezteko lizentzia hartu dut. Blogari ez zaio komeni endogamia (ez ahal da endofagia izango!), baina noiz edo noiz gertatzea ez da kalterako izango.

Literaturako itzulpen batean egindako hautu batetik abiatu bai, baina, gaiaren ikuspegi osoa izango badugu, esparru zabalagoa behar dugu aztergai. Hau da: zer egin behar dugu gure alfabetoa erabiltzen duten beste hizkuntzetako izenekin? Zilegi da grafia aldatzea?

Ez naiz ari, jakina, mailegatzen eta etxekotzen ditugun hitz arruntei buruz (hala nola kanpin grafia hartzea ingelesezko camping hitz arrunterako), edo maiztasun handiko leku- eta pertsona-izen garrantzitsuetarako —exonimoak— (Erroma grafia italierazko Roma leku-izenerako, edo Gilen grafia erabiltzea William bataio-izena zuten Ingalaterrako erregeak aipatzeko), baizik eta gainerako leku- eta pertsona-izenei buruz.

Nazioartean —gure inguru zabalean, behintzat— betetzen den printzipio edo hitzarmena da grafiak ez aldatzea (pertsona-izenen kasuan, gutxi gorabehera Erdi Aroaz geroztiko izenetarako balio du hitzarmen inon idatzi gabeko horrek). Horregatik, pentsaezina da Shakespeare abizen ingelesaren grafia Xekspir idaztea euskaraz edo Chopin abizen frantsesa (musikaria poloniarra bazen ere, abizen frantsesa zuen) Xopen idaztea euskaraz, ingelesez eta frantsesez ez dakitenek nola ahoskatu jakin dezaten.

Zuk nola ahoskatzen duzu Zürich leku-izena? Alemanez ez badakigu, ziur asko zuritx edo züritx (ü letra zubererazko ü bezala ahoskatuta) ahoskatuko dugu, ez baitakigu alemanezko z letra tz ahoskatzekoa dela, eta ez baitakigu alemanezko ch digrafoa j ahoskatzekoa dela (gipuzkoarrok iota letra ahoskatzen dugun bezala; alegia, gaztelaniaz jamón hitzeko iota ahoskatzen den bezala). Hau da, tzürij ahoskatu beharrean zuritx/züritx ahoskatzen badugu, erabat desitxuratzen dugu jatorrizkoa, baina, ahoskera gorabehera, grafia ez dugu aldatzen.

Eta, beste adibide bat jartzearren, jatorrizkoa desitxuratzea da italieraz ez jakinik Chieti probintzia txieti ahoskatzea (eta ez kieti) edo Lazio eskualdea lazio ahoskatzea (eta ez latzio).

Jatorrizko ahoskera desitxuratzea norberaren ezjakintasunaren araberakoa da, baina hori konpontzeko bidea ez da pertsona- eta leku-izenen grafia aldatzea. Horraino, uste dut denok ados egongo garela.

Goazen aurrera. Zer gertatzen da tiletekin eta gainerako zeinu diakritikoekin? Martxoan eman nuen horri buruzko iritzi orokorra; tartean, Euskaltzaindiaren leku-izenei buruzko arauetan diakritikoei buruz zer agertzen den ere ikusi genuen orduan:

159. araua: (…) zeinu diakritikoak (…Soča…, Mureş, Vištytis…) idaztea komeni da idazkera jaso zainduan.

154. araua: (…) Euskarazko testu arruntetan, ohikoa da diakritiko bereziak (gure ingurunean ohikoak ez direnak) ez idaztea. (…) Zeinu diakritikoarekin (Crişana) nahiz gabe (Crisana)

157. araua: (…)Wroclaw. Zilegi da euskaraz ere jatorrizko grafian duen letraz idaztea: Wrocław.

Txekieraren zeinu diakritikoen gaia plazaratu zuen Karlos Cidek aurrekoan. Labur esanda: txekieraren š grafema euskal x grafemaren hotsa duenez, Švejk jatorrizko grafia (pertsona-izen bat da) egokitzea eta Xveik idaztea erabaki zuen itzulpen batean, irakurleek zuzen ahoska zezaten.

Alegia, ez zuen diakritikoa desagerrarazi, Berria egunkariak jokatuko lukeen moduan, eta Euskaltzaindiak, leku-izenetarako, eta diakritiko “berezietarako” (guretzat nolabait arrotzak edo urrunak direnak, hau da, gaztelaniarenak edo frantsesarenak ez direnak) ontzat ematen duena —diakritikoa jartzea ere ontzat ematen du, jakina—, baizik eta grafia ahoskerara egokitzea —transkribatzea, nolabait esateko— hobetsi zuen.

Karlosen hautuaren helburua irakurleentzat mesedegarri gertatzea izan da. Nik, Karlosen asmo ona ulerturik ere, uste dut gaur egun ez genukeela horrela jokatu beharko. Hau da, Xveik (eta ez Švejk) idazteko arrazoia Xekspir (eta ez Shakespeare) idazteko arrazoi bera da, funtsean.

Bestalde, aldatzekotan, zergatik aldatu nobelako pertsonaiaren izenaren grafia bakarrik? Liburu horren azalean bertan dago arazoa: Xveik (eta ez Švejk) ageri da izenburuan, baina grafema hori bera ageri da egilearen abizenean (Hašek), eta ez da aldatu. Ez da koherentea.

Xveik soldadu onaren

Nire iritziz, errazagoa litzateke ahoskerari buruzko ohar bat sartzea eta jatorrizko grafia uztea (gure alfabetoa baita —latindarra, alegia— txekierarena, hau da, ez da alfabeto zirilikoa, eta ez dugu, beraz, zertan transkribatu edo transliteratu). Hala, txekieraz ez dakigunok ikasiko genuke, bide batez, Hašek ez dela hasek irakurtzen, haxek baizik.

Egia da alemanezko itzulpenean grafia aldatu ziotela, baina hori 1920ko hamarkadan izan zen (Grete Reiner izan zen itzultzailea; 1944an hil zuten Auschwitzen). Hain zuzen ere, aurten argitaratu da liburu horren alemanezko bigarren itzulpena, eta, oraingoan, alemanez, Švejk grafia erabili da (Die Abenteuer des guten Soldaten Švejk im Weltkrieg; Reclam argitaletxea, Stuttgart, 2014). Itzultzailea Antonín Brousek da, Pragan jaioa 1962an; Berlinen bizi da, eta epaile gisa lan egiten du. Itzulpen fidelago bat behar zela iritzita egin du itzulpena.

Dieabenteuer

Antzera gertatu da, adibidez, gaztelaniaz. 1980an, Las aventuras del valeroso soldado Schwejk izenburupean argitaratu zen (Destino argitaletxea; itzultzailea: Alfonsina Janés), eta 2008an eta 2010ean, berriz, Las aventuras del buen soldado Švejk izenburupean (itzultzailea: Monika Zgustová).

Lasaventuras

Beste hainbeste ingelesez: 1930ean, The Good Soldier Schweik (1930; itzultzailea: Paul Selver) izenburupean, baina, gerora, Švejk grafiarekin: The Good Soldier Švejk and His Fortunes in the World War (1973; itzultzailea: Cecil Parrott); The Fateful Adventures of the Good Soldier Švejk During the World War (1997; itzultzaileak: Zdeněk Sadloň eta Emmit Joyce).

thefateful

Baita italieraz ere: Il buon soldato Sc’vèik izenburua izan zuen 1992ko itzulpenak (itzultzaileak: Renato Poggioli eta Bruno Meriggi; ISBN 88-07-81048-4), eta Le vicende del bravo soldato Švejk, berriz, 2010eko itzulpenak (itzultzailea: Giuseppe Dierna; ISBN 978-88-06-19621-9)

italieraz

Azken batean, Frantziako Besançon hiriaren grafia aldatzea eta —frantsesez ez dakitenek zuzen ahoska dezaten— Besanzon idaztea ontzat jotzen ez badugu, berdin jokatu beharko genuke gainerako hizkuntzetako diakritikoekin, errespetu bera zor baitiegu hizkuntza guztiei, frantsesa izan zein txekiera izan.

Beste jokabidea, hau da, diakritikoa kentzea (Berriaren irizpidea eta Euskaltzaindiak zilegitzat duena gure inguruan ohikoak ez diren diakritikoetarako) ulergarriagoa zen garai batean, duela 25 bat urte arte ez baitzen hain erraza zeinu horiek idaztea ordenagailuetan (eta, lehenago, idazmakinak erabiltzen zirenean, ezinezkoa zen, hemengo idazmakinekin behintzat). Horregatik, sinplifikazioak egitea zen ohikoa (Elhuyarren ere, hori proposatu genuen duela 24 urte euskarazko entziklopedia egiten hasi ginenean). Eta ulergarria izan daiteke, neurri batean, gaur egun ere, baina dagoeneko desagertu da diakritikoak idazteko zailtasuna (egia da, hala ere, gehienak ez daudela hemen erabiltzen ditugun teklatuetako tekletan, baina testu-prozesadore guztietan eskura daude, tekla gisa ez badaude ere). Onartu behar dugu sinplifikazioak egitea zuzen ahoskatzeko informazioa kentzea dela eta gaizki ahoskatzeko bidea zabaltzea dela. Adibidez, Kroaziako gaur egungo lehendakaria da Ivo Josipović da (ć grafema tx ahoskatzen da: josipovitx). Horren ordez, Josipovic idazten badugu, zuzen ahoskatzeko informazioa kentzen ari gara. Beste adibide bat: oraindik orain santutu duten Joan Paulo II.a aita santuaren jatorrizko izena Karol Wojtyła zen (ł grafema u/w ahoskatzen da: voitiwa). ł idatzi beharrean l idatzita, voitila ahoskatzeko bidea zabaltzen ari gara eta zuzen ahoskatzeko informazioa ezkutatzen.

3 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean