Artxikoak hilabeteka: azaroa 2013

Donatoren egiak

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Itzultzaile guztioi gertatu zaigu, askotan gertatu ere, ezin ulertuzkoa zaigun hori itzuli beharra. Administrazioan dihardugunok, behintzat, maiz ibiltzen gara gaztelania jasoan hain hedatuak eta askorendako hain gustagarri —eta imitagarri— diren mordoilokeriak euskarara nola ekarri ezin asmatuz. Zerga jakin bat ordaintzeko jarraibideetan honako esaldia itzuli beharra egokitu zitzaidan aurrekoan:

«Cumplimentarán este impreso los sujetos pasivos que se indican a continuación:
(…)Igualmente, los sujetos pasivos de dicho Impuesto que vayan a ser destinatarios de prestaciones de servicios cuyo lugar de realización a efectos de aquél, se determine efectivamente en función de cual sea el Estado que haya atribuido al adquirente el Número de Identificación Fiscal con el que se haya realizado la operación».

Jarraibideak ziren, helburu jakin bat omen zutenak, hots, jendeak jakin eta uler zezan nori tokatzen zaion pagatzea.

Halako esaldiak irakurtzen ditudan guztietan Chrissie Maher etortzen zait burura, Plain English kanpainaren sortzailea. Hizkera juridiko-administratibo ilun hori ez baita gaztelaniaren berezitasuna, nahiz eta egia den azken urteotan hizkuntza molde ulergaitz horren kontrako kritikak eraginkorragoak izan direla Europako beste hizkuntza batzuetan, hala nola ingelesean. Erresuma Batuan, 70eko hamarkadan abiatu zen Plain Englisharen aldeko mugimendua, herritarrok agiri administratibo eta burokratikoak ulertzeko dugun eskubidea berma zedin. Plain Language Movement etorri zen gero; Maite Imazek bikain azaldu zituen mugimenduaren nondik norakoak Estilo jarraituaren alde testua zela-eta idatzi zuen erantzunean. Maitek bere erantzunaren bukaeran zioena berreskuratu nahiko nuke hemen: «aztertu beharko da, baita ere, Plain Language mugimenduak zergatik ez duen eragin handirik izan itzultzeko etortzen zaizkigun testuak gaztelaniaz idazten dituztenenengan. Baina esaldiak etetearen kontu hori ez da euskararena bakarrik; ez da soilik euskararen senaren izenean egiten den zerbait». Izan ere, ni oso bat nator Donatok, Ogasun Departamentuko segurtasun-jagoleak, aurreko egunean aipatu zidanarekin: «La gente está muy indefensa; no se hace ningún esfuerzo por escribir las cosas de forma sencilla, para que la gente normal lo entienda, vamos, y eso no está bien; leen en el papel “sujeto pasivo” y les entra ya como una angustia…».

Bada halako hizkera konprenigaitzari antidemokratikoa irizten dionik ere. Hizkuntza bihurri hori ez baita soilik teknolekto baten isla hutsa, gure gizarteko botere harreman zehatz batzuk ere uzten ditu agerian. Gure esku dago zer-nolako testuak sortu euskaraz, eta komeni da garbi izatea gure egoera soziolinguistikoek Plain Language Movementekin bat egitera behartzen gaituztela ezinbestez (eta zorionez).

5 Iruzkin

Itziar Diez de Ultzurrun atalean

Nazio Batuakek?

Iratxe Goikoetxea Langarika

«Nazio Batuakek» bilatu, eta –eskerrak!–, emaitza bakarra interneten. Zerk bultzatu nauen bilaketa xelebre hori egitera? Fagorren etxetresna elektrikoen arloa aipatzeko moduek.

Itxura denez, izena gaztelaniaz du enpresak, Fagor Electrodomésticos Koop. ageri da lantegiko fatxadan, baina hedabideetan izena euskarara egin diogu: Fagor Etxetresna Elektrikoak, batzuetan; Fagor Etxetresnak, gehienotan.

Kooperatibaren egoera albiste izaten hasi zenetik, plulareko izen bereziekin sortzen den tirabira azaldu zen berriro. Asteotan, konbinazio guztiak ikusi ditut erabileran:

  • Fagor Etxetresna da… (izena singularrean)
  • Fagor Etxetresnak dira… (aditza pluralean)
  • Fagor Etxetresnek dute…
  • Fagor Etxetresnak-ek dute…

 Eta azken hori latza egiten zait.

Pluraleko toponimoak euskaraz ematean, geuretu egiten ditugu. Berdin esaten dugu Pirinioetan zein Filipinetan, Malloek zein Amerikako Estatu Batuek. Eta elkarte eta erakundeen izenekin ere, berdin: Nazio Batuek (berez Nazio Batuen Erakundea), Petrolio Esportatzaileek (Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundea)…

Urruneko erakundeen izenekin, «Nazio Batuakek» bezalako lantzean behingo adibideak kenduta, ez dago arazo handirik. Etxekoekin, ostera, bai. Itzelezko begirunea-edo izan nahi zaio «jatorrizko izenari», eta bere horretan erabiltzera jotzen dute askok, euskararen senaren kontra eginda bada ere. Lantegi Batuakek, Iparretarraken

Marka errespetatu gura bada, badago beste aukera bat: «enpresa», «talde» edo dena delako izena erabiltzea makulu gisa: Gureak elkartea, Fagor Etxetresnak enpresa

Tranpa txiki bat egin dut: haritxo bati bakarrik heldu diot, badakit-eta izen berezi artikuludunei tiraka mataza lodi eta korapilotsua topatuko nukeela.

5 Iruzkin

Iratxe Goikoetxea atalean

ariketak. mugaritz B.S.O. harkaitz canoren testua

miel a. elustondo

«Marko Polo eta On Pedro Axular, oinetakoak eskuan, oinutsik dabiltza hondartzan. Iluntzen ari du eta gero eta hurrago aditzen da olatuen zurrumurrua. Elkarrizketak aurrera egin ahala, haitzuloan amaitzen den alderdi harkaiztsu baterantz desbideratuko dira. Haitzulo xahar bat da, itsasbeherak baino bistara ekartzen ez duena.

Axular: Lurralderik arraroenak bisitatu dituzula entzun dut.

Marko Polo: Ez diot paisaiari errurik botatzen: bertako bizilagunek egiten dituzte arraro.

A.: Kontatu, faborez.

M.P.: Zuhaitzei kantatzen dieten tribuak, ibiltzen diren zuhaitzak, haietan bizi den jendea, purpuraz beztitutako elefanteak, zaldi gorri hegaldunak… Herri kanibalak, beren haur jaioberriak sakrifikatzen dituen jendea, eta, hala ere, antzina gurtu zituzten behiak hiltzen direnean haurrek bezala negar egiten dutenak…

A.: Barkaziorik gabeko bekatua, basakeria…

M.P.: Baita inozotasuna eta aurrera egiteko gogoa ere. Zoramena eta ahaztura. Hainbestetan, zer heroikoak bitxikeria barreiatzen du…

A.: Eta umiltasuna, beste hainbestetan…

M.P.: Edo inkontzientzia, besterik gabe.

A.: Zuk ez duzu bidaiarik ahantziko. Ezta hildakoan ere: beste batzuek ekarriko dituzte gogora zure bidaiak.

M.P.: Eta zu? Egia da kontatzen dutena? Itzalik ez duzula? Kendu egin zizutela?

A.: Deabruari utzi behar izan nion bahituran, bila etorri zitzaidanean.

M.P.: Itzalik gabeko gizona… Ez dut horrelakorik ezagutu nire bidaietan.

A.: Aringarri zait itzalik ez izatea.

M.P.: Dabilen harriari ez zaio goroldiorik lotzen…

A.: Nork esan zuen hori?

M.P.: Ez naiz oroitzen… Behiak gurtzen zituen kanibalen batek.

A.: Utziko didazu oharra idazten? Nire hizkuntzara bihurtuko dut: “Dabilen harriari ez zaio goroldiorik lotzen”.

M.P.: Ez du latin antzik.

A.: Ez da…

M.P.: Ez genuen haitzulo honetaraino etorri behar. Itsasgora da, arriskugarri da.

A.: Gorago ere etorriko da itsasoa. Ezingo gara irten.

M.P.: Ez ote da gu erreskatatzera inor etorriko?

A.: Ezetz uste dut. Zaharrak gara, zertan eman denbora alferrik espantuka? Hobe dute besteren batzuk erreskatatu.

M.P.: Bukaera da, hortaz.

A.: Mundu bat dugu batak besteari kontatzeko. Nik, liburuena eta Deabruarena. Zuk, zeure bidaiena…

M.P.: Bi pertsona, batak besteari kontatzeko bi mundurekin. Ez dago eternitatearen antz handiagoa duenik.

A.: Edo heriotzari beldur ez izatearen antz handiagoa, gauza bera baita.

M.P.: Eternitatez beterik daude bibliotekak. Hasi zeu…

A.: Estimatuta dago kortesia: ez dugu luzamendutan ibili behar.

M.P.: Bana dezagun denbora: ura gerriraino heltzen zaigunean nire txanda izango da.

Ez zen beren oinetakoak besterik salbatu. Axularren alpargata apalak. Zetaz eta urrez brodaturik, Marko Poloren babutxak.

Itsasbehera da berriro, dolumin seinaletan. Atzera itsasgora izan dadin arte iraunen du doluak».

Iruzkin bat utzi

Miel A. Elustondo atalean

Lehiaketa baten izenburuaren harira

Koro Garmendia Iartza

Lehiaketa polit bat antolatu berri dute, haurrek gai jakin baten gainean egindako marrazki politenak-edo saritzea duena helburu. Toki dezentetan ikusi dut iragarrita. Ez da lehiaketa, haatik, lerrook idaztera bultzatu nauena; jarri dioten izenburua da deigarria iruditu zaidana: «7. Haurrentzako Marrazki Lehiaketa». Beste askotan ikusi ditut formula horri erantzuten dioten idazpuruak, eta beti eman didate zer pentsatua.

Lehiaketaren oinarrietan hizkuntzaren zuzentasunaren aldetik ikusi ditudan gorabeherak alde batera utzita, «zazpigarren» horren kokapenak ez nau konbentzitzen. Behin eta berriro han-hemenka irakurtzeak ez du, nire begietara, apropos bihurtzen. Pentsatzen dut lehenik eta behin lehiaketaren izenburu nagusia euskaratzeari ekingo ziotela ‒ez baitut uste euskaraz sortu eta gaztelaniara itzuli zutenik, nahiz eta poza hartuko nukeen oker banenbil‒, eta, hortaz, «Haurrentzako Marrazki Lehiaketa» finko samar zutenean, edizioa nonbait sartzeko premia sortuko zitzaiela, eta, urtez urte, konplikazio handiegirik gabe aldatzen joatekoa.

Gai honi nolabaiteko lotura ikusten diot duela ez asko Xabier Aristegietak blog honetan bertan egindako gogoetarekin (Izenlagunak beldurra ematen dit), euskaraz esaldiak josteko orduan ditugun joerak direla-eta. Hizpide dudan lehiaketa ez da «zazpigarren haurrentzako» lehiaketa, «zazpigarren lehiaketa» baizik. Ondorio horretara iristeko ahalegin ikaragarririk egin behar ez bada ere, ez dakit nik hori arrazoi aski sendoa den ondo adierazita dagoela baieztatu ahal izateko.

Buka dezadan nire ustez zuzenagoak diren bi aukera emanez: «Haurrentzako 7. Marrazki Lehiaketa» eta «Haurrentzako Marrazki Lehiaketaren 7. Edizioa».

Iruzkin bat utzi

Koro Garmendia atalean

Itzulpengintzaren mugaldeak

Bego Montorio Uribarren

Euskarazko ikus-entzunezkoekin (eta, zuzen edo zeharka, itzulpengintzarekin) lotura duten bi informaziok eman didate artikulu honetarako gaia. Lehena, euskarazko bikoizketaren egungo kinka larria izan da, Asier Larrinaga blogkideak «bikoizketa hilda dago» esaldiarekin laburbildu duen hori. Bigarrena, berriz, albiste pozgarri bat izan da, oso aurreraturik baititu Vicomtech ikerketa zentroak euskarazko edukiak automatikoki azpidatzi ahal izateko behar diren tresneria eta aplikazioak (Arantza del Pozo; Euskarabildua 2013.-Euskarazko ikusentzunezko edukien azpititulaketa automatikoa).

Gai horiek buruan nituela, ohartu naiz testuetatik harago doazen itzulpen jardunetarako bestelako hitz eta izendapenak erabili ohi direla, bai euskaraz baita inguruko hizkuntzetan ere; bestelako langintza batzuk barne hartzen dituzten hitzak edo horietarako ere balio duten izendapenak. Hainbeste non, batzuetan, guztiz nahasturik agertzen baitira itzulpena eta bestelako jarduna, definizioan bertan.

Horixe gertatzen da bikoizketarekin. Kontsultatu ditudan hiztegietan[1] beti agertzen dira loturik, modu batera edo bestera, diskurtsoen itzulpena eta horien grabazioa: substituer le dialogue en autre langue (ATILF), sustituir la voz en otra lengua (María Moliner), sustituir por la traducción (DRAE), Soinu bandan, jatorrizko hizkuntzatik beste batera itzuli (Harluxet).

Aurreko definizio horrek, esaterako, guztiz bat egiten ditu, «soinu bandan itzuli» esaldiaren bidez, bikoizketaren atzean dauden jardun edo ekintza biak –diskurtsoak itzultzea eta ahotsak ordeztea. Hortaz, Harluxet hiztegiak adierazitakoari jarraiki, bikoiztailea «soinu bandan itzultzen duen pertsona» dela esan genezake. Hori juxtu zer den? Nola egiten den? Galdetu egin behar! Nolanahi ere, esango nuke zehaztugabetasun horrek ez duela arazo handirik sortzen praktikan. Itzultzaileen artean gaudela, badakigu «bikoizketa» esaten dugunean ez garela ahotsen grabaketaz ari, eta ikus-entzunezko enpresek ondo dakite noiz eta zertarako deitu aktoreari edo itzultzaileari.

Azpidazketak ere badu anabasa ukituren bat, nahiz eta, kasu honetan, nahasmenduaren gakoa «Itzulia ala itzuli bakoa?» izan. María Molinerrek, adibidez, hau adierazten du subtítulo sarreran: Traducción de una película, documental, etc., en lengua extranjera, que aparece inscrita en la parte inferior de la pantalla. Hau da, azpidatzia itzulpena da. RAEk ordea, idazkunari berari esaten dio subtítulo, eta eransten du: normalmente con la versión del texto hablado de la película. Frantsesezko ATILF-ek ere formatuari ematen dio nagusitasuna, eta jatorrizko hizkuntza berean zein itzulita eman daitezkeela adierazten du.

Etimologiak etimologia (badira-eta pantailaren goialdean jartzen diren «azpidatziak»), esango nuke testutxo horien nolakotasuna eta erabilera aldatuz joan den neurrian zabaldu dela «azpidazki» hitzaren hedadura. Baina, gaurkoan, ez diet arrazoiei erreparatu nahi, mugaldeko kidetasun eta nahasmen horiei baizik.

Interpretearena da agertu gura dudan azken adibidea, nahiz eta lehena beharko lukeen, seguruen, ez baita alferrik esaten trujamanarena dela lanbiderik zaharrenetakoa. Bada, aldibereko itzultzaileek, interpreteek, bat egiten dute –izenean bakarrik?–, musikariekin, aktoreekin, baita exegetekin ere.

Bitxia gerta daitekeen arren, «itzuli, traduire, traducir» aditzak dira gehien azaltzen direnak interpretazioaren definizioan, baita antzerkiaz edo musikaz hitz egiterakoan ere. Hona zer jasotzen duen ATILF-ek: interpréter – THÉÂTRE, CIN., MUS. Jouer un rôle ou un morceau de musique en traduisant de manière personnelle la pensée, les intentions d’un auteur ou d’un musicien.

Hiru hitz baino ez, itzulpenetik antzerkira eta antzerkitik itzulpenera berriro bueltan etortzeko. Hiru hitz baino ez, harreman-sare zabal eta sarria ikusarazteko. Agerian uzteko lotura estuak dituela itzulpenak, besteak beste, zinemarekin, teknologia berriekin, antzerkiekin, irudiaren munduarekin, ahozkotasunarekin… Eta sakonekoak dira loturak, sendoak, lanbideaz gogoeta egiterakoan zer pentsa ematen duten horietakoak.


[1]Ez da bilaketa oso sakona izan, eta ez ditut hiztegietako azalpen guztiak, beren horretan, hona ekarriko, baina hauek dira erabili ditudan hiztegiak: euskaraz, Harluxet Hiztegi entziklpedikoa eta Elhuyar hiztegia (eu-es); gazteleraz, Diccionario de la Real Academia Española DRAE eta María Moliner, eta frantsesez, Le Trésor de Langue Française informatisé ATILF.

4 Iruzkin

Bego Montorio atalean

Tartalo (itzultzen gaitza den ipuintxoa)

Iñaki Segurola

«Behin batean bazen hemengo haitzuloetan Tartalo izeneko izaki erraldoi gaizto itsusi begibakar bat, jendea jaten zuena eta lasai bizitzen uzten ez zuena. Tartalo horrek burdinazko sugetzar super-azkar baten itxura hartu zuen egun batean, eta bazter guztiak txikitzen zituen, eta pobreentzat behar zen dirua beretzen zuen. Orduan gizaki batzuk ohartu ziren Tartalo izen horrek esan nahi zuela ‘tarta-lo’, eta pentsatu zuten Tartalori tarta goxo bat botatzea, betiko goxaturik lo geldi zedin eta geldi-geldirik eta inori kalterik egin gabe. Ez zeuden ordea batere seguru zuzen ari ote ziren, eta, badaezpada ere, joan ziren hizkuntzalari zuhurraren jauregira, eta galdegin zioten ea Tartalo-k berek uste zutena esan nahi zuen, eta hark erdeinuzko bekozko beltza jarriaz azkar eta zakar erantzun zien ezetz, eta zorakeriarik ez esateko eta are gutxiago egiteko, eta atera zizkien grekoa eta latina, eta tartaros edo tartarus aipatu zizkien, eta ‘lurpea’ edo ‘ilunpea’ esan nahi zuela, eta ez zuela deus ikustekorik tartarekin, eta joateko unibertsitatera gauzak nola ziren ikastera. Orduan, etsi-etsian, pentsatu zuten hobe zutela hizkuntzazale zoroarengana jotzea, eta halaxe joan ziren bere txabolara, arlote pobrea baitzen hura, agintaritza jakiundezkoak xemeikorik ematen ez ziona, eta hark esan zien ondo ari zirela, ez dudarik egiteko, eta Tartalo dela ‘tarta-lo’, lo harrarazteko tarta gozoa behar duena muturrean, eta ekiteko maitasunez eta bihotz garbiz. Eta erabakia hartu, ondo pentsatu, eta halaxe egin zuten zorioneko tarta-botatzea, baina baziren gizakien artean Tartaloren begi bakar horrek itsutuak eta liluratuak zeudenak, eta tarta-botatzaileei oldartu zitzaizkien eta  kartzelan sartu nahi izan zituzten. Orduan, beste gizaki guztiak protestaka hasi ziren… eta hementxe gaude protesta egiten».

Badakit nere moduko hizkuntzalari (?) batek ez duela ondo ematen ipuintxoak idazten, baina hementxe uzten dut halere, jakin dezan munduak hor zehar dabiltzan esan-eginak hobeki sentipentsatzen direla ume-belarriekin entzunda.

Ni neu ere ez pentsa oso lasai gelditzen naizenik, ohartzen naizelarik unibertsitatean ikasitako jakintza ofizialak ez duela balio maite dudan jendeari laguntzeko, andre nafarkaxkar txoroharro bati Frantziako Tolosan muturra tartaz gozatzeagatik kartzelan bukatzeko arriskuan daudenei laguntzeko, hain zuzen ere. (Epaiketa, Espainiako Madrilen, hilaren 18an.)

Haurrok: jakin ezazue egia hutsarekin ez dagoela ondo bizitzerik, eta egia gexurrezkoak ere balio duela; aitadiruaren Gezur Haundiaren kontra, amalurraren gexurrak esaten ere asmatu beharra dagoela.

Giza-emakumeok: egia ez dago munduan; egotekotan, esanetan dago, buru-bihotzetako esanetan, itzulpen gaitzeko ipuinetan… eta holako tokietan.

Iruzkin 1

Iñaki Segurola atalean

Barkatu

Elixabete Perez Gaztelu

Oso ongi zergatik ez dakit, baina Koldo Mitxelenaren euskal gutunetako barka eskeez «hautatu zait orain begia». Litekeena da gutun askotan errenteriarrak barkamena eskatzen duelako izatea: 235 gutunetatik 62tan gutxienez, hala egiten du (gutunaren hasiera-bukaeretan maiz, erdialdean gutxiagotan). Areago; gutun bat, osorik, horretarakoxe idatzi du, barkamena eskatzeko. Hauxe:

NORBERT TAUERi

Pragara Donostian, 1963-III-6

     Adiskide maitea,

   Lotsaturik natorkizu, eta alare ez bear bezain lotsaturik. Badakit zurekin egin dudanak, zure eskutitzak eta eskeak orren luzaroan erantzunik gabe edukiaz, eztuela barkabiderik.

   Luzea litzake agertzea nola gertatu den olakorik. Arazo eta istillu tartean ibilli naiz azkeneko urte-erdi onetan, egin bear nituen eta aginduak neuzkan lanak ezin egin nituela ikusirik. Ori dela-ta, eta gaizki jokatu dut noski orretan, eginbearrak menderatuta bertan beera utzi ditut eginkizun asko, eskutitzak eta gaiñerakoak.

   Nere jokabide au barkakizun eztela dakidalarik, barka nazazula eskatzera ausartzen naiz. Leen etzait beiñere orrelakorik gertatu eta eztut uste aurrera ere, Jaunak lagun, orrelakorik gertatuko zaidanik. Zurekin egiten ari naizena beste frankorekin ere egin bearrean arkitzen naiz.

   Zuk bidali didazun aldizkaria zuzen jaso dugu emen. Oraindik nere Fonética histórica vasca artu nai baduzu, bidal ezazkidazu itz bi eta bereala igorriko dizut ale bat. Zor dizuguna ere, orain zor dizuguna, esaidazu mesedez eta bereala ordainduko dut. Gaur goizean egon naiz Labayen jaunarekin eta mintzatu natzaio orrezaz.

   Orrezaz bestalde, badakizu noski Lafitteren Grammaire basque agertu dela bigarren aldiz. Nai bazendu, eskuratuko nizuke zenbait egunen buruan. Alaber López Mendizabalen Manual de conversación castellano-vasco, laugarrenez au, baiña leen argitaraldiaren arabera. Au, ene iritziz, obea da tartekoak baiño.

   Barka ezadazu, otoi, ixillaldi luze au. Eta etzaiozula ixillarekin erantzun zure adiskide damutu oni.

Pentsatu dut egokia izan daitekeela Mitxelenak gutunetan barkamena zer dela eta eskatzen duen eta nola adierazten duen eskea jasotzea. Esan beharrik ez dago ez ditudala ez arrazoi guztiak ez adierazteko modu guztiak ekarriko. Bilketa ordenagailuz egitea dela medio, erraz-zurrean, barka letra-segida duten eske batzuetara mugatuko dut gaurkoa.

Hala ere, ezin izan diot muzin egin barkahitzik-gabeko-barka-eske dotore hau hona ekartzeari. Ibiñagabeitia jaunari guri adina begi-gozagarri gertatuko zitzaizkion, beharbada, Mitxelenaren hitzok:

 

Guatemalara Errenterian, 1954-VIII-12

Agur, adiskide,

       Ene izena ikusi orduko onako eskutitz au urratzen ezpaduzu –eta bazenduke noski ortarako arrazoirik–, ikusiko duzu nere jokabide lotsagarriaz lotsaturik nagoe­la, bear adiñako lotsarik izatea erraz ezpada ere, sinestekoa ezpada ere, ain atsegin izan zitzaidan ura artu nuen ezkero izan dut asmoa bereala erantzuteko eta eske­rrak emateko, bai bidali zenizkidan adiskide-itzez, baita eskura dizkidazun aldizka­riez. Baiña alferrik izan zen nonbait asmo ura, infernuko kale zabaletan barrena ugari aurkitzen diren aietakoa. Badakit ene burua zuritzea eziñezko lana dela, enaiz beraz ortan asiko. Aitzakirik aurki balekit, den apurra nabillen bezain lanpeturik ibil­tzean billatu bearko. Etxea mantendu-bearrak lanik asko ematen du batetik, eta ortaz gaiñera ene arloan zer edo zer egin nai. Eta, badakizu, zerbait egingo bada, gaiñerantzeko kezkak burutik astandu bear izaten dira. Eta kezka-astantze orren teknika ain ederki ikasi dut –eskola onean ikasi gaiñera–, gogoan eduki bear nituz­keanak ere, aalegin andirik gabe, aaztu egiten baitzaizkit orain. Baiña utz dezadan saio alfer au, zuritu bearrean naizen baiño beltzago ager enadin.

Erantzuten luzatu izanak eraman du Mitxelena Andima Ibiñagabeitiari barkazioa eskatzera. Eta horixe da, hain zuzen, gutun gehienetako (46 gutunetako) barka eskeen motiboa: lana dela eta, osasun-arazoak direla eta… ezin konplitu izan ditu hartzailearekikoak bere tenorean.

Adiskide maitea,

Lotsaz beterik idazten dizut, orren luzaroan erantzunik gabe eduki zaitudala­ko. Eztakit esatera noanak garbitu ala beztu egiten ote duen horrela burua, baiña zurekin egin dudana beste guztiekin ere egin bearrean arkitu naiz: iñori ez ida­tzi, alegia. Luze litzake banan banan kontatzea zertan ibilli naizen eta zenbat istillu izan ditudan horrela ixilik egoteko, luze eta aspergarri gaiñera. Sinista zadazu, alere, ez naizela horrela egon zure gauzak gutxi etsi nairik, ezin-bestean baiño.

Orain, zerua argitzen asi zaidan ezkero, dirudienez, jaso itzazu arren esku urrikaltsuz laburkiro ematera noakizun berriak. (…)

Barka zaiozu, mesedez, adiskide lanpetu oni. Biotzez.

***

Agur, eta barkazio,

Horrenbeste denboran erantzunik gabe eduki zaitudalako. Ez da gogo-faltarik izan, astia nuen urri, presakako lan batzuek zirela medio.

***

Adiskide maitea,

Barka ezadazu orrenbeste luzatu baldin badut erantzun au. Lanez beteegi ibilli naiz, ordea, eta osasunez utsegi azken-aldi onetan.

***

Adiskide maitea,

Barkatuko aal dizkidazu zure kontra egin ditudan ezin konta adina uts eta oker. Eztakit noiz ezkero nagoen zuri erantzun gabe. Ezta erraz azaltzea zer gertatzen zaidan, neronek ere ezpaitakit ongi, baiña guztiekin atzeratua nabil, eztut emani­kako itzik betetzen eta abar. Azken-aldi onetan, gaiñera, urdailla asi zait lanak ematen berriz.

«Ixilaldi luzeegia» izan/egin du, inori erantzun gabe. Honelaxe bukatzen ditu, hain justu, gutunak behin baino gehiagotan:

Eskumuiñak Baumgartl andreari. Eta barka ezaiozu, otoi, gutungille alfer oni ixilaldi luzeegi au. Beti bezala esanera naukazu.

 Berandu eta, gainera, behar baino laburrago edo luze eta/edo aspergarriago erantzun du:

Presaka ari naiz eta barkatuko aal didazu lerro oen laburra eta berandua. Esane­ra naukazu, ordea; muturik bada ere. Goraintziak anaiari eta Miranderi guzion ize­nean eta soldaduxkako lanak ez aal zaizkizu astunegi izango.

Biotz-biotzez.

***

Barka zadazu sermoi aspergarri au eta zure eskuetan uzten dut auzia

Ausartegi jokatzeagatik ere eskatu du barkamena:

NORBERT TAUERi

Pragara Errenterian, 1954-XII-21

Ene adiskidea,

Barka ezadazu arren izen ori ematen ba´dizut, baiña ezta arritzekoa. Zure izena eta zure idaz-lanak ezagun ditut aspaldidanik eta sail orretan lanean ari geranen artean ba-dira elkar lotzen gaituzten lokarriak, bestelako adiskidetasunarenak baiño eten-gaitzagoak gaiñera.

Inori ezertan huts, oker egiteagatik:

Ene errua duzu bada soil-soillik ortarako artu ninduten lagun eta lankideen ongi-etorria garaiz eskuetara ezpazaizu. Barka zadazu, arren.

***

Batetik bestera ibilli bearrean aurkitzen naiz, aizeak darabillen orbelaren gisa, jakintza gaietatik literaturara eta viceversa. Orrexegatik eztauzkat beti gogoan eduki bear nituzkean gauza guztiak. Barkatuko aal didazu.

***

Gaizki esanak barka, arren. Eta nai duzun arte. Eta enaiz txantxetan ari: edozer gauza egingo nuke zurekin gertatukoa aaztutzeko, esan nai dut gertatutakoa desgerta-arazteko. Au zenbaitek obeto esango luke, baiña eztut era oberik arkitu.

Biotzez.

Ezer eskatu behar izateagatik:

Jauna,

Eskean gatozkizu. Herria ederki eltzen zaigu, uts bat izan ezik. Uztailaren 19ekoa, 310-garrena, eztugu artu; leenagokoa, berriz (309-garrena, Uztailaren 12-ekoa), bi bider etorri zaigu. Falta zaigun ori, aal bazendute, igorriko bazenigukete, pozik artuko genduke, utsik gabe nai bait-genduke Herria gorde. Eskerrik asko eta barka gure ausartzia.

***

Barka zadazu bada dituzun lan gogorren gain egotzi nai dizudan lana eta nolanai ere, eskerrik asko. Biotzez.

Barka eske erretorikoak ere egiten ditu. Gutunak amaitu beharrez edo, barka hitzak darabiltza mami handirik ez duten, baina gizaki arteko komunikazioan —agurtzea bezalaxe, esate baterako— ezinbestekoak diren esapide, formula eta gainerakoen modura:

Barka ezazkidazu gaizki esanak, orrelakorik baldin bada. Eta esanera naukazu zernaitarako, beti bezala. Biotz-biotzez.

***

Gaizki esanak barka eta aurki arte. Biotzez.

Arestiko adierazteko modu dotoreen ondoan, bukatzeko gehien hunkitu nauen gutun zatia erantsi nahi dut. Andima Ibiñagabeitiak Guatemalatik liburu batzuk eskatu dizkio Mitxelenari. Barka eske erantzun dio Errenteriatik Guatemalara, 1954ko abuztuaren 29an.

Beste gauza bat ere nai-ta-ez esan bear nizuen, eta azkenerako utzi dut, esateak apurren bat larritzen nauelako. Azken aldi onetan enaiz oso lasai bizi, diru-kon­tuan esan nai dut. Badakizu, baditut bi seme-alaba, irakaskuntzak, privatuak batez ere, eztu askorik ematen eta nere lanak enituzke bertan-beera utzi nai. Eta, jakiña, ortarako artzen dudan astia besteri kendu bear. Eskatzen dizkidazun liburuengatik diot au. Ain juxtuan dabillenari edozer gastu txikik bere kontu guztiak azpikoz gora jiratzen dizkio. Eta enabil aitzakia-billa –a, ala balitz!–, gure egoera zeaz-zeatz, eta den baiño argixeago bear bada, azaltzen baizik. Barkatuko aal didazu, eziñak era­giten didan ezkero!

******************

 Barkamena inori zergatik eskatzen diogun… Xabier Montoiak katua labean sartzeagatik eta «arrebaren esnean» pattarra jartzeagatik eskatu zion amari barkamena (Barkatu, ama). Eta nik, berriz, honaino iritsi zaretenoi behinik behin, beharbada zuen interesekoa ez zen gai batean «luzeegi» aritzeagatik. Aim zorri.

Iruzkin bat utzi

Elixabete Perez Gaztelu atalean

Egin eta eginarazi

Irantzu Epelde Zendoia

«Egin naiz odola Plastikan» bota zion harro zortzi urteko muttikoak ez aspaldi bere anaiari, eskolan, eskulanetarako astero hartzen duten tartean egindako maisulana erakusten ziola. Urratu txiki bat zeukan ezkerreko eskuan, tresnaren baten ertzak-edo eragindakoa. Esango banu ezin sinetsiz bezala gelditu nintzela begira, ez nintzateke egiatan ibiliko, egin naiz mina eta holakoak ere adituta nagoelako tarteka, etxean berehalakoan min hartu det! zuzentzen badiete ere (eta, aitaita-amamak inguruan egokitzen baldin badira, errieta tonuan gainera, ume hauek ez al dakie bihar dan bezela hixketan edo ze?). Hortara jarrita belarria, maiz antzean entzuten dira honelakoak Hegoaldean, eta ez haur hizkeran bakarrik, ezta egin aditzarekin bakarrik ere. Adibidea Iruñean[1] bildutakoa da, unibertsitateko ikasle gazte batek esandakoa:

Eta gero… erosten zara chorradita bat edo beste chorradita bat.

Atzo bertan, lagun baten ahizparekin topo egin, eta soinean zeraman gona politaz komentarioa egin nionean, «Zuloaga kaleko denda berrian erosi dut. Arropa ona dute, kalitatekoa, eta gonaz gain hartu naiz neguko jertse lodi bat eta bi galtza pare», erantzun zidan hogeita lau urteko neska gazte euskaldun zaharrak.

Neure artean nerabilen aditz hauen laguntzaile berrien azpian zer dagoen, gardena baita, eta gogora etorri zitzaidan iaz IKERen prestatu genuen lan bat[2], egin-en forma arazleetan Iparraldean ikusi dugun beste berrikuntza edo berrikuntzagai —denborak esango— baten ingurukoa:

Euskalki guztietan, [izena + aditz arina] moduko egituretan (adibidez, irri egin, negar egin, lan egin…), datiboa erabili izan da forma arazleetan aditza iragankorra denean:

Amak niniari negar eginarazi dio.

*Amak ninia negar eginarazi du.

Ordea, gaurko nafar-lapurtera mintzatuan, belaunaldi gazteenean bereziki, ez da arraroa (zuk) (ni) irri eginarazten nauzu bezalakoak entzutea eta biltzea, gure kasuan[3], (zuk) (niri) irri eginarazten dautazu ‘didazu’ bezalakoen lekuan. Horrenbestez, orain arte ezinezko-edo ziren egitura batzuk indarra hartzen ari dira hiztun batzuen hizkeran behintzat, berriki arte edozein aditz iragankorrekin aukera bakarra datiboa azaltzea bazen ere.

Gogoetarako gaia eman zigun orduan kontu honek, oso litekeena delako aldaketa, gertatzekotan, euskararen barne aldaketa bat ez izatea, baizik eta, errazago, gehientsuenetan bezala, causee delakoa (ninia) frantsesez akusatiboa izateak ekarria. Min eginda edo minik egin gabe, baina egin naiz mina, odola, permanentea eta abarren parean, zeinek bere erdaratik edanez.


[1] Ibarra, Orreaga. 2011. Nafar euskaldun gazteen ahozko diskurtsoa. Iruñea: Nafarroako Unibertsitate Publikoa. Giza Zientziak bilduma, 22. 80. or.
[2] Resultados lingüísticos del contacto francés-euskera: el cambio dativo > absolutivo en algunas construcciones causativas. Sociedad Española de Lingüística. Universitat de València, 2012ko otsailaren 2a.
[3] www.norantz.org Galdetegiko C314 kodedun galdera: Vous me faites rire. 60 informatzaileren erantzunak webgunean entzungai.

Iruzkin bat utzi

Irantzu Epelde atalean

Adiskidantzak

Angel Erro

Adiskide edo lagun bat duenak ez daki ongi zer duen. Zer esan nahi ote dugu lagun esaten dugunean. Orrialdea bete nezake aldeko aipuez, aurkako gutxiez, adiskidetasuna goraipatzekoa izaten baita gehienetan. Traizioarekin hainbestetan lotzen den itzulpengintza da adiskidetasunaren alderdi txar bat, makurrena, behin eta berriz nabarmendu ohi duena: lagun faltsuak direlakoak.

Polisemia (edo, derragun, anai faltsuak) ere arrisku handia da eta ni aspaldian ohartu naiz «lagun» hitzaren aurpegibitasunak zenbat nahaste sortzen dituen.

Auzitegietan, poliziaren txosten batean «ez dakit zenbat lagun» «tantos amigos» moduan itzultzen dutenean amorratu egiten naiz, itzultzaile batek ongi bereizi behar dituelako (Estatuko Segurtasunaren Indarretan lan egin arren) hitz polisemiko batek noiz duen adiera bat eta noiz bestea. Nik inoiz ez dut nahasterik izan.

Iruña-Veleia aferaren inguruan, euskal filologia ikasi gabekoari argi geldituko zitzaion «lagun» hitzak adiskide zentzua berandu hartu zuela eta ez oraindik euskalki guztietan, nahiz eta azkenaldian oso zabalduta egon. Zabalkunde handia izaten ari da lagunaren beste adiera ere, kazetaritzan batez ere, «pertsona» erabili behar ez izateko, jatorragoa da inondik inora: «43 lagun hil dira asteburuan izandako istripuetan», «Guardia Zibilak sei lagun atxilotu zituen atzo, Bilbon».

Zabalduta egon arren, nik uste dut bisemia lanbrotsu baten aurrean gaudela. Adiera batek bestea kutsatzen du. Irudipena dut pertsona batzuk beste batzuk baino errazago jotzen ditugula laguntzat (adiskide adierarik gabe baina hurbiltasun moduko bat adierazi nahian). Nago gauza bera gertatzen dela «zendu» aditz dotore eta ia morfologiaren maisulana denarekin. Jende arrunta hiltzen da. Pertsona printzipalak zendu egiten dira. Baina hau ez dut aztertu. Lagun vs pertsona bikotearekin bai egin dut esperimentutxo bat, guztiz informala eta gezurtagarria:

Ereduzko Prosa Gaur webguneko bilatzailean item hauek sartu ditut: «lagun + atxilotu», «pertsona + atxilotu», «lagun + hil» eta «pertsona + hil». «Lagun» eta «pertsona» hitzaren arteko aukeraketa estilistikoa izan daiteke, baina, egiaztatu ahal izan dudanagatik, ez da hala; bestela «hil» eta «atxilotu» aditzekin maiztasun berdinarekin agertuko lirateke. Eta modu adierazgarrian pertsona baino lagun gehiago atxilotzen dituzte, eta lagun baino pertsona gehiago hiltzen dira (600 vs 356, eta 2210 vs 1546). Ez dut nik hemen zertan azaldu herri honetan nondik heldu den atxilotutako eta presoekiko atxikimendua.

Euskararen barneko ñabardura zelakoan nengoen, harik eta ingelesezko txio bat, euskaldun batek idatzia, ikusi dudan arte: «How could I explain that today 40 friends are being taken to trial for our political activity? We want them home #libre». Urrian atxiloturiko 40 lagun edo adiskideez ari da. Suposatzen dut txioaren egileak friend, adiskide moduan darabilela eta bikain iruditzen zait. Baina une batean burutik pasa zait zer esan nahi ote dugun lagun esaten dugunean eta blogeko sarrera hau idazteko aitzakia eman dit. Gracias, amigo.

Iruzkin 1

Angel Erro atalean

Buruko biguna, bihotzeko gogorra…

Xabier Aristegieta Okiñena

Hilabete honetako artikuluan beste gai bat jorratzea neukan asmotan, baina pentsatu dut merezi duela oraindik ez uztea alde batera izenlagunarekin erne egon beharrari buruzko ohartarazpena, kontu horrek gogoetagai dezente eskaintzen baitu, ikuspegi ezberdinetatik. Alegia: izenlagunarekin salda badago, eguraldi hotzarekin tabernetan ere iragartzen hasi diren bezalaxe.

Euskaraz badaukagu substantiboak sortzeko prozedura bat, ezbairik gabe jatorra ez ezik oso erosoa ere badena: hartzen duzu kasuan kasuko substantibogaiarekin nolabaiteko lotura edo zerikusia duen izenlagun bat, horri jartzen diozu (behar badu) dagokion kasu-marka eta… tori substantiboa. Hori, prozedurari kanpoaldetik behatuta. Agian, filologo baten azalpena izan daiteke sakoneko egituran izenlagun horrek lagun egin, egiten diola izen bati, baina izen hori elidituta dagoela azaleko egituran.

Nolanahi ere den, kontua da prozedura hau oso erosoa eta beraz eskergarria gertatzen dela, tresna arras praktikoa eskaintzen digulako substantiboak ekoizteko eta, gainera, hori nola eta substantibo horren aukeraketaren katramiletan korapilatu gabe egiteko.

Erakusgarri gisa, jarraian ipiniko dut horrela sorturiko hitz handik-hemendik bilduen zerrenda bat, ezin dena, noski, zerrenda agortzaile bat izan (txolarteren baterako denbora-pasa polita izan liteke, bidenabar esanda, horrelako hitz gehiago aurkitzen ahalegintzea). Parentesi artean idatzirik, kasuko izenlagunak zer izeni lagun egingo ote zion; aieru huts bezala adierazita, noski:

Soineko (janzki, estalki)

Buruko/burko (kuxin, bermaleku)

Kankarreko (kolpe)

Betaurreko (tresna)

Masaileko (kolpe)

Belarritako (zintzilikario)

Belarrondoko (kolpe)

Lepoko (zintzilikario)

Bihotzeko (zartada)

Bihotzondoko (inpresio)

Eskumuturreko (zintzilikario)

Eskupeko (diru)

Bosteko (gorputz-atal)

Gerriko (lokailu)

Oinetako (estalki, babeski, janzki)

Oinezko (pertsona)

Horraino, gorputz-atalekin loturik bururatu zaizkidanak. Baina badaude bestelakoak ere:

Hamaiketako

Arratsaldeko («arratsaldeko askari» esanahiarekin)

Ogitarteko

Zopako (ogi-mota)

Urdaiazpiko

Eltzeko

Marmitako

Zaplasteko, danbateko…

Lekuko

Hileko (=menstruazio)

Hiruhileko

Harriko

Euritako

Eguzkitako

Haizetako

Bost duroko

Bost xentimoko

Ogerleko

Ordezko (bai «sustituto» esanahiarekin, bai «sucedáneo»rekin ere)

Ondoko (adibidez: «Adjunto al Defensor del Pueblo» = Arartekoaren Ondoko)

Bitarteko («zerbait egiteko bitarteko» zentzuarekin)

Zortziko

Hamarreko

…eta abar

Horrela sorturiko hitzen zerrenda potentzialki amaigabea da, edozein izenlagunetatik eraiki daiteke-eta, une jakin batean, substantibo berri bat.

Bestalde, perpaus erlatiboak izenlagun funtzioa betetzen duenez, halako «izenlaguntzarra» ere substantibo moduan erabil dezakegu. Hona adibide batzuk, duela gutxi Nafarroako Parlamentuan egin ditugun itzulpen batzuetatik atereak:

euskararen alde eginikoengatik gordetzen dion esker ona

Nafarroan gertatutakoak («hechos acaecidos en Navarra»)

Adibide honetan ere agerian geratzen da prozeduraren erosotasuna: euskararen alde eginiko… zer? Goragoko adibideetan bezalaxe: marmitako… zer? Lepoko… zer? Ez dugu erantzuten nekatu beharrik: adierazpide bat eskaintzen zaigu, euskaraz dotorea edo, gutxienez ere, estandarra (hau da, ez lagunartekoa) dena, «zer» hori zehazteko lana egiten ibiltzeaz (eta horretan hutsen bat egiteaz) libratzen gaituena.

Ildo honetakoa dugu, orobat, -KO+(uste)AN egitura guztiz ohikoa: Erantzuna jakingo zuelakoan galdetu nion.

*****

Baina alde batetik hain praktikoa gertatzen den prozedura honek desabantaila handi bat dauka: ulermen-problemak sor ditzake eta nahasbide xelebreei atea irekitzen die.

Horren adibideak? Ba, lehenik eta behin, artikulu honen izenburukoak: substantiboak izanik, inolako problemarik gabe jarri ahal izan beharko litzaieke adjektibo bat. Baina, buruko eta bihotzekorekin, izena+adjektibo bikotea ez da oso ulergarri geratzen, ezta?

Agatha Christieren eleberri euskaratugabeen artean badago bat, Dumb witness izenekoa. Berez, izenburu horrek ez dauka inolako itzulpen-korapilorik. Baina, euskaratzean, honela gelditzen da hitzez-hitzezko itzulpena: Lekuko mutua. Ahaztu artikulu honetan orain arte esandakoaz eta jarri eleberri horren irakurle baten tokian: izenburu horretan argi geratzen al da «lekuko» substantiboa dela, eta ez «mutu»ren izenlaguna? Ezetz uste dut. Alegia, ez berehalakoan.

Orotariko Euskal Hiztegian honakoarekin egin daiteke topo:

BARRUKO SIKU. «Barruko-sikua, estreñimiento. Barruko-sikuakin dabill aspaldi onetan» Etxba Eib.

Bada, oraindik ez dakit nola interpretatu «barruko siku» hori:

  • «Itsaso urdin» bezala, hots, izena+adjektiboa (eta, beraz, «barruko» hori artikulu honetan azterturiko hitzen zerrendan sartzeko modukotzat harturik)

  • «Itsasoaren urdin» bezala, hots, izenlaguna+izen gisa erabiliriko adjektiboa

Zer esanik ez, ulermen-problemak ez dira aipaturiko hitz guztiekin sortzen; ez, adibidez, eraldaketa fonetikoren bat daukaten hitzekin (adibidez betaurreko, belarrondoko). Baina izenlaguna izen bihurtzeko prozedura honek etengabe erne egotera behartzen gaitu (eta horretantxe datza bere desabantaila handia), honelakoa bezalako esaldi ilunak ez sortzeko (adibidea erreala da; badaezpada ere diot):

«Azken hileko» gisa dokumentatutako data

 Ez bazaizu argi geratu zer esan nahi duen, hona itzulpena:

La fecha documentada como «última regla»

Laburbilduz: euskal hitz jator askoren sorbide den prozedura halaber jatorra da aipaturikoa, baina hitz berriak sortzerakoan komeni da haren errazaren lilura horrek ez zaitzan harrapa. Osterantzean, zure supermerkatuko produktuen etiketak euskaratzean gerta dakizuke limpiahogar=etxea garbitzekoa itzuliz sano-sano abiatzea, jarraian etxea garbitzeko xaboiduna erabili behar izatea limpiador jabonoso esateko, eta azkenik askotariko gainazaletarako etxea garbitzeko orokor kontzentratua dioen etiketarekin erosle gaixoa zorabiatzea (neuri gertatu zitzaidan bezalaxe) eta limpiahogar general multisuperficies concentrado dioen izendapen argi eta garbia (halako garbigaiarekin, ezin zikina egon, ezta?) irakurtzera behartzea.

2 Iruzkin

Xabier Aristegieta atalean