Artxiboa egileka: Borja Ariztimuño

Akatsak Zuritzen III: «bigueleari ichita»tik «ari aimbeste nai diyotanic»era

Borja Ariztimuño López

Hiru dira, euskaraz, aditz jokoa moldarazten duten argumentuak: terminologia tradizionalari jarraiki subjektua, objektu zuzena eta zehar objektua deriztegunak, alegia. Lehendabizikoa, gainera, bi motatakoa izan daiteke, aditza iragankorra ala iragangaitza den. Horrek guztiorrek berezi egiten du euskara inguruko hizkuntzen artean, non subjektua bakarrik islatu ohi den aditz jokatuaren barnean.

Izen-morfologian ere hiruko banaketa dugu, absolutibo, ergatibo eta datibo kasu-markekin. Ergatibo saindua da aldi berean gurtuena eta gorrotatuena, absolutibo soil ezdeusaren ondoan aldarrikatzen eta madarikatzen dena. Eta datiboaz, zer? Ez al dago esatekorik ezer? Bai, alafede! Datibo gaixoak indiferentzia jasan behar izan du,[1] edo bestela gramatika preskriptiboen abisu eta galarazpenak.

Euskararen historiari begiratuta, ordea, datiboa gehiago erabiltzen zen garai bat irudika dezakegu. Lazarragaren eskuizkribuan, esate baterako, izenburuan ipini dudan bigueleari ichita (‘biola(ri) utzita’) bezalako esaldiak irakur ditzakegu, egun utzi-k Nork-Nor moldea besterik hartzen ez duen arren (formula ihartu batzuetan izan ezik: utziozu bakean edo erretzeari utzi diot, esaterako). Artzain-nobela hori egun idatziko balu, editoreak zuzendu egingo lioke esaldia. Horrez gain, garaiko eta are beranduagoko beste autoreekin bat, nahi izan-en konfigurazio berezi bat ere bazerabilen noizbehinka, ia beti subjunktiboan: Nor-Nori, non “nahi izatearen” subjektu esperimentatzailea datiboaz markatua den! Jainkoari nahi dakiola!

Horiek ez dira, baina, aditzek izandako bilakaera bakarrak: bilatu, eskatu, jarraitu edo lagundu, adibidez, Nor(-Nori) motako izatetik Nork(-Nori)-Nor taldera mugitu dira mendeen poderioz. Horrela gertatu dira bilatu naiz bilatu dut, eskatu natzaio eskatu diot eta, gutxi gorabehera Mendebalde/Ekialde banaketa dialektalaz, jarraitu natzaio jarraitu diot/dut eta lagundu natzaio lagundu diot/dut aldaketak.[2]

Bestalde, nahi ukan eta behar ukan bezalako perifrasiek ere aldaketak izan dituzte, bestelakoak badira ere. Ia beti ukan laguntzaileaz erabiltzen ziren nahi eta behar euskara zaharrean, baina, geroago eta sarriago izan laguntzaile iragangaitzarekiko adibideak agertuz joan ziren (joan nahi/behar naiz) eremu dialektalaren eta perifrasiaren arabera indar handiagoz edo txikiagoz.[3]

Ikusten denez, absolutiboa, datiboa eta ergatiboa dantzan ibili dira, lekuak trukatuz, galduz nahiz irabaziz. Ezin bestela izan, hizkuntzak aldatuz baitoaz, hainbat arrazoi eta eragile direla medio, bizirik diren bitartean.

Baina gaur, jasandako galera historikoaren kalte-ordainetan, Datiboaren alde egin nahi nuke, eta hemendik aurrera, ez besterik gabe gaitzetsi atzo ikusi nizun edota maite dizut bezalakoak; zer egin, bestela, Bilintxen bertso eder haiekin! Loriak udan intza bezela

[1] Orain badu merezitako arreta eskaintzen dion liburu bat: Fernández & Ortiz de Urbina (2010).
[2] Ikus Creissels & Mounole (2012).
[3] Ikus Mounole (2010).

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Akatsak Zuritzen II: «deritzen zaio Trabuko…»

Borja Ariztimuño López

Hala dio kanta ezagunak, ez «deitzen zaio», ez «deritzo». Nonbait, deitu aditza kutsatu du, edo zuen, iritzi-ren adieretako batek (oroit harako «neri deritzat Galtzaundi…»). Zuzena ez da izango, baina, niri polita iruditu zait beti, soinu ederrekoa.

Dena dela, hemen ez dut forma honen edo haren zuzentasunari buruz hitz egin nahi, ez eta aditz trinkoen beherakadaz edo gorakadaz ere.1 Aldiz, aditz trinko batzuen gorabeherak izango ditut aipagai.

Jakina da antzina (esan nahi baita ezagutzen ditugun testu zaharrenetan) aditz trinkoak egun baino askozaz ere ugariagoak zirela, eta paradigmak berak ere aberatsagoak. Hala ere, ordurako baziren forma arkaiko, fosildu eta galtzeko bidean sarturikoak ere; horietako bat izan zitekeen drugatzula ‘lagundu diezazula’, adituek diotenez urgatzi-ren forma trinkoa zena. Bi aldiz ageri zaigu euskararen historia osoan: Etxepareren poema batean eta Voltoireren elkarrizketetan, ikusiko denez agurtze/opatze-formula bat berari lotuta (ihartutasunaren seinale):

Etxepare (1545)

«Andria ieyncoac drugaçula» (‘Madame, que Dieu vous garde!’, R. Lafonen itzulpenean)

Voltoire (1620)

«En hora buena estais sedero. Dieu vous gard Monsieur. Iaincoa trugatçula Iauna»
«Mantengo Dios a Su. M. Dieu vous gard Monsieur. Iaincoa trogatçula Iauna»

Azken lekukotasunetan, gainera, ergatiboaren marka ez baina haretxek adizkiaren hasierako kontsonantean utzitako arrastoa ikusten dugu; ziurrenik ordurako hitz horren zentzua galdurik zegoen, nola gaur egun baitago hiztun askoren hizkeran dariola adizkia (aipatuko ez dudan telebista saio batek famatu egindakoa, bai, dayola). Izan ere, ia beti hirugarren pertsonari dagokion forman eta –ela menderagailuarekin horniturik erabiltzen delarik, iharturik bukatzeko aukera guztiak zituen. Areago, hiztun gehienek “baba (adurra, lerdea…) dariola egon” esapidean besterik erabiltzen ez dutenez, holaxe geratzeko bidean da, formula aldaezin bihurtuta:

…eta ni/hi/gu/zu/zuek/guztiak, hantxe, baba dariola…

Erabilera oso murritzeko beste aditz trinko bat ere bada, garai batez noiznahi eta nonnahi irakurtzen eta entzuten nuena (esango nuke hasierako aparraldia baretu dela). «Prozesuak aurrera darrai», «borrokak darrai»… Berez, Nor-Nori jokoa zuen sintetikoki jokatzean (ni hari narraio, hura hari darraio), eta ‘inoren edo ezeren atzetik joan’ zuen oinarrizko adieran, baina perifrasietan Nor-Nork eta Nor-Nori-Nork moldeak nagusitu dira (esanahia ere zabaldurik, hein batean iraun-i lekua kenduz eta segitu-rekin parekatuz), eta lehenaren eredura sortu bide zen darrai ‘jarraitzen du’; azken buruan gaztelaniazko seguir dagoke, noski.

Amaitzeko, aldiz, arestian agertu zaizkigun drugatzula edo dariola haien modura elementu aldaezin bihurturiko beste adizki bat aipatu nahi nuke, demagun, alegia. Honen berezitasuna da, ordea, diskurtso mailako partikula modal epistemiko (edo holako zerbait) bihurtzeko bidean egon litekeela (agian edo beharbada bezala? Cf. katalanezko potser ‘beharbada’ < ‘izan daiteke’). Baina, beste gramatikalizazio bide bat ere hartu ote lezake? Oraingoz administrazio arloko langile baten idiolektoan soilik bada ere, bai: aditz laguntzaile! Hau entzun zuten belarriok, behinik behin: «Jo demagun…».

1Gai horiek blog honetan aipatu izan dira lehenago (hemen eta hemen, adibidez), eta nik ere nahi nuke horien inguruan jardun, hurrengo batean baina.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Lenguayarenak I: [bukiak eta fodetika]

Borja Ariztimuño Lopez

Barkatuko didazue, baidda hotzeriak hartuta dago. Burutik beherako galadtarekid gaiddera. Iddauteried badarikazioa, dobbait. Aste hodetad euskal hotsed igguruko kodtuak ekartzekoa didtzed, eta, hara…

Boldatuko gara, deda ded, ezta?

Ohartuko zineten gehienok, bada, nekez ahoskatu dezakegula zenbait hots, gai lirdingak inbadituta gauzkalarik. Batzuek jakingo duzue, areago, soinu horiek zein diren, eta inork zergatia ere ikasia duke. Ezer berririk ez espero, beraz.

Kontua da hotsek oinarrizko bi ahoskatze-tasun dituztela, oro har: modua eta puntua (edo gunea). Horrela, hots sail batek, esaterako, «herskari» tasuna du ezaugarri, moduari dagokionez, diferentzia bakarra ahoskunea izanik (ezpainetan, hortz(-hobi)etan, ahosabai bigunean… mihia non jartzen den). Tira, egiari zor, bada beste ezberdintasun garrantzitsu bat ere, gutxienez: ahoskabe (p, t, k) ala ahostun (b, d, g) izan. Horiek, hortaz, Hiru Tasun Sainduak.

Ezaugarriok, bestalde, kutsakorrak dira (hotzeria bezalaxe), eta hots batek ingurukoak aldaraz litzake. Hori gertatu da euskaraz, adibidez, uso hitzean, urzo eta urso aldakiak lekuko. Txistukariak bata bestetik oso gertu ahoskatzen dira, baina, aldea bide dago bien artean, zeinak «s» eta «r» elkarrengandik hurragoko eta «z»-tik bereiziago egiten dituen. Hau da, urzo da forma zaharra, gero dialekto batzuetan u(r)so eman duena.

Aldiz, fonetikari ordez fonologiari begiratzen badiogu, gauzak bestela dira. Izan ere, ortografiak (gure ingurukoek behintzat) fonologiari jarraitu ohi dio hein handi batean, hau da, hizketa-hotsei ez baizik eta hizkuntzakoei. Horregatik ez dugu idazten ahoskatu bezala-bezala. Esate baterako, Euskal Herriko leku askotan /i-t/ fonema-segida fonetikoki [ic] (komunzki itt idatzia) ahoskatzen da, besteak beste atzizki baten bi aldaera sorraraziz: -tten (egitten) eta -ten (ikusten). Litekeena da, era berean, mendebaldeko euskaratik abiaturiko txistukarien neutralizazioa halako testuinguru jakin batzuetatik abiatu izana (ohikoa da «z» eta «s» ondo bereizten den tokietan ere gaste esatea, adibidez).

Sudurkarietara itzuliaz, esan liteke fonema eraginberak direla, nolabait esateko. Gaztelaniazko **«nb, np» > «mb, mp» arau ortografiko ezaguna gertakari fonetiko horren isla da, hain zuzen, eta euskararen idazkera modernoan ageri ez den arren (tiempo vs denbora), ahoskatu, berdin-berdin ahoskatzen ditugu halako n-ak guk ere ([m], alegia).[1] Ordea, «ng, nk» fonema-segiden kasuan ez dugu grafikoki ezer adierazten (gaztelaniaz ere), horko n-ak oso bestelakoak izan arren (idazkera fonetikoan [ŋ])! Labur esateko, b/p, d/t eta g/k kontsonanteen aurrean doazen n-ak haietara hurbiltzen dira, b sudurkari (= m), d sudurkari (~n) eta g sudurkari bihurtuz. Oroit orobat frantsesezko bokalez (ã, õ…)![2]

Bada, sudurkaritasuna gure hizkuntzako hots batzuen berezko tasuna izanik, eztarritik sudurrerako bidea oztopatua dugunean, fonemak galdu zaizkigun sentipena datorkigu, moda eta boda, nago eta dago, eta beste hainbat bikote ia berdin ahoskatzen ditugula.

Beraz, m eta b, n eta d ezin desberdindu zabiltzanean, orain badakizu zergatik!

***

Post Scriptum

Guri sudurkaritasunarekin gertatzen zaigunaren antzera, hots karrankariak edo xuxurlariak bereizten dituzten hizkuntzetako hiztunek ezintasun eta etsipen berbera sentitzen ote dute, hurrenez hurren, marrantaturik daudenean edo maitaleari hitz goxoak xuxurlatzen dizkiotenean?


[1]    Testu zaharretan «mb» (dembora, haimbat…) sarri agertzen zaigu, noski, erdal grafia-ohituren eraginez, nahiz eta badiren salbuespenak, harritzekoak batzuk, Lazarraga kasu: ez du inoiz, ezta maileguetan ere, «mb»-rik idazten (cf. gentilonbre).

[2]    Euskaraz, jakina, ez dugu halakorik… salbu eta Zuberoan, Erronkariko dialekto galduan, Bizkaiera Zaharrean, eta, antzina-antzina, euskara osoan, diotenez!

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Elezaharberriak I: berba berritu-berretuak

Borja Ariztimuño Lopez

Etimologia da, segur aski, hizkuntzarekiko zeregin kuttunena euskaldunontzat. Tira, egia esan behar bada, ez gara oso bereziak horretan ere, zeinahi mintzairatako hiztunen liluragarri gertatu ohi baita jakintzaren adar edo diziplina hau, maiz (< lat. magis) diziplinatik eta jakintzatik urrunduxe bada ere.

Nahiz eta bestelako asmoz zatekeen, adibide polita ekarri zigun iaz (ez aspaldi, hargatik) Bakartxo Arrizabalagak, eta hari hari tira eta tira, hargatik (esan nahi baita, harengatik), honaino iritsi naiz.[1]

Arrazoi zuen esatean hargatik kausala ez dela kontzesiboa bezainbeste erabili izan tradizioan. Orotarikoak lehen adieratzat bigarren hori ematea zantzu argia dateke (horregatik azpisarreran, izan ere, alderantziz gertatzen da), baina, ezin uka daitekeena da kausal zentzua duela zaharren, eta ezezko, galderazko edo zenbait lokailuren (baina, ere) testuinguruetatik abiatuta garatu zuela bestea. Horrela, Hiztegi Batuan horregatik eta hargatik formek badute sarrera, lok. laburdurarekin. Badira, dena den, kausa-adierarik gabeko bi aldaera: horratik eta haatik. Aurrekoen gramatikalizazio-bidean higaturiko formak dira, jakina, eta ondo erakusten dute nola iraun dezaketen hizkuntza batean (euskaraz ere bai, jakina) hitz beraren bizpahiru aldaerak (haien jatorria edo jatortasuna gorabehera), zein bere berezitasun fonologiko, morfosintaktiko eta semantikoekin.

Gramatikalizazio adibide batzuk aipatzekotan, hortxe dugu are : hain : haren hirukotea (*har erakusle zaharraren genitiboko forma ezberdinetatik), edo ari : hartu, morfema zahar-berriekiko partizipioak, lehenbizikoa aditz-partikula aldaezin bihurturik (cf., alde batetik, Etxepareren haritu ‘hartu’ pleonastikoa, eta, bestetik, lapurterazko hari ‘ari’ itxuraz zaharragoa).

Azken horien antzera, baina lexikalizazio bidez sortuak, bizi : biztu/piztu eta sari : saldu bezalako bikoteak aipa daitezke; orobat gertatu bide da urte ‘hamabi hilabeteko aroa’ eta urtze ‘desizozte, lurmentze’ hitzekin. Nire gogokoenetako bat zuzi da, aldamenean suziri duena.

Bestelako hitz «errepikatuak» ere baditugu, bereziki aditzak, zeinak arrazoi fonologikoengatik itxura aldatu eta bi aldaerak gorde dituzten, adiera ezberdinez: ebagi zaharretik epaiten aditz-izena atera zen eta hartatik epaitu sortu, Hiztegi Batuan ebaki : epai(tu) bikotea utziz. Halaber, egotzi (→ ekoizte) : ekoitzi. Eta abar. Areago, badirudi igurtzi eta ekortu ‘erraztatu’ ere erro berekoak direla (cf. igurdi ‘igurtzi’ eta egordi ‘ekortu’ aldaerak).

Erraztasun osoz ezberdintzera eta erabiltzera ohitu garen hirukote bikain bat ere badugu Hiztegi Batuan: ontasun, ondasun eta ogasun (hirurak on hitzari -(t)asun atzizkia gehituaz osatuak; cf. ekialdeko on(h)asun).

Ondoko adibide honekin, berriz, argi ikusten da nola geratzen den hitzetan esanahi zaharren arrastoa, eta nola ari den hizkuntza etengabe berritzen, antzeko bilakabideak (batzuetan berberak!) pairatuz: har ditzagun hil ‘hilabete’ eta ilargi hitzak lehenik; ziurrenik euskaldun orok barruan daraman filologoak berehala esango luke horien artean harremanen bat egon behar dela. Batzuk (ene ustez erratuta) ibili dira eta ziurrenik segitzen dute, il-argia ‘hilen argia’ delakoan, gure arbasoen mundu-ikuskeraren erakusgarri (harako hilerri ‘hilen bizi(?)toki’ hura bezala[2]). Bada, ez. Mitxelenak aspaldi erakutsi zigun, beste hainbat hizkuntzatan bezala (urrutira joan gabe, konparatu ingelesezko moon eta month), denborazko unitatearen izena eta gaueko argizagi nagusiarena bat eta bera izan dela euskaldunontzat ere: hil (cf. ilen ‘astelehen’ eta latinezko lunae (dies), edota ilgora/ilbehera hitzetako lehen zatia). Anbiguotasunak direla-eta (baina ez beti) hiztunek forma berriak asmatu ohi dituzte, eta normalean kontzeptu arrunt-erabilienak eraman ohi du sari hori. Gure kasuan argi hitza erantsirik il(h)argi sortu genuen (edo, bestela, hasieran ‘ilargiaren argi’ esanahia zukeena ‘ilargi’ esateko baliatu).[3] Denok ez bide genuen, horratik, berdin jokatu: hitzik gabe geratu zen kontzepturako ilargi-argi eratu zen, zeina bizkaieradunek iretargi bilakatu zuten, zeinak ‘ilargi’ esanahia ere bereganatu zuen, ostera ere. Erronkarin, aldiz, goiko hitzari esleitu zioten ‘ilargi’ adiera, bai eta, zuberotarrekin batera, argizagi hitzari ere.[4]

Bukatzeko, putz erroaren gainean eraikitako familia jostagarria aipatuko dut: putz egin, puztu, (p)uzker, buztan (cf. butz aldaera), uzki… Eta eguzki? Egunaren… auskalo!


[1]  Argi dezadan aipatzen ditudan etimologia eta azalpenak ez direla neronek asmatuak, baizik eta han-hemenka (batik bat Mitxelenaren lanetatik) bildutakoak.
[2]  Toponimian ere agertzen da -erri atzizkitua, ‘alor, inguru’ esanahiaz (cf. hiri hitzaren eta -iri atzizkiaren arteko erlazioa ere: Lakarra 2010: 222-227).
[3]  Modu berean azalduko nuke il(h)un ere, hau da, ez ‘hil(dako)en (g)une’ batetik, baizik eta hain mistikoa ez, baina hura bezain poetikoa den ‘ilargiaren une’ (= ‘gau’?) inoiz garden izandakotik; horretarako, hala ere, gau hitzaren nondik norakoak ere azaldu behar, eta… Hala eta guztiz ere, ezin bide dakieke uka urruneko loturarik bi hil-ei, a priori.
[4] Ricardo Gómezek jakinarazi dit XVII. mendeko lan batean yrarguia hitzari beste esanahi etimologiko bat ematen zaiola, zuzena izan zein ez guztiz aipagarri iruditu zaidana: ‘luz mensual’.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Akatsak Zuritzen I: Leku kanpozkoak

Borja Ariztimuño Lopez

Badira ia hiru urte Asier Larrinagak -zko atzizkiaren defentsa egin zuela EIZIEren webgunean, zehazki hitz elkartuetako lehen osagaia sintaktikoki «askatzeko» bide emankortzat. Idazkitxo honen muinera baino lehen, dasadan[1] artikulu hura guztiz interesgarria gertatu zitzaidala, eta hainbat galdera eta hausnarketa eragin zizkidala. Beste atzizki batzuetara (-ren, -ko, -z) ere zabaldu liteke eztabaida hori (amaraunean zehar ugariak dira halakoak), eta esango nuke -zko baino jatorragoa dela -ko hutsa hainbatetan (edota -ren, batzuetan), esaterako Asier Larrinagak dakartzan Mitxelenaren «fonetikazko lege» edo «linguistikazko teoria» bezalakoen kasuan.

Harira joanez, garbi dago -zko bi atzizki batzetik datorrena (erdietsi duen gramatikalizazio-maila altua gorabehera), eta batek (instrumentalak) ematen diola «esanahia», eta besteak (erlazio-atzizkiak[2]) kategoria sintaktikoa aldarazten eta beregainago egiten. Adiera ezberdinak (oinezko, ustezko, urrezko…), hain zuzen ere, instrumentalaren beraren balio edo erabilera ezberdinei lotuak daude, oro har.

Gaur egun berdin esan dezakegu badut egurrez egina den jostailu bat edo, mendeko aditza isildurik, badut egurrezko jostailu bat, baina ez badut jostailu bat egurrez. Testu zaharrenetan, ordea, oraindik -zko erabat gramatikalizatu gabeko etsenpluak aurki ditzakegu, zeinetan, aditza isilduta ere, ez den -ko atzizkiaren beharrik (grafia gaurkotuaz ematen ditut):[3]

«Sandailia» testu zaharrean:

Sandailiak ateak ditu zirarrez, / nola zirarrez da ala zendalez (‘zilarrezkoak’, ‘zendalezkoak’).

Refranes y Sentencias errefrau bilduman:

Arotzaren etsea zotzes (‘zotzezkoa’), zotzes bere gaitxes. / La casa del carpintero de palillos, y los palillos también los peores.

Lazarragaren eskuizkribuan:

Askotan, zu bazina pedernala, eta ni banintz atxez! (‘haitzezkoa’).

Mahaira datorrenean, barriz, baba zigorrez saldea (‘baba txigorrezko’).

Esku batean nekarrela kaltzaidu utsez errodela (‘altzairu hutsezko’).

Oihenarten atsotitzetan:

Eztoela latsara, gatzez duena oinzolara (‘gatzezkoa’). / N’aille à laver la lessive qui a les pieds faits de sel. / Que no vaya al lavadero quien de sal tiene la planta del pie.

Horien ondoan, Lazarragak, esaterako, badakartza orobat arkaan barriz erraz dafinket / malla finezko kotea (‘arkan berriz ipiniko dut, ziurrenik, sare-begi finezko kota’) bezalakoak, non instrumentalak ez duen aditz nagusiarekin zerikusirik.[4] Azken batean, gainerako kasuei -ko eransteko baldintza berberaren aurrean gaude; adibidez: opari bat norbaitentzat erosi edo ekar daiteke, baina ez norbaitentzat galdu, eta horrexegatik esan dezakegu, ñabardurak ñabardura, opari bat erosi dut Mikelentzat nahiz Mikelentzako oparia erosi dut, opari bat nekarren zuretzat nahiz zuretzako oparia nekarren, baina ez **opari bat galdu dut Mikelentzat, eta bai, ordea, Mikelentzako (den) oparia galdu dut (isilean beste aditz «egoki» bat badelako, izan adibide horretan).

Esan bezala, baina, zerezko aski gramatikalizatua dago egun. Arrazoi bat erabilera-maiztasuna dateke (absolutua zein erlatiboa; ez dut neurtu, dena den), horrek eragin handia izaten baitu halako prozesuetan.

Baina, zertako kontu linguistiko (edo linguistikazko kontu) horiek guztiak? Bada, aurrekoan, telebistako saio batean honako hau entzun nuelako:

Perejil egindazko krema (to eta no!)

Esaldia ulerterraza, akatsa kasik ulertzekoa. Batetik, pentsa liteke lehengai adierako instrumentala egin edo eremu semantiko horretako aditz batekin agertzen dela gehienetan, eta horrek ekar lezake nolabait [X-z egin] osagai bakar bereizezintzat hartua izatea, gutxi gorabehera hitz egin, antzeman eta abarren modura. Jakina da, bestetik, euskaraz kasu-atzizkia sintagma osoaren atzealdeari itsasten diogula, eta, horrez gain, -zko atzizki konposatuaren beraren arrakastaren eraginaz, perejilezko banatu behar izatekotan -zko oso-osorik erauzi eta atzera eramatea ez bide da hain harrigarria,[5] perejil-egindazko moduko munstro maitagarri bat sortuz.[6]

Areago, badugu euskaran bertan horren antzeko (tira, axaletik bada ere) beste aldaketa historiko bat: norbait-en moldeko izenordain zehaztugabeen garapena.[7] Jatorrian bi elementuz osatuak ziren eta lehendabizikoa deklinatzen zen beti (nork bait, nori bait, zertaz bait…), euskara batuan leku-denborazko oinarrizko kasuek gordetzen duten egitura bera (nonbait, norabait, noizbait…). Behin osagai biak bakarrean gramatikalizaturik, kasua kanporatu egin zen, batzuetan bikoiztuta, gehienetan oinarrizko forma utziz lehendabiziko zatian: nor-bait-ek, nor-bait-i (lekukotua dago noribaiti ere), zer-bait-etaz, alde batetik, eta nonbaiten, norabaitera/nonbaitera eta abar, bestetik.[8] Hortaz, zer pentsatu zukeen norkbait zioen euskaldun hark gazte axolagabe baten ahotik norbaitek bezalako itxuragabekeria bat entzutean?


[1] Aizue, esan esaten badut, zergatik esan behar dut derradan? Cf. Lazarragaren «oi, lenaengo abantajea / dasadan, zaoz exilik».

[2] J. I. Hualde eta J. Ortiz de Urbinaren A Grammar of Basque liburuko terminologian, relational.

[3] Lazarragaren eskuizkribuaren ediziotik hartutakoak dira adibideok.

Joseba A. Lakarrak gogorarazi dit Azkuek bildutako «Aldaztorrearen balada»n ere badela halako adibide pare bat, «Sandailia»koak gogorarazten dituena: Aldaztorreak ateak ditu letuez, / ango plater-pitxeruak zidarrez.

[4] Gainerakoetan (salbu eta Lazarragaren eskuizkribuko azken adibidean) aditz nagusia, agerian nahiz ezkutuan, izan edo ukan da (eta, akaso, egin): zilarrez ukan, zotzez [izan], haitzez izan, baba txigorrez [ukan/egin?], gatzez ukan.

[5] Googlen bilatuz egindazko ez ezik, eginizko, osatutazko eta betetazko ere agertzen dira, esate baterako; ez da halabeharrez aditz horiekin gertatzen akats hau, aipatutako zio semantiko eta maiztasunezkoak kontuan hartuta.

[6] Cf. partizipio mota beraren gainean eratu ohi diren bestelako bidutziak, hala nola inon irakurritako «Matutano kakahuete labean egindak», «galderak aurreko prozesuetatik ateratak izan direla», eta abarren abarra.

[7] Horien jatorriaz ikus Ricardo Etxepareren artikulua.

[8] Adibide gehiagoko azterketa sakonago bat Javier Etxagibelen artikuluan.

4 Iruzkin

Borja Ariztimuño atalean