Artxiboa egileka: Angel Erro

Eleberri bat euskaraz sortua ala itzulia den jakiteko hirugarren aztarna

Angel Erro

Aurrekoan, euskaraz sortutako eleberri baten edo euskarara itzulitako baten aurrean gauden jakiteko bi aztarnaz aritu nintzen. Beste bat gehituko diot gaur: xenonomaklisefobia, hau da, atzerriko izenak deklinatzeko beldurra. Aztarna hau ez da guztiz fidagarria, xenonomaklisefobia hain indartsua izaten baita euskal hiztunaren baitan, non itzultzaileak ere kutsa baititzake. Hala ere, bereziki euskal idazleei (eta kazetariei) erasaten die, hauek izen arrotzak deklinatzea askeago saihets baitezakete, izen arrotzari epiteto bat gehituz. Ikus dezagun adibide bat, astelehen honetakoa:

Itzulpenei dagokienez, Sylvia Plath idazle amerikarraren Ariel izenburuko liburu poema (sic) Nafarroan euskaratuko da, Iñigo Astiz poeta nafarraren eskutik.

                                                          Diario de Navarra, 2013-01-07.

“Sylvia Plath idazle amerikarra”, “Ariel izenburuko poema liburua” eta “Iñigo Astiz poeta nafarra”. Gehiegizko informazio hori noraino den alferrikakoa eztabaidagarria izan daiteke. Irakurleari galdetuko nioke hori bezalako esaldirik posiblea zaion burura datorkion erdararen batean.

The New York Times egunkarian” irakurritako pasartez, “Faluja hirian” gertatutako atentatuez eta “Schopenhauer filosofoak” erakatsitako lezioez inguraturik bizitzeak batzuetan zalantza eragiten dit euskaldun jendearen artean inork ez ote dakien The New York Times egunkari bat dela; Faluja, hiri bat, eta Schopenhauer, filosofoa. Informazio gehigarri eta alferrikako hori ez ohi da itzuli. Hortaz, testu bat jatorriz euskaraz edo erdaraz idatzi den jakiteko erabilgarria izan daiteke.

Hala ere, Diario de Navarra egunkariko testuan agertzen den beste kontu bat itzulpen askotan ikus daiteke. “X izenburuko” edo, maizago, “X izeneko” egitura barra-barra erabiltzen da, bai jatorrizko, bai itzulitako testuetan. Batzuetan erabilera bidezko bat dauka (“llamado/a”, “called” edo “nomé(e)” ordezkatzen duenean), eta gehienetan erabilera xenonomaklisefobiko bat (adibidez: “Center for Basque Studies izeneko ikergunean”. Bigarren kasu honetan lagungarri izan dakiguke testu baten jatorrizko hizkuntza bereizteko zeregin honetan.

Iruzkin 1

Angel Erro atalean

Nola bereizi euskaraz sortutako eleberri bat eta euskarara itzulitako bat

Angel Erro

Irakurleak ez ohi du arazorik izan eskuartean duen eleberria zuzenean euskaraz sortutakoa den ala beste hizkuntza batetik euskarara itzulia izan den jakiteko. Datu hori ez ohi da ezkutatu eta azkar identifika daiteke. Itzulpena zeinek egin duen, liburuko azalean ez bada, barneko datu bibliografikoekin batera agertzen da. Baina orrialde hori erauzia izan balitz, esaterako, ahaztu eta desagerrarazi beharreko eskaintza eskuidatzi bat, egileak berak egina ala liburuaren jabeetako batek, jasangaitz iritzita, norbaitek hala egin duelako, irakurleak oraindik jatorrizko hizkuntza egilearen jatorritik erator lezake. Baina hori ere ez baleki, izenburua ere ukatuko balitzaio, euskarazko testu luze bat (eleberri bat izateko adina behintzat), barruan fikziozko istorio bat duena, topatuko balu, eta jakin-minagatik edo bestelako beharrengatik (epaiketa batean aditu baten azterlan batean, esaterako) ebatzi nahiko balu euskaraz sortutako eleberri baten ala euskarazko itzulpen baten aurrean ote gauden, nik uste dut testuari bakarrik erreparatuta badagoela hori ebazterik.

Hau ez da kontu hutsala, azpi-azpian idazleen eta itzultzaileen artean idazmoldeen ezberdintasuna suma baitaiteke, gu, lehen hurbilpen honetan, horren barnera iritsiko ez bagara ere. Bi irizpide baino ez ditugu aipatuko.

Bereizteko modu bat onomastikak eman diezaguke. Pertsona izenak aspaldian ez dira itzultzen. Eta itzulpena izan ala ez, bere horretan iraun ohi dute. Baina hainbat motiborengatik fidagarritasun gutxiko metodoa da. Euskal izen batzuk arrakasta handia lortzen ari dira hemendik kanpo. Gurean ere, erdaldun elebakarren artean euskal izenak barra-barra ibiltzen dira. Ia edonon kokatutako erdal nobela batek izan zitzakeen euskal izendun pertsonaiak. Eta, alderantziz ere, euskarazko nobela batean ez da batere ezohikoa erdal kutsuko izenak baliatzea, kanpoko merkatuan pentsatuz beharbada.

Hori baino modu seguruagoa deritzot, horri buruzko informazioa ematen denean, pertsonaien jatorri geografikoari. Norabide bakarrean erabili badaiteke ere. Pertsonaia guztiak, gehienak edo bakar bat Euskal Herrikoak izateak ez du bermatzen eleberria euskaraz sortu izana, baina haietako batek ere Euskal Herriarekin lotura minimo bat ez izateak bai demostra lezake eleberri hori ez dela euskaraz idatzia izan; nik orain gogoan dudala, Bernardo Atxagaren Zazpi etxe Frantzian da arau hau apurtuko lukeen salbuespen bakarra (hau idazten dut bakarra hitza erabiltzearen arrisku gertua nire gain hartuz), seguruenik euskal eleberrigileak euskal irakurleari zuzenean norekin identifikatu emateko beharra sentitzen baitu oraindik.

Beste modu bat inkrustazio metodoa dei genezakeena da. Lexiko teknikoa saihesteko euskal idazleak erakusten duen joera, euskal itzultzaile batek ezin duena beti saihestu. Itzultzaile batek un arcón con incrustaciones aurkituz gero, «kutxa inkrustazioduna» emango du, Zehazki hiztegiak bezala (edo, Zehazkiren beste adibidea ematearren, «en un arcón con incrustaciones de nácar, nakarrezko inkrustazioak dituen kutxa batean»; Elhuyar hiztegiak ere: «un anillo con incrustaciones de oro, urrezko inkrustazioak dituen eraztuna»).

Egia da inkrustazio ez dela egunero erabiltzeko moduko hitza. Baina, Ereduzko Prosa Gaur bilatzailean arakatuz gero, euskaraz bost aldiz eta beti itzulpenetan erabili da (eta, bost hizkuntza ezberdinetatik euskaratuta, bost eleberritan erabili duten lau pertsonak itzultzaileak izan dira). Honek ez du esan nahi ez denik jatorriz euskaraz sortutako testu batean inoiz erabili, baina esanahitsua bai iruditzen zait.

Inkrustazio metodoa deitu dut baina susmoa dut holako beste hitz asko daudela (alferrik eta nekosoa litzateke zerrenda bat osatzen ahalegintzea).

13 Iruzkin

Angel Erro atalean

Hitz joko bat nola itzuli

Angel Erro

Zinemaldian ikusitako König des Comics dokumentalak irteeran eztabaidatzeko aukera eman zigun, ez filmaz, behin haren eskastasuna aho batez ebatzi dugula, baizik eta hiruroi atentzioa eman digun beste kontu bati buruz. Jatorrizkoaren hitz joko bat nola itzuli duten.

Ralf König gay tematikako komikigile alemaniar ezagunaren zinta umoristiko batzuk erakusten zaizkigu filmean, egilearen beraren ahotsean, gay munduko egunerokotasunean oinarrituak, ohi bezala. Haietako batek ondokoa irudikatzen du: eserleku batean biluzik itxura arrunteko gizonkote batek intzirien artean suck my duck, suck my duck esaten dio bere aurrean belauniko dagoen gizon itxuraz ikasiagoari. Honek bekainak goratzen ditu baina ez dio felazioari uzten. Eseritakoak, plazerean gora, oh yeah, suck my duck, suck my duck jarraitzen du, eten gabe, suck my duck, besteak egonarria galdu eta deiadarka batean SUCK MY DICK… MAN SAGT DICK zuzentzen dion arte.

Esketx irri emangarriak, film osoak bezala, azpitituluak ditu, pantaila barruan gaztelaniaz, eta, pixka bat beherago, proiektagailu baten bidez, azpititulu elektronikoak, euskaraz. Behin zinema aretotik aterata, hitz joko honen itzulpenak konparatu ditugu. Gaztelaniaz, “chúpame el pollo, chúpame el pollo” dio batek eta hizkuntzetan trebeagoak “chúpame la polla, se dice polla” zuzentzen dio. Euskaraz, “miazkatu makila, miazkatu makila” eta “miazkatu zakila… esaten da za-ki-la!”.

“Pollo-polla” eta “makila-zakila” bikoteen egokieraz mintzo, gaztelaniazkoaren hurbilketa goraipatu, kasualitate semantikoa, horrek dakarren erraztasun guztiarekin. Itzulpen ia ezinbestekoa dirudiela adostu dugu. Euskarazkoak ere ematen du ez duela aukera handirik uzten, pentsatzen hasi gara ea beste hitz pare bat bururatzen zaigun, makila ez bezain falikoa den beste zerbait, zeren eta, egia esanda, makila hitza edozeinek erabil lezake testuinguru horretan, eta, jakina, horrek eragin komikoa murrizten du.

Hiruretako inor ez da jabetu hitz joko horretarako aukera egokiena bere horretan, itzuli gabe, uztea dela. Ingelesez. Alemanezko testuan zegoen bezalaxe. Izan ere, esketxaren komikotasunaren giltzetako bat film pornografikoen hizkera (jatorrizko bertsioan) imitatu nahi irrigarrian zetzan, eta ingelesez hanka sartzeko eskubidea euskaldunek eta gaztelaniadunek ere badugu, ez soilik alemanek.

Iruzkin bat utzi

Angel Erro atalean