Artxiboa egileka: Alfontso Mujika

Nola jokatu zenbakiak digituz idaztean? Orain, kontrakarrean ari gara

Alfontso Mujika

Zenbaki batek digitu asko dituenean, digitu guztiak bata bestearen ondoan jarriz gero, nekeza gertatzen da zenbakia irakurtzea. Horregatik, hirunaka antolatu ohi dira digituak, eskuinetik hasita, eta mugatzaile bat erabiltzen da hirukote bakoitza beste hirukoetatik (edo gainerako digituetatik) bereizteko.

Txikitan, eskolan (Hego Euskal Herrian, bai; Ipar Euskal Herrian, ez dakit), mugatzaile hori puntu bat zela irakatsi ziguten guztioi. Hau da:

                Honela idatzi beharrean: 56789

                Honela idaztea: 56.789

Euskaltzaindiaren 7. arauan (Zenbakien idazkeraz), adibidez, sistema hori erabili da. Honela ageri da:

1.000.000             milioi bat

10.000.000           hamar milioi

1.000.000.000     mila milioi (miliar bat)

Sistema hori zenbaki osoei bakarrik dagokie. Zenbaki dezimaldunen kasuan, zenbakiaren zati osoan bakarrik erabiltzen da; zenbakiaren parte dezimalean, ez da erabiltzen puntua. Hau da:

                Honela idazten da: 56.789,43219

                Eta ez honela: 56.789,432.19

Sistema hori, hala ere, ez da nazioartekoa (beste herrialde batzuetan —zenbakiaren parte osoa eta parte dezimala bereizteko puntua erabiltzen dutenetan—, koma erabiltzen dute horretarako). Nazioarteko arauek (ISO/IEC 80000; SI/ISO 31-0) berariaz diote puntua ez dela erabili behar horretarako. Zehazki, hau da araua:

D’après la 9e Conférence générale (1948, Résolution 7) et la 22e Conférence générale (2003, Résolution 10), les nombres comportant un grand nombre de chiffres peuvent être partagés en tranches de trois chiffres, séparées par un espace, afin de faciliter la lecture. Ces tranches ne sont jamais séparées par des points, ni par des virgules. Cependant, lorsqu’il n’y a que quatre chiffres avant ou après le séparateur décimal, il est d’usage de ne pas isoler un chiffre par un espace. L’habitude de grouper ainsi les chiffres est question de choix personnel ; elle n’est pas toujours suivie dans certains domaines spécialisés tels que le dessin industriel, les documents financiers et les scripts qui doivent être lus par ordinateur.

  • 43 279,168 29 mais pas 43.279,168.29 • 3279,1683 ou  3 279,168 3

En ce qui concerne les nombres d’un tableau, le format utilisé doit être cohérent dans une même colonne.

Nazioarteko arau hori ez da berria: 1948koa da, eta berariaz berretsia izan zen 2003an. Arauak dio digituak hirunaka taldekatu daitezkeela irakurketa errazteko (aukerakoa dela, ez nahitaezkoa), eta hiruko taldeak besteetatik bereizteko hutsune bat erabil daitekeela, baina komak eta puntuak ezin direla erabili horretarako.

Nazioarteko arau hori gero eta gehiago erabiliz joan da azken urteotan, eta finkatuz doa nazioarteko argitalpenetan, baina, gainerakoan, ez zaio oraintsu arte kasu handirik egin, eta herrialde bakoitzak bere ohiturari eutsi dio.

Horren guztiaren jakinean zegoen EAEko ikasmaterialetan erabiltzeko estilo-liburuaren zientzia eta teknikako atala prestatu zuen lantaldea (Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak, Ikasmaterialetako hizkuntzaren egokitasun-irizpideak finkatzeko Aholku Batzordea, Hezkuntza Saila, Eusko Jaurlaritza, 2011ko urtarrila), eta, egoera ikusirik, hau zehaztu zuen:

4. Bestalde, zenbaki oso batek digitu asko dituen kasuan, digituak hiruko taldetan antolatzeak erraztu egiten du zenbakiaren identifikazioa eta irakurketa. Horretarako, eskuinetik hasita, marka bat jartzen da hiru digitutik behin. Horretan ere, bi ohitura izan dira nagusi hiru digituko taldeen arteko markari dagokionez, lurraldeen arabera*:

*Gauzak horrela, nazioarteko sisteman, hiru digituko multzoen artean hutsuneak uztea proposatu da (123 456 789, alegia), nahiz horrek arriskua duen inprimategian, zenbakia lerro berean idatzi behar izaten baita osorik (ikus ISO 0-3.3.1 araua). Adibideetan, eta testu zientifikoetan, honela idazteko dio arauak: 230 945; 2 345 678 091…

Nolanahi den, arau hori nazioarteko argitalpen zientifikoetan finkatzen ari bada ere, testu orokorretan, lurralde bakoitzak bere ohiturari eutsi dio.

— Europa kontinentalean, puntu batez banandu izan dira hiru digituko multzoak: 230.945; 2.345.678.091
— Ingelesezko tradizioan, ordea, puntuaren ordez koma erabili izan da gauza bera adierazteko: 230,945; 2,345,678,091

Euskarari dagokionez, Euskaltzaindiak gai horretaz erabakirik hartu ez duen arren, Ortotipografia liburukian (ikus 44. or.) ageri dira ikasmaterialetako arau-gomendioak:

«Bestalde, eta nazioartean bestelako joerarik ageri bazaigu ere, honela ematen segituko dugu zenbakiak: batetik, milatik gorako zenbaki osoetan, digituak hirunaka multzokatuz eta puntuz bereiziz; bestetik, zatiki hamartarrak komaz bereiziz.

15.756.552,1724 15[puntu]756[puntu]552[koma]1724

100 € = 16.638,6 pezeta 16[puntu]638[koma]6[hutsunea]pezeta»

Zientzia eta teknikarako ere, bide bera proposatzen dugu. Nabarmendu behar da digitu dezimalen kasuan ez dela punturik jartzen hiruko multzoak bereizteko.

Alegia, ikasmaterialetarako estilo-liburu horretan, nazioarteko araua zein zen jakinik ere, puntua erabiltzea gomendatu zen hiru digituko multzoak bereizteko, hori zelako/delako ohitura Hego Euskal Herrian (Ipar Euskal Herrian, ez dakit), hala agertzen zelako jada estilo-liburuaren lehen atalean (Ortotipografia, 2004) eta hala erabilita agertzen delako Euskaltzaindiaren 7. arauan (arau horretan puntu hori esplizituki agertzen ez bada ere).

Hala ere, estilo-liburu hori inprimategian zegoenean (2011ko urtarrilean argitaratu zen), egoera aldaraziko zuen zerbait gertatu zen: 2010eko abenduaren 16an Ortografía de la lengua española obraren edizio berria aurkeztu zuen Espainiako Errege Akademiak (RAE). Eta edizio berriak aurrekoak ez zuen arau garbi bat ezarri du:

2.2.1.1 Los números enteros y el separador de millares

Advertencia. No deben utilizarse ni el punto ni la coma para separar los grupos de tres dígitos en la parte entera de un número. Para ello solo se admite hoy el uso de un pequeño espacio en blanco.

[A principios de siglo Madrid tenía una población de 3 132 463 habitantes]

Horren ondorioz, Hego Euskal Herriko gaztelaniazko eskola-liburu berrietan hasi dira arau hori aplikatzen, eta puntuaren ordez hutsunea erabiltzen.

Beraz, gaur egun, euskarazko ikasmaterialetan erabiltzen den irizpidea ez dator bat gaztelaniazko ikasmaterialetan erabiltzen denarekin, eta ez dator bat nazioarteko arauarekin ere (halaber esango nuke ez datorrela bat frantsesezko ikasmaterialetan erabiltzen denarekin, baina hori ezin izan dut egiaztatu).

Aldatu egin da egoera, eta hobe genuke euskaraz ere nazioarteko araura bilduko bagina, batez ere ikusi ondoren aldamenean dugun hizkuntza erraldoiak ere —gaztelania— bat egin duela nazioarteko bide horrekin.

Euskaltzaindiak egin lezake aldaketa hori. Horretarako, nahikoa litzateke 7. araua eguneratzea. Gizartean legeak nola, hala hizkuntza-arauak eta estilo-hobespenak ere egokitu behar zaizkio errealitate aldakorrari, eta duela 21 urte Euskaltzaindiak arau hori argitaratu zuenean genuen egoera eta gaur egungoa ez dira berdinak. Baina gure Akademiaren makineria ez dago behar bezala koipeztuta arlo batzuetan, eta, zoritxarrez, ez dut uste berehalakoan helduko dionik gai horri, konponbide erraza badu ere.

Euskaltzaindiari itxaron gabe, Ikasmaterialen Aholku Batzordeak egin lezake aldaketa (garbi dago, adibidez, 2005ean argitaratutako Ortotipografia lanak baduela orraztu eta eguneratze handi baten premia), baina ez dut uste hori luze gabe ikusiko dugunik.

Bitartean, hor jarraituko dugu, urlaster nagusiaren kontra txikikeria horretan, aurreragoko lanik ez bagenu bezala.

Gai hau hutsaren hurrengoa dela irudituko zaizu, beharbada; baina, itzultzaile bazara, eta eskola-materialak itzuli behar badituzu, “iakiteko duzu” (Piarres Etxeberrik Itxasoko Nabigazionekoa liburuan etengabe erabiltzen duen moldea parafraseatuz) hor aritu beharko duzula —hitzekin, sintagmekin, perpausekin eta esaldiekin borrokatzea aski ez eta— zenbakiak arakatuz hutsuneen bila puntuz ordezteko “euskal erara” jartzearren (neroni egun hauetan gertatu zaidan bezala).

Eta, amaitzeko, arauak arau, ez al zaizu irakurgarriago iruditzen hutsunea (A) puntua (B) baino?

(A) 12 123 152,342 535           B) 12.123.152,342535

7 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Hamartarren eta dezimalen ur nahasietan

Alfontso Mujika

Letretakoa, zientzietakoa edo ez batekoa ez bestekoa bazara ere, ez zaizkizu arrotz. Eskolan ikasi zenituen, eta egunero ikusten dituzu fruta erostera joaten zarenean (gaur, tomatea 2,85 €-an kiloa) edo fakturaren bat iristen zaizunean (135,48 €): tartean koma bat duten zenbaki horiek dira, bi zifraren artean koma bat dutenak. Zer zenbaki-mota da 2,85? Nola deritzo? Eta komatik eskuinera dauden horiek —8 eta 5— zer dira?

Erdaretan, ez dago zalantzarik:

2,85

número decimal / nombre décimal / decimal number

Eta komatik eskuinera dagoen edozein zifra (adibidez, aurreko adibideko 8 eta 5):

decimal /décimal /decimal

Eta euskaraz?

Euskaltzaindiaren hiztegira jotzen badugu, dezimal ez dugu aurkituko, baina hamartar bai.

hamartar izond. Zenbaki, neurri edo pisu sistemez mintzatuz, maila bat azpiko mailako hamar unitatez osatzen dena. Neurri Sistema Hamartarra. Dewey-ren Sailkapen Hamartar Unibertsala.

Definizio hori egokia da, baldin eta zenbaki-sistema horren bidez zenbakikuntza-sistema adierazi nahi bada (DRAE: decimal: Se dice del sistema métrico de pesas y medidas, cuyas unidades son múltiplos o divisores de diez respecto a la principal de cada clase. Le Petit Robert: décimal: Qui procède par dix; qui a pour base le nombre dix. Numération décimale, a base dix.), baina ez gara horretaz ari. Bestela, tomatearen prezioaren adibideko 2 zifra ere (zenbaki horren parte osoa, alegia) zenbaki hamartarra da, zenbakikuntza-sistema hamartarreko zenbakietako bat den aldetik. Eta ez gara horretaz ari, jakina.

Alegia, beste adiera bat eman beharko litzaioke Euskaltzaindiaren hiztegian hamartar sarrerari, edo azpisarrera bat sortu beharko litzateke (zenbaki sarreran, beharbada) baldin eta número decimal / nombre décimal / decimal number euskaraz adierazteko zenbaki hamartar erabili nahiko balitz:

DRAE

número decimal. m. Mat. El que consta de una parte entera y una decimal, separadas por una coma.

(parte decimal. f. Mat. parte fraccionaria. f. Mat. En la representación decimal de un número, la situada después de la coma y que corresponde a un número fraccionario con valor absoluto menor que la unidad.)

Le Petit Robert

décimal, ale, aux. adj. et n.

Nombre décimal, pouvant s’écrire sous la forme d’ une fraction dont le dénominateur est une puissance de dix. 3,25 est un nombre décimel.

Dena dela, ez gaitezen zorrotzegiak izan Euskaltzaindiaren hiztegiarekin, lehen bertsioan dago eta. Jo dezagun orain haren iturri den Hiztegi Batura. Bigarren bertsioan dago (edo n-garrenean, dagoeneko ez baitu bertsio zenbakiturik. Esan dezagun, besterik gabe, 2014-03-10eko bertsioan dagoela). Hau aurkituko dugu:

hamartar izond.

dezimal 1 izond. ‘hamartarra’ 2 iz. ‘hamarrena’

Hara! Orain, dezimal hitza agertu zaigu (Hiztegi Batuaren lehen bertsioan ez zegoen). Ederki! Aurrera goazen seinale. Eta bi adiera ditu, eta bi kategoria:

– Batetik, izenondoa da, eta hamartar esan nahi du. Hala ere, gorago ikusi dugun bezala, hamartar sarrerak, Euskaltzaindiaren hiztegian duen adierarekin, ez digu balio número decimal / nombre décimal euskaraz adierazteko.

– Bestetik, izena da, eta hamarren esan nahi duela dio. Eta zer da hamarren? Euskaltzaindiaren hiztegiak esaten digu:

hamarren 1 iz. Hamar zati berdinetan banatu den zerbaiten zati bakoitza. Lurraren zazpi hamarrenak. Bost segundo eta hiru hamarren. Olioz oratutako hiru hamarren irin lore.

Ene! Beste arazo bat dugu orain. Oraingoan, hamarren ondo definituta dago Euskaltzaindiaren hiztegian, nire ustez, baina Hiztegi Batuan dezimal hitzari, izen kategoriarekin, hamarren esanahia esleitzea dezimal hitzaren esanahia erabat kamustea da (eta ezertarako behar ez dugun sinonimo bat ematea). Izan ere, hauxe da hamarren gaztelaniaz eta frantsesez:

DRAE

décimo, ma. (Del lat. decĭmus). (…) 2. adj. Se dice de cada una de las diez partes iguales en que se divide un todo. U. t. c. s. m.

Le Petit Robert

dixième. Adj. fractionnaire. Se dit d’une partie d’un tout également divisé ou divisible en dix. ◊ N.m. Neuf secondes trois dixièmes (ou 9 s 3/10). La fièvre a baissé de deux dixiémes (de degré).

Alegia, gure bi auzo-erdaretan, decimal/décimal ez da décimo/dixiéme-ren sinonimoa. Eta, bestalde, bada decimal/décimal erdal hitzaren adiera bat, izen kategorian, guztiz beharrezkoa eta Hiztegi Batuan ageri ez dena:

DRAE

decimal. 5. adj. Mat. Se dice de cada uno de los dígitos que aparecen a la derecha de la coma en la notación decimal de un número. U. t. c. s. m.

Le Petit Robert

décimale. – nom féminin. Chacun des chiffres placés après la virgule, dans un nombre décimal. 3,25 a deux décimales : 2 est la première, 5 la seconde décimale.

Hori definitzea eta horretarako hitza falta dira Hiztegi Batuan eta Euskaltzaindiaren hiztegian, eta hor ari dira itzultzaile batzuk —Administrazioan, adibidez—, borondatez onez, hamartar orohartzaile eta nahasgarri hori erabiltzen, eta irakasle asko ere bai, irakaskuntzan, horixe aurkitzen baitute eskola-material ez gutxitan. Eskatu Googlen “bi hamartarrekin”, adibidez, eta ikusi emaitzak.

Konponbide errazeko kontua da, eta espero dut Euskaltzaindiaren hiztegian dezimal hitza definitzen dutenean konpontzea orain Hiztegi Batuan dagoen arazoa eta hutsunea.

EIMAren estilo-liburuan, Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak liburukian, garbi adierazita dago proposamena. Beraz, uste izatekoa da aurrerantzean eskoletan ere onbideratzen joatea orain dagoen saltsa-maltsa. Hau da bidea, EIMAren liburutik laburtua:

Gaztelaniaz eta frantsesez, decimal/décimal terminoak bi adiera ditu: sistema decimal vs cifra/dígito decimal eta système décimal vs chiffre décimale. Euskaraz bereiztekoak dira bi terminoak, zein bere adierarekin.

Zenbaki-sistemari dagokion kasuan, euskaraz hamartarra erabiliko dugu:

Zenbaki-sistema hamartarraren oinarria 10 zenbakia da.

Sistema hamartarra (eu) = sistema decimal (es) = système décimal (fr) = decimal system / decadic system (en)

(…)

Aldiz, cifra decimal eta número decimal adieran, zifra dezimala eta zenbaki dezimalduna erabiltzea gomendatzen dugu (edo dezimala soilik):

Bi zifra dezimal ditu 3,51 zenbaki dezimaldunak.

Bigarren kasu horrekin ados, dezimalen koma eta parte dezimala esango dugu, eta baztertu egingo ditugu koma hamartarra eta parte hamartarra terminoak.

Beraz, artikuluaren hasierako tomataren prezioa zen 2,85 € hartan, 2,85 zenbaki dezimaldun bat da, dezimalak dituelako; bi dezimal, zehazki: lehen dezimala (hamarrenei dagokien dezimala, alegia) 8 da, eta bigarren dezimala (ehunenei dagokien dezimala, alegia) 5 da. Letretakoa, zientzietakoa edo ez batekoa ez bestekoa bazara ere, aplikatzen erraza, ezta?

9 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Euskarazko terminologiaren gainegituraz (edo gainegiturarik ezaz)

Alfontso Mujika

Urtarrilaren 26an, bere arrangura adierazi zigun Mikel Tabernak blog honetan, “Maiatza noiz iritsiko” izeneko idazkian, Eusko Jaurlaritzako Terminologia Batzordeak 2012an argitaratutako Hauteskundeen hiztegia obran agertzen ziren euskarazko termino batzuen kariaz. Baina haren arranguraren zio nagusia ez zen desadostasun terminologikoa, baizik eta, aukera izanik ere, zergatik ez zaien aukera eman arlo horretan Nafarroan aritzen direnei terminologia-lan horretan iritzia emateko edo parte hartzeko.

Luze hitz egin liteke Eusko Jaurlaritzak terminologiaren sustapenaz eta kudeaketaz duen ikuspegi nire iritziz zurrunari buruz, errealitate berez poliedrikoari (terminologiaren sortzaileak eta erabiltzaileak, gaur egun, ez dira bat edo bi, zorionez, eta ez gaude duela 15 urte bezala) ikuspegi pixka bat estu, lau eta norabide bakarrekoaz erantzuten baitio nola kudeaketan hala sustapenean.

Hala ere, gai “politikoak” bazterrean utzirik, Mikel Tabernak plazaratutako gaiari helduko diot.

Terminologiako batzorde horretan parte hartzea egokitu zait 2008az geroztik, parte hartzeko eskatu zidatelako (blog honetako beste bi kide ere batzordekide ditugu). 176/2007 Dekretuak dioen “euskararen eta terminologiaren arloan ospe aitortua duten sei pertsona” horietako bat naiz (omen), neure buruaz hori esanda lotsatzen banaiz ere. Ez dago inon zehaztuta sei horiek zer arlotakoak izan behar duten. Gaur egun, sei horietako bi administrazioko itzultzaileak dira —Eusko Jaurlaritzan bata eta Gipuzkoako Foru Aldundian bestea—; beste kide bat ikus-entzunezkoen arloko euskara-teknikaria da; beste bat, zuzenbidean aditua; beste bat, natura-zientzietan eta terminologian aditua; eta ni —zientzia eta teknologiaren arloaren ingurukoa edo—).

Batzordekideok, guztira, hamalau gara; gainerako zortzi pertsonak entitate eta erakunde batzuen ordezkariak dira, eta gogoan daukat 2008an, lehen bilera egin genuenean (Terminologia Batzordearen bigarren aldian, zeren Terminologia Batzordea 2003an eratu baitzen), bazela Iparraldearen ordezkari ofizioso bat, Gexan Alfaro Mutuberria, baina aurkezpen-bilera horretan baino ez zen izan, hurrengo bileretara ez baitzen inoiz agertu. Lehen bilera hartan, norbaitek esan zuen komeni zela Nafarroako Administrazioaren ordezkariren bat ere izatea batzordean, eta erantzun ofiziala izan zen saiatuko zirela hori lortzen. Ez dakit saiatu ziren ala ez, baina nafar ordezkaririk ez da inoiz iritsi batzordera.

Eta jakin beharrekoa da Euskararen Aholku Batzordea aldatu zuen 176/2007 Dekretuak honela dioela lehenengo xedapen gehigarrian (azpimarra nirea da):

Euskararen Aholku Batzordeak, bere egitekoak gauzatzean, kontuan izan beharko ditu antzeko organismoen jarduketak, bereziki euskararen lurraldeetako organismoenak. Aholku Batzordeak organismo horiekiko harremanak eta lankidetza sustatuko ditu, euskararen hizkuntza-elkarteen batasun soziokulturalari eusteko eta bizitasun linguistikoa bultzatzeko.

Eginda iristen dira hiztegiak Terminologia Batzordera: behin-behineko bertsioa jasotzen dugu, eta batzordekideok epe bat izaten dugu oharrak egiteko. Hamalau batzordekide izanik ere, ohargileak hiruzpalau baino ez gara izaten (beste toki batzuetan bezala, gure tribuan ere buruzagi asko daude, baina eskulanerako indiarrak gutxi gara). Guri gainbegiratzeko iristen zaizkigun hiztegiak egiteko, berriz, lan-talde tekniko bat izaten da (ia-ia beti, UZEI), eta batzorde tekniko bat eratzen da, hiztegiaren gaia den arloko nolabaiteko adituz eta hizkuntzalariz osatua. Gehienez 4 kide izaten ditu batzorde tekniko horrek, eta 3 bilera egiten ditu gehienez.

Batzorde tekniko horietako kideak izendatzeko, ez dago inolako murriztapenik. Hizkuntza Politikarako sailburuordeak izendatzen ditu, eta askatasun osoa du horretarako. Honela dio 176/2007 Dekretuak, 19. artikuluan:

Aztertzekoa den terminologia-arloaren arabera, Hizkuntza Politikarako sailburuordeak beste aditu batzuk ere izenda ditzake, arlo horretako batzorde-atal bereziko kideei aholku emateko. Izendapenak dena delako lan hori amaitu artean iraungo du.

Alegia, nahi izanez gero, bada aukera Nafarroako administrazioaren teknikariak lantaldeetara biltzeko. Zergatik ez da egin? Ez dakit. Ziur asko, Mikel Tabernak aipatzen zuen erkidego urrun horretarako jaidura faltagatik.

Eta, amaitzeko, beste puntu bat aipatu nahi dut, terminologia zabaltzearekin zerikusia duena. Lanak —onak edo txarrak edo erdipurdikoak— egiten dira, baina ez da horren berri ematen, edo ez behar bezain ozen eta zabal. Ez al da harrigarria Mikel Tabernak 2015ean esatea «bat-batean ohartu gara Eusko Jaurlaritzako Terminologia Batzordeak Hauteskundeen hiztegia argitaratu zuela 2012an»? Arloko profesionalek berek ez bazuten hiztegi horren berri (eta, zalantzarik gabe, Nafarroako Administrazioko itzultzaileak ez dira lasakak, profesional prestu eta arduratsuak baizik), garbi dago oso jende gutxik dakiela hiztegi hori badela. Ez dakit zein den konponbidea, baina begira zer egiten duten katalanek: beren aldizkari ofizialean argitaratu. Terminoak normalizatzen dituztenean, terminoak berak argitaratzen dituzte aldizkari ofizialean.

Honela diote (gaztelaniazko bertsiotik hartu dut, katalana baino errazago ulertuko dugulakoan):

El uso del catalán en los ámbitos socioeconómico, técnico y científico requiere la elaboración y la difusión de los recursos terminológicos que permiten designar y definir los nuevos conceptos que se ponen en circulación en nuestra sociedad.

El artículo (…)  establece que el Termcat debe difundir periódicamente los términos procedentes de los trabajos de normalización formal que hayan sido aprobados por el Consejo Supervisor (…)

El artículo (…) establece que en el uso del catalán la Administración de la Generalidad debe emplear los términos normalizados por el Centro de Terminología Termcat para designar en esta lengua los conceptos a los que se refieren.

Resuelvo:

—1 Dar publicidad a los términos catalanes aprobados (…) que aparecen en el anexo de la presente Resolución, que se acompañan de las definiciones y de las equivalencias en otras lenguas.

—2 (…) la Administración de la Generalidad debe emplear los términos del anexo para designar en catalán los conceptos a los que se refieren en su documentación técnica y administrativa.

Nik ez dakit hori den biderik egokiena gure kasurako, baina garbi dago orain egiten dena baino zerbait gehiago egin beharko litzatekeela terminologia-lanen berri emateko.

2 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Sozietate anonimo eta bestelakoen inguruan: laburdurak, siglak eta komak

Alfontso Mujika Etxeberria

Itzultzaile askoren zalantza izan da, eta gaur egun ere zalantza da: zer egin enpresen izenetan gaztelaniaz (edo beste erdaretan) agertzen diren sozietate anonimo, sozietate mugatu, kooperatiba-sozietate / sozietate kooperatibo horien laburtzapenekin (S. A. edo SA…)? Euskaratu ala ez?

ItzuL posta-zerrendan, maiz atera da gaia: 2004an, 2005ean, 2007an, 2010ean eta 2011n. Gauzak oso garbi ez dauden seinale.

Batzuek diote legeak ezartzen duela nola erabili behar den eta, horren ondorioz, horrek behartzen duela euskaraz ezertxo ere ez aldatzera, enpresaren izen ofizialaren parte delako. Eta, horretarako, Espainiako 1989ko 1564/1989 Legegintzako Errege Dekretua aipatzen dute, Sozietate Anonimoen Legearen testu bategina, honela baitio 2. artikuluan:

Artículo 2. Denominación.

1. En la denominación de la compañía deberá figurar necesariamente la indicación «Sociedad Anónima» o su abreviatura «S. A.».

Nire ustez, interpretazio legalista hori pixka bat murriztailea da, eta, gaztelanian bertan, zaharkitua dago. Hona hemen zergatik:

RAE Real Academia Españolaren 1999ko Ortografía obran, lehen eranskinean (“Lista de abreviaturas, siglas y símbolos”), hau ageri zen:

S. A. sociedad anónima
S. L. sociedad limitada

Alegia, puntuz idatzita, laburdura dela (eta ez sigla) argi agertzen zela.

Hala ere, 2010eko Ortografía de la lengua española obra berrian, aldatu egin dira gauzak. Honela ageri da orain:

3.2.1 LECTURA

Las abreviaturas son un fenómeno de reducción meramente gráfica, por lo que su lectura corresponde a la realización de la forma plena de la palabra abreviada: Sr. se lee [señór]; cap. se lee [kapítulo], etc. No obstante, hay algunas abreviaturas de expresiones pluriverbales, formadas solo con la inicial de cada palabra abreviada, en las que hoy es más habitual la lectura por deletreo o, si su configuración formal lo permite, como palabras (modos de lectura que corresponden a las siglas; v. § 3.3.2), pese a que en su escritura aún se conserva el punto abreviativo detrás de cada letra. Se trata, entre otros, de casos como S. A., S. L. o R. I. P., que pueden leerse reponiendo la expresión completa abreviada, esto es, sociedad anónima, sociedad limitada, requiescat in pace (expresión latina que significa ‘descanse en paz’), pero que hoy resulta más habitual leer [ése-á], [ése-éle], [rríp]. En estos casos, cuando la lectura por deletreo o como palabra llega a desplazar a la lectura como abreviatura, puede prescindirse de los puntos abreviativos, considerando que esas secuencias, originariamente abreviaturas, han pasado a funcionar ya como siglas: SA, SL, RIP.

Eta “Lista de abreviaturas” eranskinean, beste hainbeste:

S. A. sociedad anónima (…). También SA, como sigla.
S. L. sociedad limitada. También SL, como sigla.

Orain, gatozen euskarara. Laburdura erabiltzeak badu arazo bat: deklinatzea. Laburdurak, ahal dela, hobe ez deklinatzea, puntu bat baitute eta hori estetikoki (estetika tipografikoaz ari naiz) itsusia da: Euskaltel, S. A.ko langileak (Eta, bestetik, nola deklinatu? Alecop, S. Coop.eko langileak ala Alecop, S. Coop.ko langileak?). Horregatik, laburdurak ez deklinatzea eta, deklinatu behar izanez gero, osorik idaztea proposatzen da, adibidez, EIMAren Ortotipografia estilo-liburuan eta Berriaren estilo-liburuan. Siglak, berriz, arazorik gabe deklinatzen dira: nire PCko disko gogorra, BEZaren igoera.

Hala ere, arazo estetikoa baino askoz arazo larriago bat dugu hor: koma. Euskaraz, koma horrek ez du zentzurik, eta sintaktikoki hankaz gora, ulertezin, uzten du izen-sintagma, batez ere deklinatu behar denean:

Gaur, Eusko Jaurlaritza, Euskaltel, S.A.ko langileak eta sindikatuak eztabaidatzen hasi dira.

Izan ere, Euskaltel, S. A. idaztea —komaz, alegia— Txindoki, mendia. edo Ibaizabal, ibaia. idaztearen parekoa da; alegia, gramatikala da, baina esanahi jakin batekin:

Txindoki, mendia. = “Txindoki, mendia esan nahi dut [eta ez Txindoki izena duen gure elkartea].”

Komarik gabe, berriz, aldatu egiten da esanahia:

Txindoki mendia. = “Txindoki izeneko mendia.”

Horrenbestez, has gaitezen hortik:

1- Euskaraz, koma horrek ez du zentzurik. Beraz, ez dezagun idatz. Gainera, RAEk berak esan du gaztelanian bertan ez dela desegokia komarik gabeko erabilera. Begira zer erantzun zuen RAEk 2004an kontsulta egin ziotenean (ItzuLen argitaratua 2004an):

[Begoña Azpiri] Orain dela pare bat aste gai honen inguruan ibili ginenez, horra hor RAEren erantzuna:

Es habitual incluir una coma antes de abreviaturas como S. A. y S. L., considerándolas como una aposición al nombre de la empresa:

Telefónica móviles, S. A.
Industrias Jari, S. L.

No obstante, esta abreviatura puede considerarse también parte integrante del nombre de la empresa, por lo que no sería incorrecto omitir la coma:

Repsol S. A.

Reciba un cordial saludo.

Departamento de Español al día
RAE

Begira koma horrek eragiten duen arazoaren adibide erreal bat, EHAAn argitaratua:

IRAGARKIA, Industriaren Sustapen eta Eraldaketarako Baltzua, SA (SPRI SA) erakundearena, Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Planaren Idazkaritza Teknikoari laguntzeko aholkularitza zerbitzua kontratatzeari buruzkoa.

Zer ulertu behar dugu Industriaren Sustapen eta Eraldaketarako Baltzua, SA (SPRI SA) erakundearena irakurrita? “Industriaren Sustapen eta Eraldaketarako Baltzua” delako sozietatea “SA (SPRI SA) erakundearena” dela, ezta? Baina ez da hori, jakina, erdal moldearen kalkoa baizik (ANUNCIO de la Sociedad para la Promoción y Reconversión Industrial, S.A. (SPRI, S.A.), relativo a…). Ulertuko genuke, bai, baina bigarren irakurraldi bat beharko genuke.

2- Izendapena osorik aipatu behar bada (hau da, zer sozietate-mota den aipatzea beharrezkoa bada; adibidez, itzulpen batean, jatorrizkoan agertzen delako), erabil dezagun sigla, eta ez laburdura, bai absolutiboan, bai absolutibotik kanpo:

Euskaltel SA nabarmen hazi zen iaz.
Telefónica móviles SAren 2015eko aurrekontua.
Maiatzetik aurrera, Industrias Jari SLk ordezkaritza izango du Iruñean.

3- Eta sigla euskaratu dezakegu, ala jatorrizkoa erabili behar da?

Espainiako legeriaren arabera, konpainiaren izendapenean nahitaez agertzekoa da nolako sozietatea den. Beraz, konpainiaren izendapenaren parte da. Horregatik, dokumentu ofizialetan, arazo-iturri izan daiteke sigla (edo laburdura) euskaratzea. Kontuan izan behar dugu, bestalde, Espainiakoak ez diren sozietateen kasuan ere erabiltzen direla siglak edo laburdurak eta ez dela komeni halakoak sistematikoki euskaratzea, ezezagunak eta, horren ondorioz, ulertezinak liratekeelako. Adibidez, zertarako euskaratu Frantziako SARL (société à responsabilité limitée), edo Belgikako SPRL (société privée à responsabilité limitée), edo Herbehereetako BV (besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid) edo Alemaniako GmbH (Gesellschaft mit beschränkter Haftung) edo Erresuma Batuko Ltd (private company limited by shares) edo Estatu Batuetako Inc. (incorporated) siglak. Beren horretan uztea da zuhurrena eta logikoena.

Kontuan izan behar dugu, gainera, arazoak gerta daitezkeela siglak itzuliz gero. Adibidez, har dezagun Alemaniako Siemens AG enpresa (Aktiengesellschaft hitza laburtzeko erabiltzen da AG sigla; Aktiengesellschaft hitza sozietate anonimo terminoaren baliokidea da Alemanian): Siemens AG da gaztelaniaz, eta ez *Siemens SA. Izan ere, Espainian bada Siemens SA izeneko enpresa bat (ofizialki, osorik: Siemens, S. A. España), Alemaniako nagusiaren mende dagoena. Alemaniakoa aipatzeko SA erabiltzea nahasgarria litzateke.

4- Orduan, zertarako behar ditugu euskarazko siglak?

Aurreko puntuan esan badut enpresen izenetan zuhurrena dela jatorrizkoa uztea, ez da esparru handirik gelditzen euskal sigletarako (enpresen izenaren ondoren erabiltzeko kasuaz bakarrik ari naiz). Euskal enpresek erabil lezakete beren euskarazko komunikazioetarako, edo euskaraz erregistratzeko.

5- Eta kooperatibak?

2010ean argitaratu zuen Eusko Jaurlaritzak Laburtzapenen hiztegia, eta Euskaltermen ere kontsultatu daiteke. Bada hiztegi horren barne-sailkapenean zerbait harrigarria: sozietate anonimo (SA), sozietate mugatu (SM) eta komanditazko sozietate (KS) terminoak “laburdura arrunten” sailean sailkatu dira (laburduratzat hartuak, eta ez siglatzat, nahiz eta, harrigarriro, punturik gabe idatzi); Kooperatiba Sozietate (Koop. S.), berriz, beste sail batean ageri da, “merkataritzako laburduren” sailean. Eta bada are harrigarriagorik: sozietate anonimo, sozietate mugatu eta komanditazko sozietate letra xehez agertzen dira, normala den bezala, baina Kooperatiba Sozietate terminoaren bi hitzak letra larriz hasita agertzen dira, eta ez kooperatiba(-)sozietate, behar lukeen moduan. Bestalde, eztabaidatzekoa litzateke zer komeni den: kooperatiba-sozietate edo sozietate kooperatibo. Biak gramatikalki zuzenak izanik, nik, aukeran, sozietate kooperatibo nahiago (Euskaltzaindiaren hiztegia: kooperatibo izond. Kooperatibari dagokiona. Guyanako Errepublika Kooperatiboa. Enpresa kooperatiboak.), “anonimo” eta “mugatu” izenondoekin batera, sigla S letrarekin has dadin, baina tira (Googlen bilatuta, ikusten da sozietate kooperatiboa terminoa ez dela orain asmatua; askotan erabili da euskaraz).

Beste kontu bat da sigla erabili nahi izanez gero zer egin. Garbi dago Laburtzapenen hiztegiak proposatzen duen Koop. S. laburdura dela eta gaztelaniazko S. Coop. laburduraren kalkoa dela. Halaber dago garbi Koop. S. laburdura ezin dela sigla bihurtu S. A. laburduratik SA sigla ateratzen den bezala (KOOPS!!!). Nire iritziz, sigla erabiltzera, SK (sozietate kooperatiboa) edo KS (kooperatiba-sozietatea) dira aukera bakarrak.

Amaitzeko, adibide erreal bat, EHAAren 2012ko martxoaren 9ko zenbakian agertua:

IRAGARKIA, Ipar Kutxa Rural Kredituko Koop. S.ren Ohiko Batzar Nagusirako deialdiari dagokiona. / ANUNCIO de la convocatoria de Asamblea General Ordinaria de Ipar Kutxa Rural, S. Coop. de crédito.

Koop. S.ren erabili da euskarazko bertsioan. Izendapen ofiziala euskaratu egin da, nahiz eta izen ofiziala gaztelaniazkoa izan. Hemengo enpresa izanda, ulergarria da. Baina laburdura erabili da, ez sigla, eta deklinatu egin da, estilo-liburuek adierazten dutenari kasurik egin gabe. Nire ustez, hobe litzateke laburdura ez erabiltzea:

Ipar Kutxa Rural kredituko kooperatiba-sozietatearen [edo sozietate kooperatibaren])

edo sigla erabiltzea:

Ipar Kutxa Rural kredituko KSaren (baldin eta jotzen bada S. Coop. de crédito ez dela izenaren parte, hau da, KSaren deklinatuta, PCaren deklinatzen dugun bezala. Gaztelaniaz, adibidez, letra xehez agertu da crédito EHHAren testuan; horren arabera, pentsa daiteke ez dela izenaren parte) edo:

Ipar Kutxa Rural Kredituko KSren (baldin eta jotzen bada izenaren parte dela, hau da, KSren deklinatuta, EHUren deklinatzen dugun bezala).

Postdata: honaino iritsi bazara eta itzultzaile ez bazara, ez duzu meritu makala.

3 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Hiztegigintza bere onenean ez badago ere

Alfontso Mujika Etxeberria

Ez dira hauek garai onak hiztegigileentzat. Paradoxa latza dute. Batetik, inoiz baino aukera eta baliabide teknologiko gehiago eta ahaltsuagoak dituzte hiztegiak osatzeko eta hobetzeko. Baina, bestetik, hiztegigintzak ematen dituen diru-sarrerak behera doaz urtez urte. Euskal Herrian, Frantzian, Espainian… mundu osoan.

Zergatik? Paperezko hiztegiak gero eta gutxiago saltzen direlako. Ez da harritzekoa: kontsulta-materiala dira hiztegiak, eta, hiztegia kontsultatzeko, zer erosoagorik pantaila baino?

Adibidez, Espainian hiztegi eta entziklopedia gehien saltzen duen argitaletxeak, Santillanak, joan den hilean jakinarazi zuen hiztegigintzako salmentak % 69 jaitsi direla 2008tik, eta saldutako hiztegiak % 80 jaitsi direla.

Nik ez dakit zein diren euskarazko hiztegigintzaren salmenta-datuak; Elhuyarren hiztegien berri besterik ez dakit, eta, Santillanaren datuen aldean, gureak askoz hobeak dira; hala ere, gureak ere, nabarmen polikiago bada ere, beherantz doaz. Joera orokorra da, eta, dirudienez, geldiezina.

Paperezko hiztegien salmenta behera doa, bai, baina hiztegiak ezinbestekoak dira. Horretan ez da zalantzarik: hiztegiak erabili egiten dira, kontsultatu egiten dira, gero eta gehiago gainera, gero eta errazago eta eskurago ditugulako era guztietako pantailetan. Alabaina, Interneteko gainerako produktuekin gertatzen den moduan (musika, liburuak, egunkariak, jokoak…), dena doan eskuratzen ohitu gara, eta nekez emango diogu horri buelta, epe laburrean behintzat.

Santillanakoen hitzak berriro: “Sektore lexikografikoa ekaitz perfektua jasaten ari da: krisi ekonomikoa, digitaleranzko migrazioa eta kontsulten doakotasuna”.

Garbi dago paperezko hiztegia, oinarrizko produktu gisa, hilda dagoela. Paperezko hiztegiak izango dira gerora ere, baina hiztegi digitalen bertsioak baino ez dira izango, produktu nagusia digitala baita dagoeneko.

Elhuyar hiztegi ezaguna (hiztegi elebiduna: gaztelania/euskara eta euskara/gaztelania), 1996an jaio zen, baina duela urtebete hil zen oinarrizko produktu gisa, paperezko azken bertsioa argitaratu zenean hain zuzen, bertsio hori jada ez baita produktu nagusia, hiztegi digitalaren paperezko bertsioa baizik. Elhuyar Hiztegiak webgunea da euskarria orain, eta emaitza pozik egotekoa da, nire iritziz. Pozik daude egileak, baina ez haiek bakarrik, nonbait: urtebete pasatxoan hamar milioi kontsultatik gora (!!) izan ditu webgune horrek, hiztegiak gero eta gehiago kontsultatzen diren seinale.

Eta produktu dinamikoa da: urtebetean 300 sarrera berri erantsi zaizkio. Esaterako, teknologia berriek eta sare sozialen garapenak ekarri dituen batzuk: autoargazki/autofoto, birbidali/reenviar... Badira beste batzuk gizartean gertatzen ari diren aldaketak islatzen dituztenak: ahalduntze/empoderamiento, etxeko gizon/amo de casa, enoturismo Badira euskararen ondare lexikaleko hitzak ere: tekela, mutiloi, izarpean... Eta, sarrera berriez gainera, osatu eta eguneratu egin dira sarrera ugari, dela adiera berriak sartuz, dela adibideak gehituz: kostu, soltero/soltera, suponer, inapropiado/inapropiada. Egindako azken aldaketak zein diren, hiztegiak berak erakusten du beti. Gainera, aldaketa horietako asko eta asko erabiltzaileek bidalitako ohar eta iruzkinen ondorioz sartu dira. Hori bereziki pozgarria da: erabiltzaileak dira hiztegiaren kalitatearen bermea, beren oharrak, kexak eta proposamenak bidaltzen baitituzte.

Eta teknologiak ematen dituen aukerak ere baliatzen ditu; adibidez, hasieran, bila genbiltzan hitza hiztegian ez zegoenean, hitza hiztegiratzea proposatzeko aukera zuen erabiltzaileak. Orain, aukera horretaz gainera, antzekoak diren sarrerak bistaratzen ditu sistemak, gaizki idatzi badugu grafia zuzenera bideratzeko. Bilaketak sarreretan eta itzulpenetan egiteko aukera ere ematen du, hitza entzuteko aukera dago (bai ahots-sintetizadore batek sortua, bai FORVOren bidez). Eta, orain, telefono mugikorretara ere iritsi da, app baten bidez (onlineko bertsioan, doan, edo offlineko bertsioan).

Badaezpada, ohar bat: hiztegi eguneratu eta dinamikoa kontsultatzeko, Elhuyar Hiztegiak webgunea erabili behar da, edo Euskalbar bestela (edo hiztegiBar Explorer edo Chrome erabiliz gero). Zeren eta, adibidez, Googlen “Elhuyar hiztegia” eskatuta bilatzaileak bueltatzen digun lehen aukera Elhuyar hiztegia – Euskadi.net baita; han sartuz gero, duela 8 urteko bertsio zaharkitua eta ez-dinamikoa aurkituko dugu, guztiz demodée dagoena, old-fashioned eta out-of-date.

Halako publizitate-kutsuño bat du nire gaurko honek, ezta? Behingoagatik, barkatuko didazue lizentzia hori hartu izana, baina benetan uste dut produktu ona eta aurreratua dela, eta, bere xumean, eredugarria dela darabilen parte hartzeko eredua. Horregatik, mila esker hiztegigintzako lankideei produktu hori eskaintzeagatik, eta mila esker erabiltzaileoi produktu hori egunez egun hobetzen, osatzen eta zuzentzen laguntzeagatik.

Marka da gero! Hiztegigintzaren sektorea gainbehera eta gero eta kolokago dagoen honetan, inoizko hiztegirik onenak ditugu.

2 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

“Que veinte años no es nada”

Alfontso Mujika

Bada tango zahar bat, malenkoniatsua eta ederra, oso ezaguna, Volver izena duena. Haren bertso-lerro batean, esaten da hogei urte ez dela ezer, eta “Que veinte años no es nada” esaldi eginen kategoriara ig(ar)o da gaztelaniaren kulturan.

Tangoak dioena ukatu nahi dut, eta euskararen mundu txiki gurean hogei urte badela zerbait aldarrikatu. Edo, zehatzago esanda, aldarrikatu hizkuntzaren historian hogeialdi guztiak ez direla berdinak. Azken hogei urteak inoizko garrantzitsuenak izan dira euskararen corpusaren normalizazioan; hala uste dut nik, behintzat, eta horixe nahi dut plazaratu gaur leihotxo honetatik.

Inoiz edo behin, corpusaren normalizazioaren ondorioen aurkako iritziak edo kexu gisakoak irakurri ditut, baita blog honetan ere noiz edo noiz, normalizazio hori euskara jatorraren Arkadiaren galgarritzat-edo harturik. Beude hor. Mezu baikorra zabaldu nahi dut nik, eta azaldu dezadan hogei urteena.

Komunikabideetan ez da agertu efemeridea, Euskaltzaindiak berak ez du ezer plazaratu, baina joan den hilean hogei urte bete dira Euskaltzaindiak Leioako biltzarra egin zuenetik (Euskaltzaindiaren XIII. Biltzarra). Euskara batuak 25 urte bete zituela eta Euskaltzaindiak 75 urte bete zituela-eta egin zen biltzarra.

Han eszenaratu ziren ordurako egosten ari ziren corpusaren normalizazioaren hainbat kontu, eta biltzar hark abiarazi zuen araugintza.

Gogoratu dezagun duela 20 urteko egoera:

  • Gramatika-lan ofizialetan, EGLUren lehen hiru liburukiak besterik ez zegoen. Laugarrena, juntagailuena, urte horretan argitaratu zen.
  • Ez zegoen euskararen hiztegi ofizialik.
  • Orotariko euskal hiztegia F letran zihoan.
  • Ez zegoen corpusik. XX. Mendeko Euskararen Corpus Estatistikoa egiten ari zen.
  • Euskalterm ordainpeko zerbitzu bat zen; orain dituen sarrerak baino askoz gutxiago zituen, eta kontsulta telematikoa ondo motela zen.
  • Biltzarraren aurreko urtean, 1993an, lehenengo entziklopedia osoa argitaratu zen: Elhuyar hiztegi entziklopedikoa, eta Lur hiztegi entziklopedikoa zatika argitaratzen ari zen (1991-1995 bitartean argitaratu zen).
  • Hiztegi elebidunak “aurreko“ belaunaldikoak ziren.
  • Ez zegoen Jagonet, ez zegoen estilo-libururik. Joskera lantegi liburua ere ez zegoen.
  • Pentsamenduaren Klasikoak bilduma 1992an abiatua zen, eta dozena bat liburu besterik ez zuen.

Hogei urte geroago, gauzak nabarmen aldatu dira:

  • 173 arau eman ditu Euskaltzaindiak, ortografia, gramatika, lexiko eta onomastikari buruzkoak. Izango da zer aldatu, zer zehaztu eta zer hobeturik, baina ez da huskeria!
  • Hiztegi Batuak 36.776 sarrera ditu gaur egun. Gauza asko falta dira, barne-koherentzia hobetu behar du… bai, baina a ze tresna!
  • Euskaltzaindiaren hiztegia argitaratu da, 20.000 sarrerarekin.
  • Orotariko euskal hiztegia amaitu da, emendatu egin da eta bertsio elektronikoan kontsultatu daiteke.
  • Euskal Gramatika, Lehen Urratsak gramatika deskribatzailea, 7 liburukiz osatua, amaitu egin da, eta bertsio elektronikoan kontsultatu daiteke.
  • Hiztegi elebidunen belaunaldi berria 1996an abiatu zen Elhuyar euskara-gaztelania/gaztelania euskara hiztegiarekin, eta hiztegi elebidunak sarean kontsultatu daitezke.
  • Ikasmaterialen Aholku Batzordearen estilo-liburuak, 2004-2014 bitartean, zazpi liburuki argitaratu ditu, eta arauetan agertzen ez diren makina bat kontu jakingarri bildu ditu.
  • Euskalterm hazi egin da, hobetu egin da, eta azkar eta doan kontsultatu daiteke.
  • Zientzia eta teknologiaren hiztegi entziklopedikoa argitaratu da, eta sarean kontsultatu daiteke.
  • Pentsamenduaren Klasikoak bilduma, 130 liburuz osatua, amaitua dago, eta sarean eskuratu eta kontsultatu daiteke.
  • Hizkuntzaren erabilera errealaren berri izateko, hizkuntza-corpus ugari dugu, orokorrak eta espezializatuak, baita itzulpen-memoria batzuk ere, eta guztiak sarean kontsultatu daitezke.

Jarraituko dugu falta zaigunaz kezkatzen eta kexatzen; hala behar du, aurrera egingo badugu. Hala ere, une batez atzera begiratuta, uste dut “ez dago gaizki” behintzat esan dezakegula. Harrokeriarik gabe, baina.

“Las nieves del tiempo / platearon mi sien” jarraitzen du tangoak. Hogei urteotan askoren ilea urdinduko zen, eta bakandu, baina ez egonean egon izanagatik.

4 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

«Trafiko»ari bidea itxi nahian?

Alfontso Mujika Etxeberria

Gaurkoan (ere), txikikeria bat. Erreparatu diozue inoiz trafiko hitzari hiztegi ofizialetan?

Hiztegi Batuaren lehen itzulian bertan sartu zen hitza, honela:

trafiko iz. (merkataritzakoa eta drogena).

Alegia, bi adiera edo azpiadiera onartu dizkiote, merkataritzakoa (arrunta) eta drogena (markatua). Eta ibilgailuen ibilia adierazteko, berriz, ez da aipatzen. Hiztegi Batuko parentesi arteko oharra ikusita, pentsa genezake nahita baztertutako adiera dela.

Geroago, Euskaltzaindiaren hiztegia etorri da. Eta, harrigarria bada ere, Hiztegi Batuak onartzen dion baino are esparru semantiko estuagoa onartu dio:

trafiko iz. Legez kanpokoa, ezkutukoa edo lotsagarria edo den salerosketa. Trafikoetan hitsena, jendeen trafikoa. Droga trafikoa.

Zergatik adiera-murrizte hori? Nahi gabeko irristada ote? Jakinaren gaineko erabaki inon esplizitatu gabea? Esku beltz bat ote? Nik ez dakit, baina harrigarria da.

Harrigarria da, ezer baino lehen, ikustea hitz horren beste adiera bati, Hegoaldeko edonori galdetuta lehenengo aipatuko lukeen horri (ibilgailuen atzera-aurrerako hori, ibilgailuen zirkulazioa) tokirik ez zaiola egin nahi izan.

Beste hiztegi batzuetan begiratuta, aldatu egiten dira gauzak. Adibidez, Euskalterm datu-bankuan, gaztelaniazko tráfico hitza sartuta, ikusten da ahalegin bat egin dela zirkulazio hitzaren bidez emateko ordainak euskaraz (frantsesez, askotan, circulation erabiltzen baita). Hala ere, muga garbi-garbi bat ageri da Administrazioan: Trafikoa Kudeatzeko Zentroa, Trafiko Zuzendaritza Nagusia…, baita OTA/TAO sigla ezagunaren atzean ere: ordenación del tráfico y aparcamiento / trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua.

Elhuyar hiztegiak (euskara-gaztelania hiztegi elebiduna) lau adiera esleitu dizkio trafiko hitzari; hau da, ez dio aski iritzi Hiztegi Batuaren eta Euskaltzaindiaren hiztegiaren deskribapenari:

trafiko

  • 1  iz. [legez kanpoko salerosketa] tráfico

droga-trafikoa: tráfico de drogas

  • 2  iz. [ibilgailuen zirkulazioa] tráfico, circulación

autobideko lanek trafikoa zaildu egiten dute: las obras en la autopista complican el tráfico

TAO, trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua: OTA, ordenación del tráfico y aparcamiento

  • 3  iz. [zirkulazioa, mugimendua] tráfico, circulación

itsas trafikoa nabarmen handitu da azken urteotan: el tráfico marítimo ha aumentado notablemente en los últimos años

  • 4  iz. (Inform.) tráfico

webgune baterako trafikoa handitzeko metodoak: métodos para aumentar el tráfico a un sitio web

Zehazki hiztegiak ere ibilgailuen zirkulazioaren adieran eta salgaien mugimenduarenean ere ontzat ematen du:

cabotaje m kabotaje, itsasbazterreko trafiko
guardia de tráfico, (individuo) trafikoko poliziakide.
tráfico 1 m (de vehículos) zirkulazio, trafiko
urbano 3 m,f colq (guardia) (trafikoko) udaltzain

Bide batez, komeni da ikustea nola definitzen den gaztelaniaz tráfico hitza orain, DRAEn eguneratu baitute artikulua:

tráfico (Del it. traffico).
1. m. Acción de traficar.
2. m. Circulación de vehículos por calles, caminos, etc.
3. m. Movimiento o tránsito de personas, mercancías, etc., por cualquier otro medio de transporte.
4. m. Inform. Flujo de datos que se envía y se recibe a través de la red, medido en cantidad de información por unidad de tiempo.

Ez du merezi erabilera-datu orokorrak aztertzen hastea. Garbi dago trafiko hitza luze eta zabal erabiltzen dela. Baina erakusgarri ona izan daiteke Ereduzko Prosa corpusa, idazkera zaindua soilik islatzen baitu: dozenaka idazlek erabili dute trafiko hitza ibilgailuen joan-etorria adierazteko, eta dozenaka literatura-liburutan argitaratu da:

Aingeru Epaltza, Anjel Lertxundi, Bernardo Atxaga, Edorta Agirre, Edorta Jimenez, Edurne Elizondo, Eskarne Mujika, Fernando Rey, Gotzon Garate, Harkaitz Cano, Hasier Etxeberria, Iban Zaldua, Imanol Zurutuza, Iñaki Arranz, Iñaki Zabaleta, Iñigo Aranbarri, Irene Aldasoro, Javi Cillero, Joan Mari Irigoien, Jon Arretxe, Joseba Sarrionandia, Joseba Urteaga, Joxe Austin Arrieta, Joxemari Iturralde, Joxemari Urteaga, Joxerra Garzia, Juan Ignacio Pérez / Pello Salaburu, Juan Luis Zabala, Karlos Linazasoro, Koldo Izagirre, Lopez de Arana, Lourdes Oñederra, Markos Zapiain, Migel Angel Mintegi, Mikel Hernandez Abaitua, Oskar Arana, Pablo Sastre, Paddy Rekalde, Pako Aristi, Patxi Iturritegi, Patxi Zubizarreta, Pello Lizarralde, Pello Salaburu, Pello Zabala, Ramuntxo Etxeberri, Sonia Gonzalez, Unai Elorriaga, Urtzi Urrutikoetxea, Xabier Etxabe, Xabier Mendiguren Elizegi, Xabier Montoia…

Eta, badaezpada, inork ez dezala pentsa Iparraldean ez dakitela zer den trafikoa. Hona hemen Le Petit Robert de la langue française hiztegiaren definizioa:

TRAFIC
(…) (mil. xixe ; ang. traffic) 2. Mouvement général des trains ; fréquence des convois sur une même ligne. Un trafic intense. — par ext. Trafic maritime, routier, aérien. // Circulation des véhicules. Trafic dense sur le phériphérique.

Alegia, hiztegi horren arabera, ibilgailuen zirkulazioari frantsesez trafic esaten zaio XIX. mendearen erdialdeaz geroztik. Hala ere, egia da circulation hitza ere erabiltzen dela. Bestalde, trafic hitza espezializazio-arlo askotan erabiltzen da frantsesez ere, gaztelaniaz eta ingelesez bezala. Hona hemen adibide batzuk, frantsesetik hartuak:

trafic. Information transmise sur une voie de communication.

trafic, trafic routiere. Le concept de trafic sous-entend une possibilité de mesure.

trafic, trafic aérien. Dans le domaine du transport aérien, désigne le transport de passagers, de fret et de poste.

trafic, trafic téléphonique. Ensemble des demandes de communication émanant d’un groupe d’abonnés ou écoulées au moyen d’un groupe de circuits ou de jonctions considéré en tenant compte de la durée aussi bien que du nombre des communications.

trafic. Ensemble des demandes de communication émanant d’un groupe d’abonnés ou écoulées au moyen d’un groupe de circuits ou de jonctions considéré en tenant compte de la durée aussi bien que du nombre des communications.

trafic. Ensemble du mouvement de la navigation et des courants de voyageurs et de marchandises caractérisant les activités d’un port.

trafic (Circulation des trains). Ensemble de données qui caractérisent l’importance du service assuré sur une ou plusieurs lignes pendant une certaine période. On peut considérer soit l’importance des parcours, soit l’importance conjuguée des parcours et des charges (Conseil international de la langue française).

Ez daukat nik ezer zirkulazio hitzaren kontra, baina trafiko hitza ezkutatu nahi izatea edo adieraz kamustu nahi izatea alferrikakoa da, eta ez du abantailarik, alderantziz baizik.

4 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Ez baitago beti «ordezko aukerarik» ‘alternatiba’rako

Alfontso Mujika

1995eko irailaren 29an onartu zuen Euskaltzaindiak Hiztegi Batuaren lehen hitz-saila: a-alkohol. Hil honen bukaeran, beraz, 19 urte beteko dira. Ez dira urte asko (batez ere, urte asko dituenarentzat), baina urte gutxi ere ez dira.

Hiztegi Batuan badira hitz batzuk izartxo batez (*) eta e. batez markatuak. Hau da marka horren esanahia, Hiztegi Batuak berak adierazia:

e. erabil: aurreko (edo sarrerako) forma izartxoz markatu da: Euskaltzaindiaren ustez, baztertzekoa da (ez derrigor forma okerra), eta ondotik ematen dena da ordezko egokia.

Hitz horiek, automatikoki, hitz debekatu bihurtu ziren/genituen, eta hala jarraitzen dute gehien-gehienek.

Hitz horiei erreparaturik, berehala ikusten dira bi sailetakoak direla: batetik, grafia finkatzekoak daude, eta sail horretakoak dira gehienak. Hau da, hitz batek grafia batekin baino gehiagorekin idazten bazen, forma bat ontzat ematen da estandarrerako, eta bestea baztertzen. Adibidez:

abots* e. ahots
ahalbait* e. albait.
aina* e. adina.

Bestetik, badira hitz gutxi batzuk sail horretan sartzen ez direnak: hitz gaiztoak, nolabait esateko. Hitz horien arazoa ez da grafia, jatorria baizik: kalko berri eta desegokitzat jo ditu Euskaltzaindiak, eta baztertu egin nahi ditu. Halakoetan, asmo didaktikoz, hitz horien ordezko egokia-edo ematen digu Hiztegi Batuak. Adibidez:

abenida* e. etorbide; hiribide
abiadore* e. pilotu; hegazkinlari
abioneta* e. hegazkin txiki
abenderri* e. nazio

Bigarren sail horretan, askoz arrisku handiagoa hartu zuen Euskaltzaindiak, garbi dago, ez baita grafia-aldaketa proposatzen, baizik eta hitza bera testu (eta mintzo) estandarretatik desagerraraztea. Hitz madarikatu bihurtu ziren/genituen berehala itzultzaileen ofizioan, zuzentzaileok boligrafo gorria zorroztu genuen, eta Pierre de Lancre baino gogotsuago ekin genion sorgin-ehizari. Hitz madarikatuen bila jardun dugu geroztik, bazterrarazteko. Esanekoak baikara.

Geroago, 2012an, Euskaltzaindiaren hiztegia etorri da. Debekua gozatu nahi izan du Euskaltzaindiak, hitzez gozatu, baina hitz madarikatu horiek baztertzen jarraitzen du. Honela dio Euskaltzaindiaren hiztegiak aurkezpenean:

4. Hitz baztertuak eta ez-hobetsiak

Euskaltzaindiaren Hiztegiaren eta Hiztegi Batuaren arteko desberdintasun nabariena, trataeraren aldetik, bigarren honetan h. edo e. marka duten hitzei dagokiena da. (…)

Hiztegi Batuan e. markaz agertzen ziren hitzei dagokienez, Euskaltzaindiak horiek baztertzen jarraitzen du, baina baztertze forma leunduz, hots, erabilera debekatzetik ez erabiltzera gomendatzera pasatuz.

Ikus dezagun, adibidez, nola jasotzen duten baztertu nahi hori Hiztegi Batuak eta Euskaltzaindiaren Hiztegiak hitz berean:

abiadore* e. pilotu; hegazkinlari
——————
abiadore
iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, abiadore-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. pilotu eta hegazkinlari].

Hitz legendunen zerrenda horretan, badira bi (ez dira bi bakarrik, baina gaur, behintzat, biri buruz jardun nahi dut) atentzioa eman zidatenak (ez niri bakarrik, jakina). Honatx:

alternatiba* e. aukera; aldizkatze
alternatibo* e. aldizkako; ordezko; txandakako

Ulertzekoa da, neurri batean, Euskaltzaindiak hitz horiei galga eman nahi izatea. Alegia, “ez duzu beste aukerarik” gisakoetarako, ez dugu “ez duzu beste alternatibarik” esaldia behar, edo “higidura alternatibo” ere ez dugu behar “atzera-aurrerako higidura” edo “joan-etorriko higidura” esateko. Ados. Baina, debeku bat ezartzeko, ondo aztertu behar da hitz bakoitzaren esparru semantiko osoa, batetik, eta erabilera, bestetik. Eta hor egin du huts Euskaltzaindiaren asmo bestela laudagarriak.

Hiztegi elebidunek, ordea, ez diote itsuan jarraitu Euskaltzaindiari (azpimarratua nirea da):

Elhuyar hiztegia (eu > es atala) (ohartu: alternatiba/alternatibo sarreren 1. adiera ez du ontzat ematen, eta aldizkatze/aldizkako sarreretara bideratzen du):

alternatiba

  • 1 Ik. aldizkatze
  • 2  iz. alternativa, opción ezkerraren alternatiba: la alternativa de la izquierda
  • 3  iz. (Taurom.) alternativa alternatiba hartu: tomar la alternativa

alternatibo

  • 2 Ik. ordezko
  • 1 Ik. aldizkako, txandakako
  • 3  izond. [joera nagusiaren kontrakoa] alternativo, -a

Eta gaztelaniaren ataletik sartuta:

Zehazki hiztegia

alternativa 1 f (cambios) txandakatze: con alternativas de frío y calor, hotzaldi-beroaldiekin.

2 (opción) hautabide, aukera, alternatiba: la tercera alternativa, hirugarren aukera; no tienes alternativa, ez duzu hautabiderik.

  • tomar la alternativa, (un torero) zezenketari oso bihurtu.
  • tomar una alternativa, hautatu, aukeratu.

alternativo adj aldizkako, txandakako.

  • energías alternativas, energia alternatibo(ak)
  • movimientos alternativos, higikunde alternatibo(ak)
  • opción alternativa, hautabide, ordezko aukera.

Elhuyar hiztegia

alternativa

  • 1  s.f. [alternancia, cambio] txandakatze, aldizkatze; aldaketa

hubo muchas alternativas en el marcador: markagailuan aldaketa asko izan ziren

  • 2  s.f. [posibilidad, opción] hautabide, aukera; alternatiba

no me has dejado alternativa: ez didazu aukerarik eman

hoy en día ese partido no es una alternativa real de gobierno: gaur egun alderdi hori ez da egiazko gobernu-hautabidea

la alternativa de la izquierda: ezkerraren alternatiba

  • 3  s.f. (Taurom.) alternatiba

tomar la alternativa: alternatiba hartu

alternativo

  • 1  adj. txandakako, aldizkako

pensamientos y sentimientos alternativos: txandakako pentsamendu eta sentimenduak

  • 2  adj. [opcional] hautazko, aukerako

si esta proposición no es de su agrado, existe una opción alternativa: proposamen hau gustuko ez baduzu, bada beste aukera bat

  • 3  adj. [sustitutivo] ordezko

cultivo alternativo: ordezko laborea

fuentes alternativas de energía: ordezko energia-iturriak

  • 4  adj. [opuesto a lo establecido] alternatibo

movimiento social alternativo: gizarte-mugimendu alternatiboa

  • 5  adj. (Tecnol.) atzera-aurrerako, joan-etorriko

movimiento alternativo: atzera-aurrerako higidura

Behinolako KAS, KAS, KAS herriko alternatiba! eslogan hark (“herriko” gabe, “herriaren” beharko zuen, ezta?) nahikoa plazaratu zuen alternatiba hitza aldi luze batean, baina ez zuen limurtu Euskaltzaindia, bistan denez. Dena dela, Googlen bilatuta, behin bakarrik aurkitu dut KAS aukera testu batean. Eta politika- edo gizarte-arloko adieran ordezko mugimenduak/mugimendu ordezkoak bilatuta, bat ere ez dago; mugimendu alternatiboak dira agerraldi guztiak. Badirudi idazleok garbi dutela/dugula.

Ez dira Hiztegi Batuko lehen itzulikoak alternatiba eta alternatibo sarrerak, eta ez dira, beraz, Euskaltzaindiaren hiztegian agertu oraindik, baina badut esperantza txanda iristen zaienean absoluzioa emango dietela. Alegia, ez dietela erantsiko “Euskaltzaindiak, alternatibak euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du” oharra. Gainera, argi esan behar da duela zenbait urtetik hona Euskaltzaindiak jakin duela bere hiztegi-irizpideak modulatzen eta hizkuntzaren errealitatea jasotzeko badituela gaur egun duela 15 urte eskura ez zituen baliabide ahaltsu batzuk. Bestela, alternatiba eta alternatibo hizkuntza estandarretik erabat aienatzen tematuko balira, Xabier Leteren abesti hura parafraseatuta abestu beharko genuke:

Ez baldin badu guztiz galdu nahi
nahiko eskas duen fama
errealitatera itzul liteke
Euskaltzaindia elizama.

Iruzkin bat utzi

Alfontso Mujika atalean

Galderak

Alfontso Mujika Etxeberria

Bada Bertol Brecht-en poema eder bat, Fragen eines lesenden Arbeiters izena duena. Nik ez dakit alemanez, baina Mikel Laboaren Langile baten galderak liburu baten aurrean kanta ederrari esker ezagutu nuen, zuetako gehienok bezala. Langile bati historiako liburu bat irakurtzen ari delarik sortzen zaizkion galderei buruz dihardu poemak.

Ez dut poesiari buruz idatzi behar, liburu baten aurrean piztu zaizkidan galdera batzuk plazaratu baizik. Ez da poesia-liburu bat, ezta historiari buruzko liburu bat ere; Euskaltzaindiaren hiztegia da.

Lexiko arrunteko hiztegi bat da, hau da, ez da entziklopedia bat. Alegia, ez dugu aurkituko hartan Nafarroako Foru Komunitatea, Mondragon Unibertsitatea edo Europar Batasuna gisako sarrerarik. Ez, ezta?

Baina, ari naizela, ari naizela, lehenengo ezustea:

Euskaltzaindi iz. Euskararen akademia. Euskaltzaindiaren sailak eta batzordeak. Euskaltzaindiaren batzarrak, lanak. Euskaltzaindiaren ardurapean. Euskera, Euskaltzaindiaren aldizkaria. Euskaltzaindiko kideak, burua. Eleizalde-tar Koldobika, Euskaltzaindikoa. Euskaltzainditik iritsi zaigun gomendioa.

Nola liteke izen berezi bat sarrera izatea lexiko arrunteko hiztegi batean? Adibidez, Diccionario de la lengua española hiztegia hartuta, zer esango genuke Real Academia de la Lengua sarrera, letra larriz hasita, aurkituko bagenu? Ala euskararen edozein akademiari dei dakioke Euskaltzaindia? Hala izatera, letra xehez idatzi behar litzateke, ezta? Adibidez, ertzaintza eta jaurlaritza sarrera dira Euskaltzaindiaren hiztegian, baina letra xehez idatzita ageri dira (zalantza egin liteke, dena dela, zenbateraino diren izen arruntak, baina hori beste kontu bat da).

Esango du norbaitek horren bidez Euskaltzaindiak erakutsi nahi izan duela azken –a hori ez dela berezkoa, eta horregatik sartu duela hiztegian (badaezpada, begiratu ezazu, orduan, ea Ajuria Ene ere, adibidez, sarrera den). Esango du norbaitek egozentrismoak eragindako irristada dela. Esango du norbaitek… Nik, berriz, galdera besterik ez dut egin.

Bigarren ezustea, berriz, euskal sarrera irakurtzen ari naizela iritsi da. Bi azpisarrera (ez adibide, azpisarrera baizik, definizio eta guzti):

Euskal Autonomia Erkidego Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak gaur egun osatzen duten autonomia erkidegoaren izena. Euskal Autonomia Erkidegoaren baliabide ekonomikoak.

Euskal Herri Arabak, Bizkaiak, Gipuzkoak, Lapurdik, Nafarroak, Nafarroa Behereak eta Zuberoak osatzen duten lurraldea. Euskal Herriaren adiskideak.

Aurrekoan bezala, zer esango genuke Diccionario de la lengua española hiztegian comunidad sarreran Comunidad de Madrid aurkituko bagenu edo reino sarreran Reino de España azpisarrera aurkituko bagenu?

Konparazio batera, Nafarroako Foru Erkidego azpisarrera ez dugu aurkituko foru edo erkidego sarreren barnean, ezta Europar Batasun azpisarrera ere europar edo batasun sarreretan. Zergatik dira Euskal Autonomia Erkidego eta Euskal Herri azpisarrera lexiko arrunteko hiztegi batean? Zer irizpide lexikografiko dago erabaki horren atzean?

Hirugarren ezustea, handia hau ere, aberri sarreran aurkitu dut. Azpisarrera harrigarri bat:

Aberri egun Euskal aberriaren eguna, Pazko egunez ospatzen dena. Aberri eguneko mitinak.

Zer esango genuke Diccionario de la lengua española hiztegian hispanidad sarreran Día de la Hispanidad azpisarrera aurkituko bagenu edo raza sarreran Día de la Raza azpisarrera aurkituko bagenu? Zergatik azpisarrera entziklopediko bat lexiko arrunteko hiztegi batean?

Horra hor euskaldun harritu baten galderak Euskaltzaindiaren hiztegiaren aurrean. “Motibo bat nigana / dago etorria”, baina ez dut bertso berririk jarriko; badira, dena dela, makinatxo bat bertso eta kopla motibo eskasago askori jarriak.

2 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Deklinabide-printzak

Alfontso Mujika Etxeberria

Blog honetan maiz plazaratzen diren gai potolo eta hainbatetan soziolinguistikoak ikusirik, ia lotsagorritu egiten naiz nire gai ñimiñoekin agertuta, baina —Xabier Letek kantatu zuen bezala— Fidel Castro izateko ez bainintzan jaio, txikikeria horietako batzuei helduko diet oraingoan, ordenagailuaren pantailak begi aurrean pausatzen dizkidan testuetan behin eta berriro agertzen diren kontuak baitira.

Lehenengo txikikeria: nola deklinatzen dituzu kontsonantez amaitzen diren leku-izenak, hala nola Gasteiz eta Eibar? Gasteizko eta Eibarko ala Gasteizeko eta Eibarreko? Gasteiztik eta Eibartik ala Gasteizetik eta Eibarretik?

Sistematikoki hautatzen duzu molde bat ala unean-unean erabakitzen duzu?

Jakina da bietara ondo dagoela. Euskaltzaindiaren gramatikan (EGLU I) argi eta garbi ageri da bi aukerak zuzenak direla, eta Eibar(re)tik Bilbora 50 km inguru daude. Eibarr(er)a joateko bide erosoena autopista da adibideak ere ematen dira han.

Nik, sistematikoki, –e epentetikorik gabeko aldaerak erabiltzen ditut: Gasteizko, Eibartik

Eta, jakina, ez naiz bakarra: hori da joera nagusia, Google orojakilearen arabera:

Gasteizko: 2.910.000 agerraldi; Gasteizeko: 231.000 agerraldi.
Eibartik: 24.700 agerraldi; Eibarretik: 2.300 agerraldi.

Hala ere, adlatiboekin (NORA, NORANTZ, NORAINO) ez naiz ondo moldatzen –e epentetikorik gabeko formekin (ahozkoan bai, baina hori beste kontu bat da: etxea ere esaten dut, baina etxera idatzi) , Gasteiza, Eibarraino… , eta epentesira jotzen dut, Gasteizera, Eibarreraino…, nire koherentzia-nahiari zaplatekoa emanda.

Zaplatekoaren eztigarri, Google daukat:

Eibarrera: 51.700 agerraldi; Eibarra: 1.360 agerraldi.
Gasteizera: 146.000 agerraldi; Gasteiza: 14.200 agerraldi.

Badut esperantza (urruna), inkoherenteok % 90 baikara, noizbait inkoherentzia estandarizatu eta arau bihurtuko dela (dutela dagokienek).

Hala ere, ohar bat: kanpoko leku-izenetan kasuistika oso zabala da, eta, nahi izanda ere, epentesirik gabeko moldea ezin da beti-beti erabili: Londresko eta Paristik gisakoetan bai, baina, amaieran bi kontsonante daudenean, nekez erantsiko dugu hirugarrena. Horregatik, New York(-)eko, New York(-)etik (New Yorkko, New Yorktik???) eta abar (saiatu, adibidez, hauekin: Burgenland, Txerepovets, Vorarlberg, Halytx… Eta badira amaieran hiru kontsonante dituztenak ere: Novokuznetsk, s-Hertogenbosch…). Halakoetan, koherentzia-nahiari beste zaplateko bat emanda, epentesira jo behar izaten dut (gehienetan, marratxoa tartekatuz): Burgenland-eko, Txerepovetsk-etik, Novokuznetsk-eko, (eta, amaieran kontsonante bakarra izanik ere, euskaraz guztiz arrotzak gertatzen diren kontsonante-elkarketetan ere epentesira jo behar da ia ezinbestean: Volvograd-eko, Vladivostok-etik…)

Bigarren txikikeria: nola deklinatzen dituzu Usurbil eta Baztan? Euskaltzaindiaren gramatikak, deklinabide-tauletan, ez ditu kasu horiek berariaz aztertzen. Horrenbestez, ondorioztatu behar genuke Usurbileko zein Usurbilko eta Baztaneko zein Baztanko formak zuzenak direla; baita Usurbiletik zein Usurbiltik eta Baztanetik zein Baztantik ere.

Hala ere, denok dakigu –l eta –n ondoren–d bihurtu ohi dugula berez –t dena. Euskaltzaindiaren gramatikaren tauletan ageri ez bada ere, hau dakar, ohar gisa, Euskal gramatika laburrak:

Hor ditugu Usurbildik eta Baztandik. Zalantzagarriagoa da Portugal-en kasua eta oro har Euskal Herritik kanpoko geografi izenen kasua: Portugaldik, Portugaletik; Afganistandik, Afganistanetik. e.a.

Eta, deklinabide-tauletan ez bada ere, honela dio Euskaltzaindiaren gramatikak (EGLU I) adlatiboari buruzko atal orokorrean (1.4.7), kasuaren markari buruz ari dela:

(…) Berebat leku izenetan: Maulerik diote euskalki batzuetan; gehienetan, ordea, Paristik, Eibartik, Zarauztik… , baina Lyondik, Zeraindik, Usurbildik, Zizurkildik; Madrildic, dio Mendiburuk. Hauetan, haatik, Parisetik, Eibarretik eta abar ere onartuak ditu Euskaltzaindiak.

Zer ondorio atera hortik? Nik ulertzen dudan moduan, adierazi nahi da leku-izenetan halakoetan ohikoa dela –tik atzikiaren ordez –dik forma erabiltzea: Usurbildik eta Baztandik. Nik, sistematikoki, hala jokatzen dut: Usurbildik, Baztandik, Andoaindik, Muruzabaldik, Azkoiendik

Eta Euskaltzaindiak oharrik egin ez duen leku-genitiboan (NONGO), zer? Usurbilgo elizaren hormak eta Baztango bazterrak kanta gogoangarriak gogoan, –l edo –n letraz amaitutako leku-izenetan –go bihurtzen dut sistematikoki berez –ko den atzizkia: Usurbilgo, Baztango, Andoaingo, Azkoiengo, Barañaingo, Aizarnazabalgo, Muruzabalgo, Santsolgo…

Bada, hala ere, ohar deigarri bat Euskaltzaindiaren 150. arauan (Arabako herri-izendegia) Asparrena herri-izenari buruz (erreparatu azken lerroari):

Gogoratu behar da Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua dela. Hortaz, Udalaren izen osoa erabiltzean honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin…; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera… Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, Gure Asparren hau...

Beraz, ez bedi erabil: Asparrengo, Asparrendik, Asparrenen.

Deigarria da, besteak beste, orrialde berean Harana herri-izenari buruzko antzeko oharra baitago «Beraz, ez bedi erabili…» azken debeku-lerro hori gabe. Ez dakit zein den arrazoi ezkutua Asparrengo eta Asparrendik gaitzesteko. Udalak, behintzat, Asparrengo Udala izendapena erabiltzen du, eta IVAPeko estilo liburuak ere Asparrengo eta Asparrendik proposatzen du (84. or.). Pentsatzen dut leku-izenaren jatorrizko osagaietan barren hitz arrunta egotea izan daitekeela arrazoia, eta, hala, hitz arrunten deklinabidea nahitaez erabili beharra dagoela adierazi nahi izan dela. Hala izatera, Harana leku-izenaren kasuan gauza bera gertatuko litzateke, baina ez da esplizitatu debeku hori, ezta Nafarroako Abaurregaina leku-izenaren kasuan ere. Eta, bestalde, Debagoiena eta Debabarrena leku-izenen kasuan, hau jakinarazi zuen Euskaltzaindiko Onomastika batzordeak Mankomunitateak eskatuta emandako irizpenean:

Deklinabideari dagokionez, egokiago ikusten da bertako joerari so eginez: Debagoieneko, Debagoienean, Debagoienetik, e.a erabili, nahiz eta Debagoiengo ere zuzena izan.

Eta kanpoko leku-izenetan, nola? «Zalantzagarriagoa da» dio Euskal gramatika laburrak. Hala ere, kanpoko leku-izenak arautu direnean, sistematikoki aplikatu da molde hori (-NGO: Afganistango Estatu Islamiarra, Azerbaijango Errepublika, Bahraingo Erresuma, Beningo Errepublika, Bhutango Erresuma, Irango Islamiar Errepublika… -LGO: Madrilgo Erkidegoa, Brasilgo Errepublika Federala, Israelgo Estatua, Nepalgo Erresuma, Portugalgo Errepublika…). Salbuespen bakarrak Esperantza Oneko lurmuturra, Mindanao Musulmaneko Eskualde Autonomoa eta Kanaleko uharteak dira, on, musulman eta kanal hitzak arruntak direlako.

Aitortu behar da, hala ere, leku-izen silababakarretan gogortxo gertatzen dela: Poza de la Salgo, Silgo… baina, egia da, bestalde, halaber gertatzen dela gogortxo Eibarko moldea kanpoko leku-izen silababakarretan; Elxko, Pasko, Brestko

Hirugarren bitxikeria: nola deklinatzen duzu Zarautz eta Agoitz? EGLUk, deklinabide-tauletan, ez ditu kasu horiek aztertzen. Beraz, ondorioztatu behar genuke Zarautzeko zein Agoitzeko formak zuzenak direla. Baina epentesirik gabeko formak erabiltzen ditugunok Zarauzko (eta ez Zarautzko) eta Agoizko (eta ez Agoitzko) erabiltzen dugu sistematikoki, TZ + K = ZK legea aplikatuz. Ez dago hori arauetan esplizitatuta, baina, adibidez, ohar hau eman du Euskaltzaindiak Nafarroako udal-izendegian (155. araua):

Gogoratu behar da Agoitz izenaren bukaerako txistukaria frikari bihurtzen dela hainbat kasu marka hartzean. Hortaz, deklinatzean, honakoa da gomendatzen den bidea:

Agoitz, Agoitzen, Agoitzekin…, baina Agoizko, Agoiztik.

Sistematikoki, Euskal Herriko leku-izenetan, baina kanpoko leku-izenetan? Koherentzia-nahiari hirugarren zaplatekoa emanda, kanpokoetan epentesira jotzen dut; alegia, Zarauzko eta Agoiztik bai, baina Metz-eko (eta ez Mezko!!) eta Lutz-etik (eta ez Luzetik!!).

Azken bitxikeria: nola deklinatu behar dira ez leku-izen, ez pertsona-izen diren izen bereziak? Adibidez, Elhuyar, Opus Dei, Renfe edo Podemos erakundeak? Euskaltzaindiak ez digu esan, baina pentsatu beharko dugu leku-izenen sailera biltzekoak direla. Beraz, Eibar edo Bilbo bezala deklinatuko ditugu. Baina, kontsonantez amaitzen direnetan epentesia aukerakoa denez, zer egin behar dugu? Eibarko, Eibartik egiten badut, berdin jokatu behar dut? Elhuyarko beraz, eta ez Elhuyarreko? Koherentzia-nahiari laugarren zaplatekoa emanda, epentesia erabiltzen dut/dugu:

Elhuyarreko, Podemoseko, Repsoleko, CAFeko, Petronorretik, IVAPetik

Halakoxeak baitira, askotan, hizkuntzaren txikikeriak: arau adina salbuespen.

Iruzkin bat utzi

Alfontso Mujika atalean