Artxikoak hilabeteka: abendua 2014

Leku-izenak daramatzaten termino sintagmatikoen idazkeraz

Igone Zabala Unzalu

Osasun-alorreko termino-sorkuntzan funtsezko prozesua da sintagmazioa, eta alor horretako profesionalak gai izan behar dira termino konplexuak eraikitzeko eta deseraikitzeko haien diskurtsoak egokiro garatuko badituzte. Hiztegiak, datu-base terminologikoak eta corpusak erabiltzen irakasten diegu ikasleei baina, jakina, euskarazko terminoak sortzeko bideak ere irakatsi behar dizkiegu, askotan behar dituzten terminoak ez baitituzte aurkituko kontsulta-baliabideetan. Zenbaitetan, behar dituzten terminoen zatiak (edo zati batzuk) aurkituko dituzte, eta gai izan beharko dira zati horietatik abiatuta termino konplexuak osatzeko. Beste batzuetan, aldiz, behar duten terminoa habiatua duen termino konplexuago bat aurkituko dute eta, orduan, deseraikitzen eta osagaiak egokiro berrerabiltzen trebatu beharko dira. Horretaz guztiaz gain, hiztegi eta datu-base terminologikoetatik lortzen duten informazioa kritikoki aztertzen eta balioztatzen trebatu behar ditugu ikasleak; izan ere, zenbaitetan terminoak eraikitzeari eta deseraikitzeari buruz irakasten dieguna kontraesanean sartzen da kontsulta-baliabideetan aurkitzen dutenarekin. Hitz elkartuen idazkerari buruz aritu nintzen aspaldian blog honetan. Oraingoan hitz-elkarketaren eta sintagmazioaren arteko mugez eta horiek idazkeran duten islaz arituko naiz.

Osasun-alorreko terminologiari berariaz erreparatzen badiogu, berehala konturatuko gara protagonismo handia hartzen dutela lekua eta denbora adierazten duten izen arinek (aurre, atze, gain, azpi, arte, ondo…), eta izen horien ezaugarri bereizgarrienetako bat da hitz-elkarketaren eta sintagmazioaren arteko zalantzak eragiten dituztela. Leku-izenek izen-elkartuak osa ditzakete, baina baita postposizio konplexuak ere:

[Etxaurre]I-a garbitu behar dugu.

[Etxe]I [aurre-an]P dago.

Hartara, -ko leku-genitiboa gaineratzen diegunean, oso antzekoak diren sekuentziak lortuko ditugu, eta idazkerak bide batetik edo bestetik eramango du gure kontzeptualizazioa. Etxaurre izen elkartutik abiatuta, etxe aurreko espazioa izendatu eta fokalizatzen dugu eta etxea, berriz, bigarren planoan geratzen da. Aurrean postposizio konplexua erabiltzen dugunean, aldiz, etxea erabiltzen dugu kokapenaren erreferentzia bezala.

[Etxaurre]I-ko eserlekua.

[Etxe]I [aurreko]P eserlekua.

Kontzeptu anatomikoak euskaraz egokiro islatzeko garrantzi handikoa da goiko adibideetan egin dugun bereizketa. Azter ditzagun euskarazko zenbait termino, Giza Anatomiaren terminologia akademikoaren erreferentziatzat hartzen den Terminologia Anatomica (TA) lanetik hartuak. Leku-izenak daramatzaten izen elkartuak erabili dituzte anatomistek berezko kategoriadun espazio anatomiko bat bereizten dutenean (belaunatze, oinazpi, hezurrarte). Halako espazio anatomiko bereizirik ez dagoenean, aldiz, kokapenaren erreferentzia ematen duen izena (baraila, betazal, metakarpo) eta kokapena adierazten duen postposizioa (atzeko, azpiko, arteko) bereiz erabili dituzte.

Baraila atzeko zaina                                     ‘Vena retromandibularis’

Belaunatze-zaina                                         ‘Vena poplitea’

Betazal azpiko ildoa                                     ‘Sulcus infrapalpebralis’

Behatzen oinazpiko aurpegiak                  ‘Facies plantaris digitorum’

Metakarpo arteko giltzadurak                    ‘Articulationes intercarpales’

Hezurrarteko metakarpo-lotailuak         ‘Ligg. metacarpalia interossea’

Metakarpoaren hezurrarte-espazioak     ‘Spatia metacarpalia interossea’

Aipatu beharrekoa da euskararen logikatik areago trinkotu litekeela azken terminoa eta Metakarpoaren hezurrarteak egin diskurtsoan. Nolanahi ere, pentsa daiteke TA bezalako erreferentzia-terminologia euskarara ekartzeko garrantzitsutzat hartu dela erreferentzia-denominazioan egitura bakoitzaren hiperonimoa (espazio, zain, giltzadura, lotailu…) gordetzea.

Deskribatu ditugun irizpideek sendo dirudite euskararen sistemaren logikatik begiratuta, baina hiztegi eta datu-base terminologikoetara jotzen dugunean, berehala aurkituko ditugu inkoherentziak. Esate baterako, ‘hemorragia intraparenquimatosa’ euskaraz emateko argibideen bila Euskaltermera jotzen badugu, termino hori osorik ez, baina ‘hematoma parenquimatoso frontal’ aurkituko dugu, honela emanda #parenkima-barneko hematoma frontal. Nolanahi ere, parenkima-barne espazio anatomiko modura bereizten ez delarik, bereiz idaztekoa litzateke euskaraz eman nahi dugun sekuentzia: parenkima barneko odoljario.

‘Dispositibo intrauterino’ terminoaren ordainen bila Euskaltermera edo Elhuyar Hiztegietara jotzen badugu, umetoki barneko gailu aurkituko dugu. Baina Zehazki hiztegira edo 5000 hiztegira joz gero, #umetoki-barneko gailu aurkituko dugu, idazkera desegokia, osasun alorreko adituek ez baitute bereizten umetoki-barne izeneko espazio anatomikorik.

Denbora-kokapena adierazten duten modifikatzaileen kasua antzekoa da, eta hiztegietan aurkitzen ditugun baliabideak ez dira beti erabat koherenteak. Demagun ‘depresión postparto’ terminoaren euskal ordainaren bila ari garela. Elhuyar hiztegietan ‘postparto’ sarrera bilatuz gero, zenbait datu argigarri aurkituko ditugu. Hasteko, ikusiko dugu ‘postparto’ izena edo adjektiboa izan daitekeela gaztelaniaz, eta izenerako erdiondo edo sabelondo izen elkartuak proposatzen dituela hiztegi horrek. Izan ere, haurdunaldi prozesuetan osasun-alorreko profesionalek bereizten dituzten faseetako bat da umeaz erditu ondorengo denbora-tarteari dagokiona. Adjektibo kategoriako sarrerarako, aldiz, erdiondoko eta erditu ondorengo baliokideak eta erditu ondorengo depresioa adibidea aurkituko ditugu. Erdiondo izenaren bidetik, erdiondoko depresio termino trinkoagoa ere osa liteke hiztegiak ematen duen informazioa egokiro erabilita. Zehazki hiztegian eta 5000 hiztegian, ‘postparto’ sarrera kontsultatzen badugu, erditzeondo izen elkartua aurkituko dugu eta, Zehazki hiztegian, gainera, “depresión postparto, erditzeondoko beheraldia” adibidea ere aurkituko dugu, behar dugun terminoaren ordain egokia osatzen lagunduko diguna. Euskaltermera jotzen badugu, aldiz, ez dugu aurkituko termino sintagmatikoaren ordainik, eta ‘postparto’ sarreraren ordain modura erdiondoko baino ez dugu aurkituko. Bereziki harrigarria da emaitza hori, terminoak izen edo izen-sintagma kategoriakoak izaten baitira eta, beraz, datu-base terminologiko batean izen(-sintagma) kategoriako sarrerak aurkitzea espero baitugu, alegia, erdiondo / erditzeondo edo erdiondoko depresio / erditzeondoko beheraldi modukoak.

Bukatzeko, ‘stress post-traumático’ terminoaren euskal ordainaren bila abiatzen bagara, aztertzen ari garen hiztegietatik, Euskaltermen baino ez dugu euskal ordainik aurkituko: trauma-ondoko estres. Antzeko egiturako beste termino bat ere aurkituko dugu: traumaosteko hezur-atrofia ‘atrofia ósea post-traumática’. Kasu honetan, ez dugu horren garbi osasun-alorreko profesionalek traumaoste edo traumaondo esan ahal zaion fase bat bereizten ote duten, baina ez da pentsaezina, eta euskararen sistemak bidea ematen du horretarako. Ingelesez ere posttraumatic stress moduko terminoak ez ezik, post trauma stress disorders, post-trauma support, post-trauma patients edo post-trauma psychosocial training bezalakoak ere aurki ditzakegu Interneten, izen modura ere lexikalizatzen dela agerian uzten dutenak. Nolanahi ere, hiztegietan trauma baten osteko garaia adierazteko traumaoste edo trauma-ondo izen elkartu lexikalizatua jasotzeko intentzioa egonez gero, uste dugu lagungarria litzatekeela termino sintagmatikoen abiapuntutzat hartuko liratekeen termino monolexiko horiek ere kodifikatzea, kontsultagileei erabilitako erabideaz jabetzeko aukera eskaintzeko.

Laburbilduz, osasun-alorreko ikasleei, hiztegiak eta datu-base terminologikoak kontsultatzen irakatsi behar diegu baina, horretaz gain, trebatu behar ditugu termino sintagmatikoak aztertzen, egokiro eraikitzen eta deseraikitzen eta, bestalde, trebetasun horiek baliatzen hiztegi eta datu-base terminologikoetako informazioa kritikoki aztertzeko eta balioztatzeko. Lagungarria litzateke hiztegigileek ere behar horien kontzientzia hartzea, eta sarrerak, azpisarrerak eta adibideak prozesu horiek aintzat hartuta diseinatzea.

Iruzkin 1

Igone Zabala atalean

(…)

Iñaki Segurola

Nere lagun bati galdetu dio norbaitek –oso nor ez den norbaitek?, noregia den norbaitek?– ea frantsesezko il pleut edo ingelesezko it’s raining itzultzerakoan, jatorrizko esaldietako il eta it kontuan izanik, sujeturen bat eduki edo gorde behar ote lukeen itzulpenak ere. Galdetzea libre da: zer egingo diogu ba?

Goiko esaldi horietan, besterik badirudi ere, ez dago sujeturik, egilerik edo holakorik batere. Galdetu ezkero zer diren edo zeri dagozkion il edo it, ez dago erantzunik; ez dute seinalatzen errealitateko inongo zerik. (Il-ek ez dakar deus hiztunaren gogora; alegiazko elle batek, aldiz, eme ezezagun baten bila jarriko gintuzke, alfer-alferrik.)

Jakingarriak dira Aita Villasanteren honako hitz hauek (Kristau fedearen sustraiak: I. Jainkoa, 31 or.): “Antziñateko gizonek (…) uste zuten Jainkoren bat zebillela euria egiten. Orregatik esaten zuten: Jupiterrek euria ari du”. Hitz okerrak dira, fedeak okertutako hitzak. Iuppiter tonat modukoak ez bide ziren hizkuntza arrunt edo naturalekoak, baizik-eta, deus izatekotan, pentsamolde poetiko edo mitogin batek “osatutako” esaldiak.

Izan ere, hizkuntza gehienetan daude “osatu gabeko” esaldiak, gertakari natural edo eguraldiaren ingurukoak mintzagai direlarik. Formalki egite bat adierazten duten esaldiak dira, baina egilerik ametitzen ez dutenak. Zenbait hizkuntzatan, gisa honetako esaldietan ‘mundu’, ‘kanpo’, ‘zeru’ edo ‘egun’ esanahia duten hitzak ageri omen dira “sujetu” gisa, baina itxura hutsekoak omen dira sujetu horiek, frantsesez sujet apparent edo ingelesez dummy subject deitzen direnak, goiko il eta it-en tankeratsukoak.

Osatu gabeko esaldiekin ezin etsi dutenek, osotasunari uko ezin egin diotenek (osasuna osotasunaren baitan jartzen dutenek?) hitz mirarizko bat astindu ohi dute holakoetan: eliditu. Eta orduan, ahotan darabiltzagun esaldi horietan zerbait “eliditua” egongo litzateke; hots, zerbait egongo litzateke eta ez litzateke egongo. Metafisika gramatikal honen arabera, zerbait dago (han nonbait, “sakoneko egituraren batean” edo), baina zerbait hori esan gabe utzia dago: Jainkoa, Natura, Urtzi, NASA edo beste aukerako izaki ahaltsuren bat legoke esan gabe utzia, gure esku ez dauden gertakarien sujetu moduan. Ezin litekeen gauza da: esan gabe uzten denak esan litekeena eta esana ere izan behar luke inoiz, eta bistan da ez dela hola.

Etsi beharra dago osatu gabeko esaldi horiekin; etsi beharra dago osatu gabeko mundu batekin. Noiznahi diogu Euria ari du eta ez zaigu buruan pasa ere egiten nork? galdetzerik; edo Euria dakar (XVI. mendean ageri dira jadanik Euridakar eta Euridakargaina leku-izenak, aurkintza euritsuaren seinalagarri noski); eta mendebaldean Euria da diote eta ez dute galdetzen zer?; eta Euria ari da ere esaten dute beste batzuek eta ez dute galdetzen zertan?…

Eta beti esaten dugu ari duela eta sekula ez ari dutela, ari dugula edo ari dudala. Zer haundiuste edo ahaluste litzateke hori? Zein psikodiagnostikoren azpian eroriko lirateke holako esaldien esaleak? (Ustez eguraldian eskua sartzeko ahala duten mundu zabaleko euri-dantzariak, gure arteko errogatiben eta konjuruen egileak, Mexikoko tiempero eta granicero-ak eta gainerako abarrak ez dut uste iritsi direnik sekula euria edo dena delakoa “ari dutela” adieraztera.)[1]

Ari du, egiten du, botatzen du, atertzen du, jasotzen du, zabaltzen du, argitzen du, iluntzen du…; zeratzen du, baina ez du ezerk zeratzen. Sujetuaren galera edo hondamendia ikus liteke hor. Gure euskara honek ia gramatikaren beraren kontra itxuratzen du osatu gabeko mundu edo azpimundu bat; egilerik gabeko ingurune berezko bat, inoren esku ez dagoena. Ezin sustantibatu litekeen ezerez bat ageri zaigu sujetu gramatikalaren lekuan; zeharoko ixiltze bat, hezi ezina, izendatu ezina.

Pena da esaldi sujetumotz hauek eguraldiaren ingurukoak izatea gehienbat. Hizkuntzan nik aginduko banu, gorputzaldi, hizketaldi, bizialdi eta beste aldi eta alde askotara zabalduko nituzke. Euskarazko egunkaria itxi zuteneko Gezurra ari du polit hura datorkit gogora: jakin nahi nuke, itzultzaile jaun-andreok, zein hizkuntzak adieraz lezakeen holako zerbait euskarak bezain ederki eta xinpleki[2]. Nolanahi ere, ohartxo bat justiziaz gose eta egarri direnentzat: kontuan hartu beharrekoa da holako esaldi batek hutsik uzten duela sujetuaren, hots, egilearen, hots, errudunaren lekua.

Buka dezagun gure zera ixil hori dastatuaz:

(…)

_________________________________________________

[1] Jakina denez, ero askotxok deklaratzen dute –normaltzakoek ez dute deklaratzen: horixe da aldea– Napoleon edo Jainkoa (edo beste baliokide eguneraturen bat) direla. Nekez adituko dugu, ordea, ero batek Euria ari dut edo I’m raining esan duenik. Eromena, hizkuntzaren aiekatik begiraturik, izenen maila axalekoan gelditzen da eskuarki, eta ez da gramatikazko sakonuneetara arrimatzen.

[2] Eguraldia “goiko” zerbait dela esan genezake, edo nagusiki goietako gorabeherek markatzen duten zerbait. Gezurra ari du esaldiak goietatik –erakundeetatik edo– gezur-botaka ari direla iradokitzen du neretzat. Bestalde, aitatzeko modukoa iruditzen zait oraintsu Hernaniko herrian egin den Euskara ari du ekitaldia, “euskaraz bizitzeko eguna”, erakunde politiko-kultural-hezkuntzakoek antolaturik. Eta bai, trixtea da, baina halaxe da: herri gehienetan, euskaraz bizi direla itxuratzeko, goietatik bota beharra dago euskara jendeen aho-mihietara.

6 Iruzkin

Iñaki Segurola atalean

Zuzentzailearen betaurrekoak

Esti Lizaso

Lokalizazioak prozesu industrialean barneratu du itzulpena. Eta industrializazio horrek asko baldintzatu ditu alor honetako itzultzaile eta zuzentzaileen lanak.

Berezitasunetako bat ekoizpen-kateko urrats bilakatu izana da. Azken produktuaren atal bat gehiago balitz bezala dago ikusita eta, ondorioz, gainerako urratsen faktore berberak hartzen dira kontuan itzulpenak izango dituen egutegia, aurrekontua, azpiegitura, etab. erabakitzerakoan. Eta lehentasunak ere oso baldintzatuta egon litezke, besteak beste, produktua lehiakideek baino lehen kaleratzeko presak edo, beste urratsen batek duen kostuaren eraginez, geratzen den diruarekin kalitatea bermatzeko egin daitekeen gehienezko inbertsioak.

Lehentasunak lehentasun, beti hartzen dira kalitatea bermatzeko gutxieneko neurri batzuk. Nagusiki, itzulpenok 20 edota 40 hizkuntza baino gehiagotara egiten direlako gertatzen da hori eta, horrenbestez, ekoizleak edo itzulpenen kudeatzaileak ezin izaten duelako jakin xede-hizkuntza gehienetan kaleratuko duen produktua onargarria den ere.

Zuzenketak ezinbestekoak dira, beraz, lokalizazioan. Baina, hizkuntza-aniztasuna dela eta, zuzenketa-prozesua unibertsalizatu behar izan dute, hizkuntza guztietan irizpide, akats-mota eta larritasun-maila berberak erabilita ebaluazioen parekotasuna ziurtatzeko. Zuzentzaileek inprimaki moduko batzuk bete behar izaten dituzte, testuan egindako aldaketak goiko irizpide horien arabera banan-banan azaltzeko, bezeroek eta itzultzaileek arazoak ulertu eta aztertu ahal izan ditzaten. Eta lortutako emaitzekin eraginkortasun- eta egokitasun-azterketak egiteko.

Baina, zuzentzen hasi aurretik, ezinbestekoa da prozesuko zer unetan gauden jakitea. Lokalizazioan, bi zuzenketa mota nagusi bereizten dira: ekoizpen-prozesuan bertan egiten direnak eta produktua kaleratu ondoren egindakoak. Mota desberdintzat hartzen dira, ez baitute zerikusirik bataren eta bestearen helburuek, ezta zuzentzaileek lanean ari direla kontuan izan beharreko ikuspegiek ere.

Ekoizpen-prozesuan bertan egiten diren zuzenketak itzulpenaren atzetik egin ohi dira. Bitartekari-kopuruaren arabera, lankideen artean egin ohi dira itzulpena eta zuzenketa askotan. Beste batzuetan, berriz, multinazionalak nahiago izaten du bi agentzia edo autonomo desberdin kontratatu, bata itzultzeko eta bestea zuzentzeko, objektibotasuna mantentzeagatik. Kontuak kontu, itzulpen eta zuzenketok egiterakoan gauza bakarra izan behar da buruan: ahalik eta produktu onena kaleratuko dela ziurtatzea.

Itzultzaileek eta zuzentzaileek eskutik egin behar dute lan. Itzultzaileak produktuaren azken bertsioa idazten ariko balitz bezala egin behar du lan. Zuzentzaileak, bere aldetik, itzultzerakoan ihes egindako akatsak zuzendu, estiloaren eta terminologiaren koherentzia mantendu dela ziurtatu beharko ditu. Zuzenketa egiterakoan, nahi adina sartu ahal izango da testuan, produktuaren onerako bada. Eta akatsak erregistratzerakoan ia irakasle moduan jardun beharko du, lankideari haren ahuluneak konpontzen laguntzeko eta produktuak amaieran zer itxura izan beharko lukeen irakasteko. Pixkanaka, bezeroak eskatutako estilo eta kalitatera iristea izango da bien ala bien helburua.

Produktua kaleratu ondoren edo amaitutzat emandakoan ere egiten dira zuzenketak. Baina zuzenketok guztiz bestelakoak izaten dira. Kasu horietan zuzentzaileak ebaluazio-lana egiten du nagusiki. Eta prozesuaren arabera bi gauza desberdin ebalua ditzake: produktuaren egokitasuna ala itzultzaileen profesionaltasuna. Zuzenketokin produktu egoki bat kaleratu duela ziurtatzen eta ekoizpen-prozesuan egin diren akatsak identifikatzen saiatzen da bezeroa, hurrengo bertsioari ekin aurretik arazo horiek errepikatzea ekiditeko neurriak hartu ahal izateko.

Horregatik, lanean hasi aurretik, zuzentzaileek garbi izan behar dute zuzenketa horietako zeini egin behar dioten aurre. Horren arabera, izugarri aldatuko baitira inprimakian erregistratuko dituzten zuzenketak eta akatsak sailkatzeko era.

Demagun jatorrizkoan “datuak ezabatuko dira” jartzen zuela eta itzultzaileak “datuak ez dira ezabatuko” ezarri duela itzulpenean. Akats horren larritasuna erabakitzerakoan, ebaluazio garaia bada, akatsa larritzat jo behar da, produktuan arazo larri bat eragin duelako eta erabiltzaileek datuak gal ditzaketelako itzulpen-akatsaren ondorioz. Lankide bat zuzentzerakoan, ordea, akatsa markatuko dugun arren, larritasun-maila txikiago bat aukeratu behar da, edonori erraz gerta dakiokeelako bizkorregi irakurtzeagatik edo esaldia berridazterakoan hitzen bat jan delako.

Idazketa- eta gramatika-akatsen kasuan, adibidez, aditz laguntzaileren bat oker erabili bada edo ortografia akats bat egin bada, lankideari akats larritzat markatu behar zaizkio, jakin beharko lituzkeen gauzak direlako, baina ebaluazio garaian ez dugu horren larritzat emango, produktuaren osotasunean duen eragina larria ez delako (akatsaren arabera, noski).

Aldaketa subjektiboagoei dagokienez, ekoizpen-garaian, estiloa konpondu egin behar da, eta hobekuntzak egin. Aldaketok “akats” moduan sailka daitezke, gainera, baldin eta bezeroaren estilo gidaren aurka badoaz; itzultzaileak akatsetik ikas dezan eta etorkizunean horrelakorik errepika ez dadin. Ebaluazio garaian, aldiz, nabarmenak badira soilik erregistratu behar dira horrelakoak eta, beti ere, “hobekuntza” gisa; ez baita txikikerietan sartzeko garaia.

Gauzak era batera edo bestera ikusten omen dira, begiratzeko erabiltzen den kristalaren arabera. Bada, lokalizazio-lanak zuzentzerakoan, ezinbestekoa da lanean hasi aurretik prozesuko zer zatitan gauden eta zuzenketa norentzat eta zertarako egin behar dugun ulertzea. Testuari ekin aurretik zer betaurreko jantziko ditugun erabakitzeko: irakaslearenak ala epailearenak.

Baina bada guztiok, itzultzaile nahiz zuzentzaile, uneoro buruan izan behar dugun zerbait: gure helburua euskal erabiltzaileei ahalik eta produktu onena eta euskara txukunena eskaintzea da; bezeroaren estilo-gida eta eskakizunen azpitik, eta bitartekarien arteko gerra guztien gainetik.

Iruzkin bat utzi

Esti Lizaso atalean

Oraiengo Gregoria

Gorka Lekaroz Mazizior

Larunbe izeneko herrixka Irurtzundik hurbil dago; bost minutu eskas, errepide zaharrean barrena Iruñerantz abiatuta. Urrun ditu hala ere hiriguneko kale-giroa eta autobideko ibilgailuen orroa.

50 bat biztanleko herri txiki baketsua da Larunbe. Are txiki eta baketsuagoa ondoko Oraien, aspaldian herria izanik gaur Larunbeko auzunetzat doi-doia jo daitekeen etxe-multzo apala, ia eraitsia. Hantxe bizi izan zen Gregoria, herriko azken euskaldun zaharra; Itza bailara osokoa ere bai, antza.

Itza ez da ibarra, zendea baizik; latinezko centenam omen du izenak oinarri, Erromari ehun gizaseme emateko gauza zen eremua biltzen zuelako-edo. Bost zendea izan ditu mende luzez Nafarroak Iruñe inguruan: Itza, Oltza, Antsoain, Galar eta Zizur; bakar batean ere ez da berezko euskara gogoan duenik gelditzen eta Itza izan zen euskalkia ahaztu zuen azken-azkena. Zia eta Aginaga herriak hain zuzen ere; eta haiekin batera, Larunbe. 70 urte inguruko herritarren umetako oroitzapenetan Larunbeko eta Oraiengo emakume bana ageri dira, euskaraz solasteko igande eguerdiak baliatzen zituztenak, mezatan baino ez baitzuten aste osoan elkar ikusten. Larunbeko anderea —herriguneko hondar euskaldunetako bat— eta Oraiengoa ehunka metro batzuk baino ez zituzten banantzen; baina egiaz sakonagoa izan zen XX. mendean zehar herrigunearen eta auzunearen arteko aldea, hizkuntzari dagokionez behintzat.

Gregoria duela 102 urte Oraiengo Seonserenan jaio zenerako ez zen haur ez gazte euskaldunik Larunben, puska bat lehenago erdaldundu baitzen gunea hurbileko auzoa baino. 1935ean herri osoko 24 etxeetarik euskaraz lautan mintzo zirela jaso zuen Aingeru Irigaraik, eta gainerakoetan 50 urtetik gorakoek baino ez zekitela, eta erabili ere ez zutela erabiltzen. Oso litekeena da euskarari hobekien eusten ari zitzaizkion lau etxe haiek Oraiengo laurak izatea. Seonserena, behinik behin, bazen haietako bat.

Izan ere, Larunbeko herrigunean XIX. mendea amaitu aurretik eten zen euskararen jarraipena; horrenbestez, XX. mendean munduratutako lehendabiziko larunbearrek euskaraz entzuten zituzten tarteka aita-amak baina arrotz sentitzen zuten haiengandik jaso ez zuten hizkuntza hura, herrian azkar asko gibelka zihoana. Hala ziurtatu didate egungo adinekoek, 1910eko hamarkadan jaiotakoen seme-alabek: gurasoak erabat erdaldun hazi ziren XX. mende hasierako Larunbe hartan.

Ez ordea herrikoek begi-bistan zuten auzunetxoan. Baserrikotzat zituzten Larunben Oraiengoak haien euskararengatik —nahiz eta kanpotar batentzat, seguru asko, batzuk besteak bezain ‘baserriko’ izango ziren—. Auzoak apenas eutsi zion aspaldiko hizkuntzari herriak berak baino belaunaldi pare bat gehiago; aski izan ziren, ordea, erdaldunduek euskaldunak desberdin sentitzeko; baita, antza denez, haiek desberdin sentiarazteko ere.

Horixe gertatu zitzaion Gregoriari. Eskola bakarra zuten Larunbe eta Oraiengo neska-mutilek; Larunben, jakina. Hara joaten zen 1920 aldera Oraiengo neskatoa, Seonserenako alaba bakarra. Eskolan zer irakatsi zioten ez dakit; erakutsi bai behintzat besteen mesprezuak eragindako lotsa zer zen. Burla egiten omen zioten Larunbeko umeek Gregoriari, eskolaratzen zen haur euskaldun bakarrari; eta maistrak berak ere bai. Hark Gure Aita esateko eskatzen zionean euskaraz ematen zuen Gregoriak, aita-amek irakatsi bezala, eta irri egiten zioten denek. Izango al zen eskola-umeen artean ordurako erdaldundutako bizilagun oraiendarrik? Hori ez dakit. Bai, ordea, goiz ikasi zuela Gregoriak etxetik atera orduko euskaragatik barregarri sentitzen.

Gregoriaren semeak kontatu dizkit hemen idatzi ditudanak; gizon hau erdaldun hutsa da, amak ez baitzien seme-alabei euskararik irakatsi nahi izan. Ez da harritzekoa. Zoritxarrez, Larunbekoa bezalako jokabide haiek –sarritan eskola inguruan gorpuztuak, baina ez han bakarrik- arrasto sakona utzi zuten herri askotako azken belaunaldi euskaldunak etxeko hizkuntzari begiratzeko moduan eta euskararen jarraipenean. Gauza ezaguna da hori eta adibide ugari daude. Duela 70-75 urte, Erronkariko Bidankozen, azken labealdi euskalduneko aiton-amonekin hazi zen Lengorna etxeko Evaristo haurtxoak euskaraz irakasteko eskatu zion inoiz edo behin aitonari. El vasco no te va a servir para nada, erantzuten zion hark. Arriasgoitiko Urrizelkin bizi den Luisek ere gogoan ditu Anueko Etsainen jaiotako amona euskalduna, eta Esteribarko Erreara ezkondu ostean izandako alaba, Luisen ama, urteen joanean erdaldun eta euskararen aurkako hazi zena. Aipatu ditudan herri guztietan bertako euskararenak egin du. Horrelako zenbat adibide bildu ote dira, eta zenbat ote daude oraindik biltzeko!

Duela hamarkada bat hil zen Oraiengo Gregoria Itzako hondar euskalduna izan omen zen, baina ez Itzako euskara ahaztu zuen azkena: burua zeharo galduta eman zituen hil aurreko urte luzeak. Gaixotasunak harresi bat eraiki zuen Gregoriaren eta bere oroitzapenen artean; euskaragatik bestek eragindako ondoeza eta lotsa ere eramango zituen behintzat.

Hizkuntza gizakion arteko zubiak eraikitzeko sortu dugun tresna paregabea da, baina hizkuntzak harresi bihurtzen ditugu sarritan, haiek ere gaixotasunak bailiran.

Iruzkin 1

Gorka Lekaroz atalean

Arituak direnen esanak laburbilduz

Koro Garmendia Iartza

Atsegin handiz irakurtzen ditut itzulpengintzan urteak daramatzaten gizon-emakumeei egindako elkarrizketak, ekarpen mamitsua egiten duten irakasleak balitut bezala. Hangoak edo hemengoak izan, hizkuntza batekoak zein bestekoak, denak iruditzen zaizkit olatuen eta iluntasunaren erdian bide-erakusle diren itsasargi. Lanbide honetan, erronka, zalantza zein ikuspegi bertsuak ditugu guztiok, eta lagungarria iruditzen zait urteak joan eta urteak etorri hizkuntzaren erraietaraino jo dutenen gomendioak aintzat hartzea.

Horien guztien artean, badira esanguratsuak, argigarriak, bereziak edo gustagarriak iruditu zaizkidan hiruzpalau printza, eta, hain zuzen ere, horiek adieraziko dizkizuet ondoko lerrootan, zuek ere gogoetagai izan ditzazuen.

-Eskarmentua baino irakasle hoberik ez da

Egia baita ikasketak garrantzitsuak direla, baina ikasbidea ez da hor amaitzen; aitzitik, bide luze baten hasiera dela esan genezake. Oinarri hori osatu egin behar da. Eta osatzeko modurik onena aritzea da, itzuli ahala ikasten baita itzultzen. Okerrak zuzentzen eta ondo egindakoak gogoan hartzen.

-Hizkuntza ezagutu baino gehixeago behar da egin…

Eskarmentua daukaten itzultzaileek behin eta berriro aipatzen dute ez dela nahikoa bi hizkuntza ezagutzea edo jakitea itzulpen-lanari taxuz ekiteko. Ogibidez itzultzaile izan nahi duenak menderatu egin behar ditu hizkuntzak.

 -Aukeretan onena zein ote?

Itzultzailea ez da beti bere itzulpenarekin asebeteta geratuko. Noizbehinka, termino, esaldi edo pasarterekin batekin trabatuta geldituko da, eta, ahal duen modurik onenean ebatzita ere, zapore garrantz punttu hori hor gera liteke. Aukera egitea ez baita samurra izaten. Halako edo besteko hitza, aditza, izenburua edo dena delakoa zergatik erabili duen galdetutakoan, behin baino gehiagotan irakurriko edo entzungo diozue itzultzaileari: «hoberik aurkitu ez dudalako».

 -Apaltasunez

Oro har, lanbide honetan eta beste guztietan litzateke bertute umil izatea; nolanahi ere, maiz aipatzen dute itzultzaile urtetsuek apaltasuna behar dela itzultzaile on izateko. Ez da halabeharrez izango. Itzulpenak egitean, gutxitan izaten da aukera zuzena bat eta bakarra. Eta gaur egokia iruditzen zaiguna ez zaigu, beharbada, biharko egunean hain aproposa irudituko. Norberaren iritzia ez ezik, besteena ere aintzat hartzeko unean, usu sor litezke itzulpenak beste modu batean ematearen aldeko iritziak.

-Atsegina bai, latza ere bai

Erronka polita izaten da hizkuntza batean eman zaiguna beste batera ekartzea, eta gauza ederra da lanari halako gogoz heltzea, baina kezkek ere izaten dute lekurik eginbide horretan. Zalantzetatik aske dagoenik ez dut ezagutu. Hala hasiberriak nola urtetsuak, denak harrapatzen dituzte buruhausteek…

Bukatzeko, frantses itzultzaile bati irakurri niona aipatuko dizuet, deigarria suertatu baitzitzaidan itzultzaileak gizartean duen egitekoari buruz zeukan ikuskera: herrialdeek elkar ulertzeko ezinbesteko tresnak direlako, eta kulturak elkarrengana gerturatzen dituztelako, «bakearen aldeko gudari» eta «kulturaren kasko urdin» zituen izendatu itzultzaileak.

Iruzkin bat utzi

Koro Garmendia atalean

Zeharkako

Xabier Aristegieta Okiñena

Iritsiko al gara inoiz euskaraz “indirecto” eta “transversal”en arteko bereizketa argi adieraztera?

Euskaraz gehienetan hitz bera erabiltzen baitugu, oraindik ere, aski ezberdinak diren bi kontzeptu horiek itzultzeko: “zeharkako”. Euskaltermen bilatu besterik ez dugu egin behar, horretaz konturatzeko.

Eta gero, komeriak, bi esanahi horiek a priori posible direnean. Adibidez:

  • Prostituzioa da programa horretan zeharkako moduan jorratzen den esparruetako bat.

Ez da argi gelditzen zer esan nahi ote zaigun: programa horretan prostituzioaren gaia ez dela zuzenean jorratzen, ala “transbertsalki” jorratzen dela, DRAEk transversal hitzari ematen dion bosgarren adierarekin; hots, honekin:

  • 5. adj. Que atañe a distintos ámbitos o disciplinas en lugar de a un problema concreto. Estudio transversal.

Elhuyar Hiztegiak “transbertsal”i ateak ireki dizkio, eta horrela, “akordio transbertsalak” jasotzen du adibide batean.

Zehazki Hiztegiak “trebeseko” ere aipatzen du, baina adibideetan jaso gabe.

Euskaraz aukera-mordo bat ikusten dut aipaturiko adibiderako, “zeharkako” hitza indirectorako gordeta transversal itzultzeko:

  1. “Zeharkako”rekin sortzen zaigun problema ez zaigu “zeharkatu” aditzarekin agertzen. Horrenbestez, “zeharkako moduan”en ordez, “modu zeharkatzailean” eman liteke. Ez larritu: aukera soil bati buruz ari naiz; ez naiz bete-betean proposatzen ari.
  2. “Trabeska/trebeska jorratu” (Hiztegi Batuan “trabeskatu” eta “trebeska” agertzen dira; ez, ordea, “trabeska” eta “trebeskatu”).
  3. “Modu gurutzatzailean” (ingelesezko cross-sectionalen bidetik).
  4. Euskarazko itxura jatorragoa duen beste modu bat, baina aldi berean DRAEko adiera horri bapo egokitzen zaiona: “lagunarteko” eta “nazioarteko” bezalakoen bidetik, “arlo” hitza (adibidez) aukeratuta, “arloarteko” erabili. Eta, horrela,
  • Prostituzioa da programa horretan arloartekotasunez jorratzen den esparruetako bat.

Zuzentzaile ortografikoak setati azpimarratzen dit gorriz hizñoa.

Halere, zer nolako plazerra, esanahi-lausotasunak uxatzea.

8 Iruzkin

Xabier Aristegieta atalean

La bohème

Irantzu Epelde Zendoia

Montmartreko bohemio biziera azaltzen duen kanta, nere itzulpen librean.

 

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=srycXxPWb6I&w=420&h=315]

 

Je vous parle d’un temps Garai hartako kontuak
que les moins de vingt ans hogei urtetik beherakoek
ne peuvent pas connaître, ezin ezagutu,
Montmartre en ce temps-là Montmartren garai hartan
accrochait ses lilas lilak zintzilik han-hemen
jusque sous nos fenêtres. gure leiho azpietaraino dilindan.

Et si l’humble garni Eta gure estudio moduko gela arlote hartan
qui nous servait de nid gure habian
ne payait pas de mine gela itxura-txar hartan
c’est là qu’ont s’est connu hantxe ezagutu genuen elkar
moi qui criait famine ni, goseak amorratzen
et toi qui posais nue. eta zu, biluzik paraturik.

La bohème, la bohème La bohème, la bohème
ça voulait dire “on est heureux”. horrek esan nahi zuen zoriontsu ginela.
La bohème, la bohème La bohème, la bohème
Nous ne mangions qu’un jour sur deux. Bi egunetik behin bakarrik jaten genuen.

Dans les cafés voisins Inguruko kafetegietan
nous étions quelques-uns gutarteko zenbaitek
qui attendions la gloire ospea genuen amets
et bien que miséreux eta guztiz behartsu baginen ere
avec le ventre creux urdaila huts-hutsik bagenuen ere
nous ne cessions d’y croire. beti uste izan genuen noizbait etorriko zitzaigula ospe hori.

Et quand quelque bistrot Eta tabernaren batek
contre un bon repas chaud jateko beroren baten truke
nous prenait une toile, margolanen bat edo beste hartzen zigunean,
nous récitions de vers bertsoak errezitatzen genituen
groupés autour du poêle,  berogailuaren inguruan piloan,
en oubliant l’hiver. negua ahaztu ere egiten genuela.

La bohème, la bohème La bohème, la bohème
ça voulait dire “tu es jolie”. horrek esan nahi zuen ederra zinela.
La bohème, la bohème La bohème, la bohème
et nous avions tous du génie eta talentua genuen denok.

Souvent il m’arrivait Askotan gertatzen zitzaidan
devant mon chevalet pintatzeko astoaren aurrean
de passer des nuits blanches, burua hutsik pasatzea gauak,
retouchant le dessin marrazkiari ukituak egiten
de la ligne d’un sein, oraintxe bular baten soslaian,
du galbe, d’une hanche. oraintxe aldaka baten inguruan.

Et ce n’est qu’au matin Eta hurrengo goiza arte ez ginen jarri ere egiten
qu’on s’asseyait enfin azkenean, biharamunean, kafesne krematsu baten aurrean
devant un café-crème neka-neka jartzen ginen arte
épuisés mais ravis leher eginak, baina zoriontsu
fallait-il que l’on s’aime elkar maitatu beharra genuen
et qu’on aime la vie. eta bizia maitatu beharra.

La bohème, la bohème La bohème, la bohème
ça voulait dire “on a vingt ans”. horrek esan nahi zuen hogei urte genituela.
La bohème, la bohème La bohème, la bohème
Et nous vivions de l’air du temps. hutsaren hurrengoarekin bizi ginen.

Quand au hassard des jours Denboraren buruan
je m’en vais faire un tour orduko helbide zaharrera
à mon ancienne adresse itzuli bat egitera joan,
je ne reconnais plus eta ez ditut ezagutu ere egin
ni les murs, ni les rues qui ont vu ma jeunesse. nere gaztaroa joaten ikusi zuten murruak, kaleak.

En haut d’un escalier Eskailera baten goienean
je cherche l’atelier orduko lantegiaren bila nabil
dont plus rien ne subsiste. orain ez da hartatik deus gelditzen.
Dans son nouveau décor, Itxura-berrituta,
Montmartre semble triste triste ageri da Montmartre
et les lilas sont morts. eta alferrik galdu dira lilak.

La bohème, la bohème La bohème, la bohème
on était jeunes, on était fous. gazteak ginen, zoratuta geunden
La bohème, la bohème La bohème, la bohème
ça ne veut plus rien dire de tout horrek ez du ezertxo ere esan nahi orain.

 

***

Gaztelaniazko itzulpen bat, sarean:
http://losviejostrucos.wordpress.com/2010/11/11/la-boheme-con-su-letra-traducida-al-castellano/

3 Iruzkin

Irantzu Epelde atalean

Hiztegigintza bere onenean ez badago ere

Alfontso Mujika Etxeberria

Ez dira hauek garai onak hiztegigileentzat. Paradoxa latza dute. Batetik, inoiz baino aukera eta baliabide teknologiko gehiago eta ahaltsuagoak dituzte hiztegiak osatzeko eta hobetzeko. Baina, bestetik, hiztegigintzak ematen dituen diru-sarrerak behera doaz urtez urte. Euskal Herrian, Frantzian, Espainian… mundu osoan.

Zergatik? Paperezko hiztegiak gero eta gutxiago saltzen direlako. Ez da harritzekoa: kontsulta-materiala dira hiztegiak, eta, hiztegia kontsultatzeko, zer erosoagorik pantaila baino?

Adibidez, Espainian hiztegi eta entziklopedia gehien saltzen duen argitaletxeak, Santillanak, joan den hilean jakinarazi zuen hiztegigintzako salmentak % 69 jaitsi direla 2008tik, eta saldutako hiztegiak % 80 jaitsi direla.

Nik ez dakit zein diren euskarazko hiztegigintzaren salmenta-datuak; Elhuyarren hiztegien berri besterik ez dakit, eta, Santillanaren datuen aldean, gureak askoz hobeak dira; hala ere, gureak ere, nabarmen polikiago bada ere, beherantz doaz. Joera orokorra da, eta, dirudienez, geldiezina.

Paperezko hiztegien salmenta behera doa, bai, baina hiztegiak ezinbestekoak dira. Horretan ez da zalantzarik: hiztegiak erabili egiten dira, kontsultatu egiten dira, gero eta gehiago gainera, gero eta errazago eta eskurago ditugulako era guztietako pantailetan. Alabaina, Interneteko gainerako produktuekin gertatzen den moduan (musika, liburuak, egunkariak, jokoak…), dena doan eskuratzen ohitu gara, eta nekez emango diogu horri buelta, epe laburrean behintzat.

Santillanakoen hitzak berriro: “Sektore lexikografikoa ekaitz perfektua jasaten ari da: krisi ekonomikoa, digitaleranzko migrazioa eta kontsulten doakotasuna”.

Garbi dago paperezko hiztegia, oinarrizko produktu gisa, hilda dagoela. Paperezko hiztegiak izango dira gerora ere, baina hiztegi digitalen bertsioak baino ez dira izango, produktu nagusia digitala baita dagoeneko.

Elhuyar hiztegi ezaguna (hiztegi elebiduna: gaztelania/euskara eta euskara/gaztelania), 1996an jaio zen, baina duela urtebete hil zen oinarrizko produktu gisa, paperezko azken bertsioa argitaratu zenean hain zuzen, bertsio hori jada ez baita produktu nagusia, hiztegi digitalaren paperezko bertsioa baizik. Elhuyar Hiztegiak webgunea da euskarria orain, eta emaitza pozik egotekoa da, nire iritziz. Pozik daude egileak, baina ez haiek bakarrik, nonbait: urtebete pasatxoan hamar milioi kontsultatik gora (!!) izan ditu webgune horrek, hiztegiak gero eta gehiago kontsultatzen diren seinale.

Eta produktu dinamikoa da: urtebetean 300 sarrera berri erantsi zaizkio. Esaterako, teknologia berriek eta sare sozialen garapenak ekarri dituen batzuk: autoargazki/autofoto, birbidali/reenviar... Badira beste batzuk gizartean gertatzen ari diren aldaketak islatzen dituztenak: ahalduntze/empoderamiento, etxeko gizon/amo de casa, enoturismo Badira euskararen ondare lexikaleko hitzak ere: tekela, mutiloi, izarpean... Eta, sarrera berriez gainera, osatu eta eguneratu egin dira sarrera ugari, dela adiera berriak sartuz, dela adibideak gehituz: kostu, soltero/soltera, suponer, inapropiado/inapropiada. Egindako azken aldaketak zein diren, hiztegiak berak erakusten du beti. Gainera, aldaketa horietako asko eta asko erabiltzaileek bidalitako ohar eta iruzkinen ondorioz sartu dira. Hori bereziki pozgarria da: erabiltzaileak dira hiztegiaren kalitatearen bermea, beren oharrak, kexak eta proposamenak bidaltzen baitituzte.

Eta teknologiak ematen dituen aukerak ere baliatzen ditu; adibidez, hasieran, bila genbiltzan hitza hiztegian ez zegoenean, hitza hiztegiratzea proposatzeko aukera zuen erabiltzaileak. Orain, aukera horretaz gainera, antzekoak diren sarrerak bistaratzen ditu sistemak, gaizki idatzi badugu grafia zuzenera bideratzeko. Bilaketak sarreretan eta itzulpenetan egiteko aukera ere ematen du, hitza entzuteko aukera dago (bai ahots-sintetizadore batek sortua, bai FORVOren bidez). Eta, orain, telefono mugikorretara ere iritsi da, app baten bidez (onlineko bertsioan, doan, edo offlineko bertsioan).

Badaezpada, ohar bat: hiztegi eguneratu eta dinamikoa kontsultatzeko, Elhuyar Hiztegiak webgunea erabili behar da, edo Euskalbar bestela (edo hiztegiBar Explorer edo Chrome erabiliz gero). Zeren eta, adibidez, Googlen “Elhuyar hiztegia” eskatuta bilatzaileak bueltatzen digun lehen aukera Elhuyar hiztegia – Euskadi.net baita; han sartuz gero, duela 8 urteko bertsio zaharkitua eta ez-dinamikoa aurkituko dugu, guztiz demodée dagoena, old-fashioned eta out-of-date.

Halako publizitate-kutsuño bat du nire gaurko honek, ezta? Behingoagatik, barkatuko didazue lizentzia hori hartu izana, baina benetan uste dut produktu ona eta aurreratua dela, eta, bere xumean, eredugarria dela darabilen parte hartzeko eredua. Horregatik, mila esker hiztegigintzako lankideei produktu hori eskaintzeagatik, eta mila esker erabiltzaileoi produktu hori egunez egun hobetzen, osatzen eta zuzentzen laguntzeagatik.

Marka da gero! Hiztegigintzaren sektorea gainbehera eta gero eta kolokago dagoen honetan, inoizko hiztegirik onenak ditugu.

2 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Sarean da Shakespeareren «Uda-gau bateko ametsa», Juan Garziak euskaratuta

Iñaki Iñurrieta Labaien

Gaur, abenduak 3, Euskararen Egunarekin, Uda-gau bateko ametsa jarri du sarean EIZIEk, William Shakespeareren A Midsummer Night’s Dream komedia, Juan Garziaren itzulpenean. Hala eman zaio buru Donostia 2016k eta EIZIEk antolatutako Shakespeareren ametsa biziarazten programari. Itzulpena eta itzultze-prozesua bera gizarteratzeko, hitzarmen bat egin zuten Donostia 2016k eta EIZIEk, eta programa bat antolatu zuten hitzarmen horren barruan udazken honetarako, jendaurreko zenbait ekitaldik osatua.

Ez da Shakespeareren obra horren itzulpen bakarra. Aurrez, beste bi itzultzailek emana zuten euskaraz, Bingen Amezagak eta Bedita Larrakoetxeak, joan den mendearen erdialdean. Azaroaren 20an izan genuen aukera Ametzaga eta Larrakoetxearen itzulpenen berri entzuteko, Uda-gau bateko ametsaren inguruko programaren hirugarren ekitaldian. Eli Manterola EHUko irakaslea aritu zen Ametzagarenaz, eta Karlos del Olmo itzultzaile antzerkizalea, berriz, Larrakoetxearenaz.

Bingen Amezagak Shakespeareren lau antzerki-lan euskaratu zituen Amerikako erbestean, 40ko eta 50eko hamarkadetan: Uda gau bateko ametsaz gainera, Macbeth, Hamlet eta Julius Caesar. Oraingoz, Hamlet baizik ez dago argitaratuta. Hain zuzen ere, Donostia 2016rekin egindako hitzarmenaren barruan, Bingen Ametzagaren Uda gau bateko ametsa paperean argitaratzeko asmoa du EIZIEk 2015an.

Bedita Larrakoetxeak, berriz, Shakespeareren antzerki-lan guztiak itzuli zituen, oso urte gutxian eta presaka. Euskara salbatzeko helburuz egin zuen hori, garai hartan lan unibertsalak euskarara ekartzea jotzen baitzen horretarako bide nagusitzat. Berak onartzen zuen askoz ere hobeto egin zitekeela, baina lehenbailehen argitaratzeari eman zion garrantzia.

Aitzindari haiek ikaragarrizko lana egin zuten, oraingo baliabiderik gabe egin ere. Ez da erraza gaurko egunetik imajinatzea zein zaila izan zitekeen hori garai hartan, euskara estandarrik ez zegoenean, internetik ez zegoenean, ez gaur egun ditugun hiztegi digitalak, ezta idazle zaharren obrak ere hain eskura… Giro politikoak bakartuta, elkarrekin ia harremanik izateko aukerarik gabe jardun zuten, bakoitzak ahal zuen erara. Itzultzaile haiena bai izan zela benetan bakarlana.

Ametzagak eta Larrakoetxeak prosaz eman zituzten beren bertsioak, nahiz eta Shakespearek hitz neurtuetan idatzi komediaren parte asko eta asko, eta hitz neurtuetako gehienetan errima erabiliz gainera. Eta desafio horri heldu nahi izan dio Juan Garziak bere itzulpenean: jatorrizkoan hitz neurtuetan dauden pasarteak hitz neurtuetan eman ditu, eta errima erabili du, gainera, autoreak errima erabili duen kasuetan ere. Horretarako, jakina, euskal tradizioko neurri eta moduez baliatu da, eta ingeleseko 10-11 silabako bertso-lerroen ordainetan 15 silabakoak edota 18koak eman ditu. Lehen neurria, Etxeparek berak gehien erabili zuen bertsokera da, 8/7 ataletan banatua, eta harrezkero beste idazle batzuek eta hainbat herri-kantak ere erabili dutena; bigarrena, berriz, 10/8 silabatan banatua, zortziko nagusiarena.

Juan Garziak ez du izan aitzindariek adina arazo euskara-eredua hautatzean. Oinarrizko estandarra, euskara batua alegia, hor dugulako erabilgarri halako eginkizunetarako. Horrez gainera, irakurtzeko testu bat egin du. Bertso-lerroak ez ezik, prosazko zatiak ere estilo deklamatorioan itzuli ditu, ez prosa arruntean. Eta bertsotan eta errima erabiliz egiteari dagokionez, Garziak berak esandakoaren arabera, bertsotan idazteak ematen ditu erraztasunak ere, paradojikoa dirudien arren: hiperbatonak-eta naturalago erabil daitezke, eta, bestalde, erritmoak berak eraman egiten zaitu hein batean, eta erraztu egiten du entzutea. Bestalde, leialtasunari dagokionez, errazago barkatzen da kontakizunaren xehetasunetan hain leial ez izatea, garbi ikusten delako errima eta metrika mantentzeko egiten dela.

Hemendik aurrera, beste fase batean sartuko gara. Esan bezala, itzulpena, bere horretan, irakurtzeko egina da; antzezteko, berriz, moldatu egin beharko da. Hona erronka, hemendik aurrera: nola jarri testu hori aktoreen ahotan, jendaurrean modu sinesgarriz deklama dezaten, eta ikus-entzuleek ulertzeko-jarraitzeko moduan. Ez da lantegi erraza aktoreentzat: batetik, tradizio eta ohitura faltaz; bestetik, hizkuntza-eredu hori irakurtzekoa delako jendaurrean jokatzekoa baino gehiago (irakurtzekoa, eta hizkuntzaren ezagutza landua dutenek irakurtzekoa gainera). Aktoreekin ez ezik, ikus-entzule potentzialokin ere pedagogia-lan handia egin behar litzateke 2016ko emanaldietara begira.

Antzerki-lan honek, nahiz eta orain 400 urte idatzia izan, ametitzen du gaur egungo irakurketarik, Larraitz Ariznabarreta filologo eta shakespearezaleak programaren lehen saioan aipatu zuenez (EHUko letren fakultatean, Gasteizen, irailaren 30ean, Itzultzailearen Egunarekin). Obrak kanon berrietatik begiratu eta berrinterpretatzeko aukera ematen du nabarmen, eta gaur egungo teoria postmodernoetatik aztertzeko ere aberatsa da. Gizarte patriarkalaren kritikarako elementuak ditu, irakurketa ezin gaurkoagoak egin daitezke genero-ikuspegitik. Azterbide horiek ere jorratuko dira, beharbada, 2015. urteko programan.

Iruzkin bat utzi

Iñaki Iñurrieta atalean

Hizkuntza-simetriak

Asier Larrinaga Larrazabal

Gauza harrigarriak ditu hizkuntzak. Post honetan, jolas hutsagatik aztertuko ditut simetriak deitu diedanak, baina ganora handiagoko begiratu batek, ziurrenik, ondorio jakingarriak aterako lituzke itzulpengintzarako, giza adimenaren ezagutzarako, e. a.

Hizkuntza-simetrien adibide bat Igone Zabalak ekarri zuen lehengoan blog honetara I(ra)kasgaiak postarekin. Igonek zioenez, batzuetan, errealitate bera ikuspuntu osagarri bitatik kontzeptualizatzen da. Alderantzizkoa ere gerta daiteke beste batzuetan: errealitate osagarri bi ikuspuntu bakarretik kontzeptualizatzea.

Ikuspuntu osagarriak, errealitate bakarra

  • Botila erdi beteta edo erdi hutsik egon daiteke eta, hala ere, tanta baten aldea ere ez atzeman egoera batetik bestera.
  • Nire bila bazatoz, zazpietatik aurrera Iñakiren Tabernan aurkituko nauzu, eta zazpietatik atzera ere, Iñakiren Tabernan, ezin bainaiz aldi berean toki bitan egon.
  • Postaria, etxeko atean: «Din-don». Aita, egongelako sofatik: «Banoa!. Ama, egongela bereko sofa beretik: Banator!. Azkenean, bata dela, bestea dela, postariak bigarrenez deitu behar izan du[1].

Ikuspuntu bakarra, errealitate osagarriak

  • Ander kanpoan den bitartean, haurrak nire arduran daude, eta Yolanda, nire arduran, nik ere begi bat behar baitut gainean.
  • Goizean, gauza izugarri bat gertatu da, eta ikaraz eta jota utzi gaitu denok, baina, bazkalostean, Enekok berri izugarri bat eman digu, eta asko poztu eta animatu gara.
  • Etxea alokatu zuen nagusiak ez zekien etxea alokatu zuen maizterrak txakurra zeukala eta, orain, marraskatuta aurkitu ditu altxarietako hanka guztiak.
  • Gela ikusi baino ez, ostalariak aldaketa eskatu zuen, baina ostalariak erantzun zion ostatua beteta zeukala, eta hilerrira begirako hura baino ez zegoela libre.
  • Itsasoan sei hil eginda, etxera itzuli zen Luis. Bioleta ohean zegoen zain. Luis gelan sartu, eta jo zion. Bioletak beso artean estutu, eta jo zion[2]. Hitzak geroko utzi zituzten.
  • Karreran kimika eman nuen baina, orain, kimika eman behar diet hamasei urtekoei, eta ez naiz gogoratzen ezta sufrearen sinboloaz ere.
  • Herrian, oso harrera epela egin zioten, haien faboritoa beste pilotaria baitzen, baina neska-lagunak oso harrera epela egin zion biak bakarrik geratu zirenean.

Azken oharra

Adibideetako iruzkinetan agertu dudanez, beste hizkuntzetan ere gertatzen dira halako simetriak. Bada gaztelaniaz niri barregura handia ematen didan bat, absolutamente, ‘bai’ zein ‘ez’ esateko balio duena.

_________________________________________

[1] Gaztelaniak ikuspuntu bietako bata aukeratu du («¡Ya voy!»), eta ingelesak, bestea («Coming!»).

[2] Ez nago guztiz ziur euskaraz hala den. Gaztelaniaz eta ingelesez, behintzat, bai: «Él se la folló» = «Ella se lo folló». «He fucked her» = «She fucked him».

6 Iruzkin

Asier Larrinaga atalean