Artxikoak hilabeteka: abendua 2014

Urte berri zahar…

Bakartxo Arrizabalaga Labrousse

Ez dakit zuei inoiz gertatu zaizuen itzultzeko testuren bat jaso eta itzultzera jarri baino lehen, segur izanik inork ez duela sekula santan irakurriko, zernahi idazteko tentazioa, zernahi itzulpen ere ez den zernahi, benetako eta egiazko zernahi, zernahi bete-betean, idazten hasitakoan zer izanen den ere ez dakizuen zernahi.

Zernahitaz ari natzaizue, baina egiazki, nornahitaz ere beharko nuke aritu, «zuei» diodalarik ez baitakit inori ari ote natzaion edo, zehazkiago erranik, inori ez natzaiola ari uste baitut eta, hartara, halako testu irakurlerik gabeko horiek etorri zaizkit gogora, gaurko egun honetan, nire pantaila isil honen beste aldean inor ez dudan sentsazio betean ari bainaiz idazten, hau da, itzulpen ero edo ez itzulpen edo ezerezean galtzeko besterik ez diren testu horien aitzinean bizitu izan dudan sentsazioaren antzeko zerbait datorkidala, oraingoan ere, gogora. Galdetu beharko nuke, akaso, hor ote zareten, pantailaren bestaldeko biztanleak, ala, unetxo batez, hatzak giltzadiaren giltzapetik askatuz, zoriontsuak izatera joanak ote zareten.

Arraposturik ez, ordea; arratsalde eurijasa honetan lagun egiten zidan diskoa ere isildu zait; kanpoa zaparradaka eta ni ere bai; beste inor ez munduan, itxuraz, zaparrada besterik ez.

Hemen ere, segur, zernahi idatz nezake, dezaket, inor ez baita, segurki, idatzi dudanaz edo ez dudanaz ohartuko, inork ez baitu, segurki, idazten ari naizen hau irakurriko; pantailaz beste aldeko biztanleak lekutu dira eta bakarsaio batean ari naiz, urte hondar honetan, azken uneak aletzen.

Ez dakit zuek halako tentalditan izan zareten inoiz, halako lanaren hutsalaz ohartu eta hitzak dantza arinean jartzeko gogoa sortu ote zaizuen inoiz; niri halako ideiak etorri zaizkidanean, duda izpi bakarra geure koadrila honek zidan sortzen, hau da, pantailaren beste aldean izanik ere, pantailaren nire alde berdinean orenak ematen dituzuen zuek, alegia, inork irakurriko ez dituen euskarazko testu alperrik ondu horien irakurle izan daitekeen bakarra gutako norbait baita, segur.

Baina berriz ere zueka! (k+k>k ?); haizeari ari zaion eta! Irakurle sutsuenak izanagatik, «zuek» horiek ere, dagoeneko, egunero mundua bi aldetan banatzen digun pantaila itzali eta mundua banatzeko beste bikote bati lotu dira, segurki, urte zaharrarekin kantuz eta berriarekin dantzan ari. Itzal ezan hik ere banaketa txatxu hori eta munduaren biribilean jira hadi!

…nik atorra zahar.

2 Iruzkin

Bakartxo Arrizabalaga atalean

Noiz esaten nizun?

Juan Luis Zabala

Sekulako zabalkundea hartzen ari den joera bat ekarri nahi dut txoko honetara, jakin nahian zer iruditzen zaizuen: “Oraintxe egon naiz Jonerekin, eta esaten zidan berari ez zaiola iruditzen gaizki hitz egiten dudanik”. Ez zaituzte urduri jartzen horrelakoak entzuteak? Edo zeuen buruak horrelakoak esaten harrapatzeak?

19 Iruzkin

Juan Luis Zabala atalean

Urteko uztari begira

 Jesus Mari Makazaga

Urte zaharra amaitzen ari zaigun honetan, irakurle, begitantzen zait une egokia dela aurrera begirako egitasmoei ekin aurretik atzera begira jartzeko; urtearen amaierako uztari begira, hain zuzen.

Gaurko kolaborazio honetan, Euskal Herriko Unibertsitatearen euskarazko argitalpenak hartu nahi ditut hizpide; izan ere, iruditzen baitzait guk (EHUkook) uste baino gutxiago ezagutzen direla (bai etxean eta bai kanpoan) eta merezi duela gehiago ezagutzera ematea.

Indarrean dugun Euskararen II. Plan Gidarian (2013-2017) jasota daude euskararen garapen eta normalizaziorako bete beharreko gutxieneko betebeharrak, eta horien artean, euskarazko argitalpenak ditugu euskarazko irakaskuntza sendotzeko eta normalizatzeko oinarri nagusietako bat.

Euskararen arloko Errektoreordetzaren eta Euskara Zerbitzuaren betebeharra da euskarazko argitalpenak koordinatzea, bideratzea eta kalitatez plazaratzea. Horretarako, ezinbestekoa zaio profesional egokiez inguraturik egotea: arloan arloko irakasle adituak, itzultzaile eta zuzentzaile profesionalak, liburuen argitalpenean lankide izango dituen Argitalpen Zerbitzuko langileak, eta abar.

Euskararen II. Plan Gidarian ezartzen diren irizpide batzuen arabera (jakintza-alor defizitarioak babestu, argitalpena erabiliko duten ikasle kopuruari begiratu, campuskako banaketa zaindu, eta abar), urtero zer ikasliburu itzuliko diren erabakitzen da. Plan horren arabera, urtero batez beste 6 ikasliburu tekniko itzuli eta argitaratuko dira (plangintzak dirauen bitartean, 30 ikasliburu), jakintza-alor guztietakoak, ingelesetik eta gaztelaniatik batez ere, baina baita frantsesetik ere.

Gure artean hiru hankako mahaia izeneko metodologia erabiliz itzultzen dira ikasliburuak. Esan nahi baita hiru zutabetan oinarritzen ditugula itzulpen horiek:

  • Itzultzaile profesionala (Elhuyar fundazioaren eta bestelako itzultzaile profesional batzuk –Josu Zabaleta, Iñaki Iñurrieta…– izan ditugu lankide), zeinak ezagutuko baititu itzulpengintzaren martingalak eta izango baitu liburuaren jakintza-alorraren gutxieneko ezagutza bat.
  • Begirale teknikoa, edo alorreko aditua, zeinak bai liburua bai jakintza-alorra ondo ezagutzen baititu, eta egiaztatzen baitu jatorrizko liburuko edukia behar bezala itzuli dela eta erabili den terminologia egokia dela.
  • Hizkuntza-begiralea, edo euskaran eta euskarazko komunikazioan aditua, zeinak egiaztatuko baitu euskararen eta komunikazioaren aldetik itzulpena zuzen, egoki eta ulergarri dagoela.

Hiru oinarri horiekin, lankidetza-prozesu luze baten ondorioz, gure ustez nahiko berme ona duten ikasliburuak lortzen ditugu. Metodologia hori erabiltzen hasi ginenetik, duela dozena bat urte, jadanik 200 ikaslibururen itzulpena bideratu du EHUko Euskara Zerbitzuak.

1. Hauek dira itzulitako ikasliburuen atalean badoakigun urte honetan argitaratu direnak:

Giza anatomiako atlasa (Atlas de Anatomia Humana; Ars XXI)

Oroimena (Memory; A. Baddeley, M.W. Eysenck, M. C. Anderson)

Zuzendaritza estrategikoa (Dirección estratégica de los recursos humanos; E. Albizu, J. Landeta, O. Villarreal, I. Idigoras, F.J. Delgado)

Landare-fisiologia  (Plant physiology; Lincoln Taiz, Eduardo Zeiger)

Turbomakina termikoak (Turbomáquinas térmicas. Fundamentos del diseño termodinámico; Manuel Muñoz, Manuel Valdés, Marta Muñoz)

Euskokantauriar arroaren geologia (Geología de la cuenca vasco-cantábrica; A. Bodego, M. Mendia, A. Aranburu, A. Apraiz)

2. Hori guztia itzulitako ikasliburuei dagokienez; arloan arloko adituek euskaraz sortutako ikasliburu teknikoetan ere ahalegin handia egin du aurten ere EHUk, bai EHUk argitaratutakoetan bai (azken hirurak) UEUrekiko koedizioan plazaratutakoetan. Hona zerrenda:

Euskal Oinordetza Zuzenbideari buruzko azterketa (C. Asua, G. Galicia, J. Gil, J.J. Hualde, L. Imaz)

Lehen Hezkuntzarako Ikus-hezkuntza (P. Lekue, A. Andrieu; argitalpen digitala)

Donostia: itsasbazterreko hiria (I. Vivas; argitalpen digitala)

Gorputz adierazpena lehen hezkuntzan (M.T. Vizcarra)

Ahoskera lantzeko argibideak eta jarduerak (I. Gaminde, G. Aurrekoetxea, I. Etxebarria, U. Garay, A. Romero)

Leizarragaren idazlanetan barrena (Patxi Salaberri)

Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan (J.R. Etxebarria; UEUrekiko koedizioan)

Ingurumen-kutsaduraren analisia (J. Omar, A. Vallejo; UEUrekiko koedizioan)

Hirigintzaren oinarriak (U. Fernández de Betoño; UEUrekiko koedizioan)

3. Euskararen arloko Errektoreordetzak babestutako argitalpenak ez dira, nolanahi ere ikasliburuetan gelditzen; horietaz gainera, euskara lantzen ahalegintzen da, irakaskuntzarako eta ikerketarako tresna baliagarria izan dadin; atal horretan, hizkuntza-baliabideak eskaini nahi izaten dizkio unibertsitateko erkidego euskaldunari: hizkuntza-aholkuak, hiztegiak, glosategiak, eta abar.

Bi argitalpen nabarmenduko nituzke Euskara Zerbitzuaren hizkuntza-baliabideen atal honetan:

EHULKUren hizkuntza-aholkuak. Fitxa didaktikoen bilduma (2006-2014) (K. Gomez, J. García). (CD-ROMa)

Antropologiako hiztegia (Euskara Zerbitzua eta Balioen Filosofia eta Gizarte Antropologia Saila)

Barkatu luzatu banaiz, irakurle; ez naiz gehiago luzatuko, nahiz badugun zerrenda hau zerekin luzatu. Euskararen arloko errektoreordetzak babestutako argitalpen guztien berri jakiteko, zoaz gure webguneko leku honetara.

Ea datorren urtea aurtengoa bezain oparoa datorkigun.

Iruzkin bat utzi

Jesus Mari Makazaga atalean

ETBko kameraria

Mikel Taberna Irazoki

Bertso-saio batean aurkezle lanean ari nintzen egun hartan (aspaldi samarreko kontuak dira), Beran (irakur bedi Berán), eta Hitzetik Hortzera programarako grabatzen ari ziren ETBko langileak. Mutil bat hantxe zebilen oholtza gainean, kamera bizkarrean, irudiak postura guzietatik hartzeko ideian. Bertsolariei azkeneko gaia emateko tenorea ailegatu zelarik, mikrofonora hurbildu eta solasean hastearekin (“Saioa akabatzeko…”), niregandik metro pare batera zegoen kamerariaren marmarra aditu nuen: “Akabatu! Hori re euskera izango dek, ba!”. Ezin nuen sinetsi aditu nuena, zer uste zuen txoro hark! Duda egin nuen burua jiratu eta merezi zuen kontestaren bat ez ote nion emanen, baina ez nuen halakorik egin, bertsolari ez nintzelakoz (ez naizelakoz) segur aski, eta aitzinera segitu nuen deus gertatu ez balitz bezala. Ikusle zorrotzena ohartu izanen zen hitz egitetik gelditu nintzela istant batez, baina bertzerik ez.

Akabaturen gisako makina bat hitz ditugu gure eskualdean, gure mingainaren puntan airoso dantzatzen direnak, irudi-hartzaile haren alarma-argia biztuko luketenak, zenbaitek kondenatuko lituzkeenak maileguak direlakoz eta ustez haien ordezko garbiagoak baditugulakoz: bueltatu (<itzuli), kanbi(a)tu edo ganbi(a)tu (<aldatu), estrain(a)tu (<harritu)… Euskalki edo tokiko hizkera guzietan badira halakoak. Mutil haren erreakzio bertsua izaten dugu gure eskualdekook, konparazio batera, bizkaieradun bati zapatu (<larunbat) edo bentana (<leiho) aditzean.

Nolanahi ere, ez gara arrazistak baina arrotzaren aitzinean maizegi erne jartzen gara, gurean sartzeko behar diren paperen jabe ote den, ez ote dion bertakoari lanpostua eta zernahi gehiago kenduko. Kanpokoa, mailegua alegia, batzuentzat beti susmagarri. Ez da izanen kopla zaharrik ez dugulakoz aditu: “Alabatua, bedeinkatua / da sakramentu santua / pekatuaren mantxarik gabe / birjina kontzebitua” kantatzen dugu etxez etxe (tokian tokiko aldaerekin) hainbat herritan Urtezahar egunean.

Euskararen Akademia arduratzen da hitzak legeztatzeaz, nolabait errateko, behar diren baldintzak betetzen dituztenak Hiztegi Batuan sartzen ditu. Uste baldin badu bakarren batek ez lukeela Hiztegian egon beharko, izarño bat gehitzen dio (*), marka horren bidez jakin dezagun gaitzetsia dagoela. Oholtza gaineko mutil haren purrustaren antzeko balioa du zeinuak, baina finxeago adierazita. Halako kasuetan, bertze hitz bat edo batzuk proposatzen dizkigu, baztertutakoaren ordez erabiltzeko. Ez beti, baina frankotan mailegu bat izaten da zerrendatik aparte uzten dena, nahiz eta jendeak erabiltzen duen (horregatik aipatzen da), euskarak haren beharrik ez duela uste izateagatik edo (adibidez: abioneta* e. hegazkin txiki).

Ez du lan erraza Euskaltzaindiak, ez horixe, baina norbaitek egin behar hori ere. Eta hartzen dituen erabakiak ez dira behin ere denon gustukoak izaten. Nik neronek ere ez ditut beti gogo onez onartzen. Hain zuzen ere, Hiztegi Baturako hitzak ametitu edo errefusatzeari dagokionez, oraindik ere kostatzen zait entenditzea nola ukatzen diguten hitz batzuk baliatzeko aukera, haien ordez eskaintzen dizkigutenak ez zaizkidalakoz iruditzen jakinarazi nahi dudana adierazteko aski. Nik ez dakidan arrazoirik ez dute faltako, baina, konparaziora, exigitu* eta deskubritu* galaraztea gogorra iruditzen zait. Haien ordez erabiltzeko ematen dizkigutenek (e. eskatu; behartu; x-tu beharra izan, kasu batean; e. aurkitu, bertzean) ez naute asetzen gehienetan.

Dena dela, euskaltzainek marrazten diguten joko-zelaia onarturik, haren barrenean erabiltzaileok erabakitzen dugu hondarrean zer baliabiderekin jokatu. Itzultzaileon artean, esparru jakin baterako terminoa edo ordain egokia hautatzeko garaian, ez da eztabaidarik falta izaten. Hautagaien artean mailegua izatearen mantxa agerian samar duen hitza baldin badago, Hiztegi Batuan sartua egonagatik, iduripena dut gehienetan zailxeago izanen duela kasuan kasuko lehian gailentzea: gogobetetze<>satisfazio; helegite<>errekurtso; arduraldi<>dedikazio… Halako eztabaidak sortzen direlarik, gure lantokietako bilera-gelak eta gure pantailetako zelaiak bertso-saioko oholtza bihurtzen dira, proposamena egiteko hitza hartzen duena, aurkezle, eta bazterretik zelataka egon eta marmarka ari diren-garen guziak, ETBko kamerari.

3 Iruzkin

Mikel Taberna atalean

Lehengoaiarenak II: izen(k)izunak

Borja Ariztimuño

Itziar Diezek, duela hilabete gutxi gorabehera, ekarritako “toponimo itzulezinen” kontuak[1] gogorarazi zidan askotan aipatzen den (eta Koro Garmendiak bestelako adibide interesgarriekin hornitu zigun)[2] Nafarroako Dos Hermanas leku-izenaren afera. Zilegi bekit bestetan adierazitakoa laburbiltzea: gaztelaniazko izena euskarazkoaren interpretazio oker baten ondorioz sortu zen, Bi haizpe (< *bi haitz-be(he)) → **Bi ahizpe = Dos Hermanas. Noski, nahaste hori aski (edo erlatiboki) berria dateke, orduko euskararen ahoskeraz ondoriozta dezakegunez: alde batetik, ez bide zen hasperenik ahoskatzen (eta areago /ai/ bokalek diptongoa osatzen zuketen) eta, bestetik, are berriagoa dirudien a > e / i(C)_ (hau da, i ondoko a bokala e bihurtzea) gertatua zatekeen, horrela ahizpa > aizpe bilakaturik, beste (h)aizpe-ren erabateko homofono.

Baina badira mota honetako edo antzeko aldaketa gehiago Euskal Herrian zehar, bitxikeria moduan aipatu nahi nituzkeenak (ezagunak dira oro, baina menturaz ez duzue guztien gaineko hausnarketarik egin eta hortaz ez zaituztet berriketa honekin gogaituko!).

Nafarroako Foru Erkidegotik atera gabe, famatua da (nahiz eta ez dakidan zenbateraino dagoen garbi) Estella izena Lizarra-ren sasi-itzulpena delako ideia, L’izarra zelakoan erromantzez emana. Nahiz egia, nahiz ipuin, istorio polita dela ukatu ezin.

Ipar-ekialderago joaz, duela urte t’erdi pasatxo Eneko Bidegainen arrazoizko arranguren[3] eragileetako bat topatuko dugu: Donibane Lohizune. Lekukotasun zaharrenetarik ageri omen zaigu azken zatia desitxuraturik, Luis, Luk, Lux, Luce eta abarren azpian, baina, edonola ere, jatorrizkoa euskarazkoa dela pentsatzea logikoa da, kontuan harturik Zuberoan ere badela beste Lohitzüne aski zahar bat.

Badira beste batzuk euskaldunek eraldatuak zirela uste izaki eta ustezko aldaketa horiek “deseginik” sortu zirenak, Recalde eta Retolaza, esate baterako, erreka alde eta erret ola-tza sintagmetatikoak, hurrenez hurren.

Bukatzeko, ordea, ez dut itzulpen edo egokitzapen bat aipatuko, baizik eta izen konposatu bat, Vitoria-Gasteiz ereduaren aurrekaria izan baitzitekeen, auskalo!

Euskaraz Iruñ(e)a denaren erdal ordainaz ari naiz: Pamplona, Pampelune… eta, azken batean, horien jatorrian den Pomp(a)elo(n). Aspaldiko kontua da azken horrek euskarazko izena bera daukala barnean, Estrabonek Pompeios polis gisa “itzuli” baitzuen (hortik hiri hitzarekin lotu izana). Hizkuntzalaritza master amaierarako prestatu nuen tesinan, besteak beste, izen hauen jatorriaz aritu nintzenez, hona ekarriko dut ondorioetako pasarte bat (zertxobait zuzendu/moldatua), Iruñea izenaren jatorriaz eta, beraz, Pamplona-ren eraketaz dudan iritzia argi geratuko delakoan:

«Irun- hasiera duten toponimoak (antzinateko Ilun- lekukotasunekin lotuak badira, bederen) ez lirateke jatorrian *hiri (h)on, ez *ili (h)on, baizik eta *ilun, osorik, azken horren euskal jatorria eta sorburuko etimologia gorabehera. Iruñ(e)a-ra, esaterako, bilakaera luze xamar baina azalerraz honen bidez irits gintezke:[4] *Ilun → [non?] *Ilun-en → [mozketa okerraz, cf. Uztarroze, Akize, Parise…] *Ilune(-n) > *Ilũ(h)ẽ > *Irũ(h)ẽ > *Irũĩ(n) > Iruin [deitura ezagunean eta iruinxeme-n gordea, zeinek artikuluarekin Iruña eman duen] → [berriro: non?] Iruñ-en → [berriz ere mozketa okerraz] Iruñe-n[artikuluarekin] Iruñea. Iruña forma, beraz, bigarren -e paragogikorik gabea izango litzateke, eta Irun, argi da, jatorrizkotik gertuen dagoena, VlV > VrV aldaketa bakarrik pairatu duena (cf. Irunberri ere). Besterik da izenok antzinako Ilun-ekin lotzen ez baditugu proposa litekeen etimologia: *hiri-hon edo *hiri-(g/h?)un(e)? Hala ere, Ilumberri- zaharrak eta Pomp(a)elo(n)-go akabuko zatiak iradokitzen digutenari kasu eginez, *ilun-en alde egingo nuke.[5]»

[1]    http://31eskutik.com/2014/11/21/25-de-noviembre/
[2]    http://31eskutik.com/2013/06/18/toponimiarekin-lotutako-hainbat-bitxikeria/
[3]    http://31eskutik.com/2013/05/22/luzerako-bidaia-san-juanera/
[4]    Irakur Mitxelenaren oharrak izen hauez, hemen.
[5]    Jakina, ilun horrek ez du zerikusirik euskara historikoko il(h)un hitzarekin; orain azalduko ez ditudan zenbait arrazoik eragozten dute lotura hori egitea.

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Shanghaiko fox-trota (zati bat) Mu Shiying

Maialen Marin Lacarta

Shanghai, infernuaren gainean eraikitako paradisua!

Shanghai mendebaldea: ilargi handia zeruertzean eskegita ageri da, lautada zabala argituz. Ilargiak zilar-kolorez jantzitako lautada gris horretan, berriro txertatzen dira zuhaitzen itzal ilunak eta herrixken orbain pilatuak. Lautadaren gainean, trenbideak arku bat marrazten du, zeruertzari jarraiki luzatu eta urrutian, zerumugan, murgiltzen dena.

Lincoln kalea (hemen bertutea zanpatu eta krimena guztiz goresten da).

Janari-saski bat daramala, bakarrik doa, han, esku bat poltsikoan, ahotik ateratzen zaion lurruna gau urdinean hegaka, poliki-poliki, nola aldentzen den begira.

Bat-batean, hiru itzal agertu dira, zeta beltzezko tunikaz eta jaka beltzez jantzita. Bidea mozten ari zaizkion hiru aurpegiek sudurra eta kokotsa baino ez dituzte erakusten feltrozko kapelen azpitik.

—Aizak, adiskide, poliki gero!

—Esatekorik baduk, esazak, adiskide!

—Makurkeriak badu erruduna, eta zorrak zorduna. Ez zaukaagu ezer hire aurka, baina aginduak agindu dituk, eta guk ere jan beharra diagu. Ez didak esango jende ona ez garenik. Urtebete barru hire heriotzaren urteurrena izango duk, ez ahaztu!

—Brometan ariko haiz! Lagunak gaituk eta…

Saskia lurrean utzi, baten pistola harrapatu, eta hor doa ukabilkada bat.

Pun! Eskua laxatu egiten da, eta gizona, sabelari eutsiz, lurrera erortzen da.

Pun! Beste tiro bat.

—Ez duk adorerik falta, motel!

—Beste bizitza batean ikusiko gaituk, adiskide!

«Zeta beltzezko tunikek» kapela atzerantz bota, garondoan ondo sartu, eta trenbidea zeharkatuta desagertzen dira.

(…)

(Maialen Marin Lacartak itzulia eta Esti Lizasok zuzendua).

Iruzkin bat utzi

Maialen Marin atalean

Hitzak beterik daude oihartzunez

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

Gaurkoan hitzei buruzko testu zinez zoragarri baten itzulpena uzten dizuet. Virginia Woolfek idatzitakoa da eta BBC irratiko Words fail me irratsaioan irakurri zuen, 1937ko apirilaren 29an. Testua, berez, luzeagoa da baina grabaturik gorde den zatiaren itzulpena duzue behekoa, Literatura Eskolako azken saiorako prestatua, Woolfen zenbait lan aztertu baikenuen bertan. Idazlearen ahotsaren grabazio bakarra da, eta The Death of the Moth and other Essays (Sitsaren heriotza eta beste saiakera batzuk) liburuan osorik argitaratu zen gero, 1942an (Woolfen ahotsaz gozatu nahi duenak klik egin dezala hemen).

OFIZIOA

“…Hitzak, hitz ingelesak, beterik daude oihartzunez, oroitzapenez, asoziazioz. Batera eta bestera ibiliak dira, jendearen ezpainetan, etxeetan, kaleetan, alorretan, hainbeste mendez. Eta horixe da zailtasun nagusienetako bat hitz horiek idaztean gaur: beste esanahi batzuekin, beste oroitzapen batzuekin biltegiratuta daudela, eta ezkontza famatu anitz egin izan dituztela iraganean. Esaterako, “incarnadine[i]” hitz bikaina: nork erabil dezake “multitudinous seas” gogoratu gabe? Garai zaharretan, jakina, ingelesa hizkuntza berria zenean, idazleek hitz berriak asmatzen ahal zituzten, eta haiek erabili. Gaur egun, aski erraza da hitz berriak asmatzea –ezpainetara etortzen zaizkigu saltoka ikuspegi berri bat begiesten edo sentsazio berri bat sentitzen dugun aldiro– baina ezin ditugu erabili ingelesa hizkuntza zaharra delako. Batek ezin du erabili hitz berri-berri bat hizkuntza zahar batean, zeren eta egitate oso agerikoa baina betiere misteriotsua baita hitza ez dela entitate ezberdin eta banandu bat, baizik eta beste hitz batzuen parte. Izan ere, hitza ez da hitz esaldi baten parte den arte. Hitzak batzuk besteenak dira, nahiz eta, jakina, poeta handi batek baino ez dakien “incarnadine” hitza “multitudinous seas” hitzena dela. Hitz berriak eta hitz zaharrak elkartzea galgarria da esaldiaren osaerarako. Hitz berriak egoki erabiltzeko hizkuntza guztiz berri bat asmatu beharko litzateke; eta hori, nahiz eta ezbairik gabe horretara helduko garen, ez da uneotan gure afera. Gure afera da ikustea ea zer egin dezakegun ingeles hizkuntza zaharrarekin, den bezalakoa hartuta. Nola elkartzen ahal ditugu hitz zaharrak antolaera berrietan bizirik iraun dezaten, edertasuna sor dezaten, egia esan dezaten? Hortxe dago koxka.

Eta koxka hori argitzen lekikeen pertsonak munduak opa diezaiokeen zernahi loria-koroa merezi luke. Pentsa dezagun zer garrantzi handikoa izango litzatekeen baldin eta irakasterik bagenu, edo ikasterik bagenu idazteko artea. Hartutako liburu bakoitzak, egunkari bakoitzak, egia esanen luke, edo edertasuna sortuko. Baina bada, hala irudi du, eragozpideren bat, oztoporen bat hitzen irakaskuntzan. Zeren, nahiz eta uneotan badiren gutxienez ere ehun irakasle iraganeko literatura irakasten, gutxienez ere mila kritikari oraingo literatura aztertzen, eta ehunka eta ehunka gazte ingelesezko literaturari buruzko azterketak gainditzen merezimendurik handienarekin, idazten ote dugu hobeki, irakurtzen ote dugu hobeki irakurtzen eta idazten genuena baino orain dela laurehun urte eskolagabeak ginenean, kritikarik ez genuenean, ikasigabeak ginenean? Ote da gure literatura georgiar modernoa isabeldarraren adabaki bat? Tira, non ipiniko dugu errua? Ez gure irakasleengan; ez gure kritikariengan; ez gure idazleengaan; baizik eta hitzetan. Hitzei egotzi behar zaie errua. Gauza guztietarik basenak, askeenak, arduragabeenak, irakasezinenak dira. Jakina, harrapatu ditzakegu eta sailkatu eta alfabetoaren hurrenkeran kokatu hiztegietan. Baina hitzak ez dira hiztegietan bizi; buruan bizi dira. Horren froga behar izanez gero, pentsa ezazue zeinen maiz, une zirraragarrietan, hitzak gehien behar ditugunean, ez dugun bat bera ere aurkitzen. Hala ere, hor dago hiztegia; hortxe dauzkagu gure esku milioi erdi hitz, alfabetoaren hurrenkeran guztiak. Baina erabil ditzakegu? Ez, hitzak ez direlako hiztegietan bizi, buruan bizi dira. Begiraiozu hiztegiari beste behin. Hor dautza inolako ezbairik gabe antzezlan bikainagoak Antonio eta Kleopatra baino; olerki xarmagarriagoak Urretxindorraren Oda baino; halako eleberriak non haien parean amateurren lardaskeria gordinak bihurtzen baitira Harrotasuna eta Aurrejuzguak edo David Copperfield. Hitz zuzenak aurkitu eta behar den ordenan jarri baino ez dugu. Baina ezin dugu hala egin hitzok ez direlako hiztegietan bizi; buruan bizi dira. Eta nola bizi dira buruan? Modu askotan eta modu bitxian, jendea bizi den bezalatsu, harat eta honat ibiliz, maiteminduz eta elkartuz. Egia da zeremoniak eta konbentzioak ez dituztela hitzak gu bezainbeste lotzen. Erret Etxekoak hitz bilauekin batzen dira. Hitz ingelesak frantziar hitzekin ezkontzen dira, alemaniar hitzekin, indiar hitzekin, beltzen hitzekin, hala egiteko txirrinta dutenean. Izan ere, zenbat eta gutxiago arakatu gure Ama Ingeles maitearen iraganean hainbat hobe andere horren osperako. Harat-honat, harat-honat dabilen dontzeila ederra da eta.

Hortaz, alferrekoa baino makurragoa da inolako legerik ezartzea halako alderrai peto-petoei. Gramatikako eta ortografiako arau hutsal batzuk dira hitzei jartzen ahal diegun muga bakarra. Hitzei buruz zera besterik ezin dugu esan arretaz begiratzen diegun bitartean bizi diren haitzulo sakon, ilun eta aldizka baizik argiztatzen ez den horren bazterretik –buruaren bazterretik–, zera besterik ezin dugu esan: hitzek gustuko dutela jendeak pentsatu egin dezan haiek erabili baino lehen, eta sentitu egin dezan haiek erabili baino lehen, baina ez beraiei buruz pentsatu eta sentitu dezan, baizik eta beste zeozer bati buruz. Txit sentiberak dira, aise kikiltzen dira. Ez dute gustuko jendeak beren garbitasunaz edo beren zikintasunaz jardutea. Ingeles Garbiaren aldeko Elkartea eratuko bagenu, beren erresumina erakutsiko lukete Ingeles Zikinaren aldeko beste bat eratuz; hortik dator egungo hizkeraren parte handi baten indarkeria antinaturala: garbizaleen aurkako protesta da. Txit demokratikoak ere badira; hitz bat bestea bezain ona dela uste dute; hitz eskolagabeak hitz eskolatuak bezain onak dira, hitz kulturagabeak hitz kulturadunak bezain onak, mailarik edo titulurik ez dago hitzen jendartean. Ez dute gustuko ezta ere luma baten puntan goratuak izatea eta banan-banan aztertuak izatea. Elkarrekin ibiltzen dira dingilizka, esaldietan, paragrafoetan, batzuetan orrialdi osoak batera. Gorroto dute baliagarriak izatea; gorroto dute dirua egitea; gorroto dute inork haiei erretolika botatzea jendaurrean. Laburbilduz, gorroto dute adiera bat zizelkatzen dien edo jokabide batean giltzapetzen dituen zernahi, aldatzea dutelako berezko.

Beharbada horixe da haien ezaugarririk nabarmenena: aldatu behar hori. Harrapatu nahi duten egia ertz anitzekoa delako da, eta ertz anitzekoak izanik garraiatzen dutelako egia hori, harat lasterka lehenbizi, honat gero. Beraz, esanahi bat dute pertsona batendako, beste esanahi bat beste batendako; ulertezinak dira belaunaldi batendako, argiak eta garbiak hurrengorako. Eta konplexutasun hori dela-eta, jende ezberdinendako adiera ezberdinak izateko ahalmen hori dela-eta, irauten dute bizirik. Beharbada, beraz, hori da arrazoietako bat gaur egun ez izateko gure artean idazten duen olerkari, nobelagile edo kritikari handirik, hitzei beren askatasuna ukatzen diegulako. Esanahi bati atxikitzen ditugu, esanahi erabilgarri bati, trena hartzeko balio digun esanahiari, azterketa gainditzeko balio digun esanahiari…”

______________________

 

[i] Macbeth, II. Ekitaldia, William Shakespeare:

“Whence is that knocking?
How is’t with me, when every noise appalls me?
What hands are here? Hah! They pluck out mine eyes.
Will all great Neptune’s ocean wash this blood
Clean from my hand? No; this my hand will rather
The multitudinous seas incarnadine,
Making the green one red”.

Bedita Larrakoetxeak honela euskaratu zuen (Euzko-gogoa, 1957): “Nondikoa ete da zartada ori? Zelan ete nago ni edozein zaratak bildurtzeko? Ze esku dira oneik? Ene! Eskuok begiak ateraten daustiez! Netun [4] andiaren itxaso nagusiko ur guztiak asko izango ete nire eskuko odola zeatz kentzeko? Ez, urak eskua garbi-bearrean eskuak itxasoak eta itxasoak gorrituko dauz, urdiña gorri-eginda”.

3 Iruzkin

Itziar Diez de Ultzurrun atalean

Skyperen denbora errealeko Translator, itzultzaile eta interpreteentzako mehatxua ote?

Karlos del Olmo

Zer dugu aurkez, iraultza baten ala krisialdi baten hasiera? Munduan, Internetez bideo deiak egiteko 300 milioi erabiltzailek darabilten programak saialdian eskaintzen du deiak “ia” denbora errealean itzultzeko zerbitzua, ahoz zein idatziz. Alegia, corpus ikaragarri bat doan lortzeko adina lagun izango dute eskura teknologi enpresek. Ez zaio buru apurrari lar eragin behar teknologia horrek, zelan halan, itzulpengintzari eta interpretazioari astinaldi halako bat eman diezaiekeela, mundu zabaleko pertsonen arteko komunikazioari bezainbestekoa. Oraingoz, doan eskaintzen dute tresna, izena ematearen truk.

Erabiltzaileak agendako mintzakide bat aukeratu, Translator aplikazioari eragin eta ingelesaren eta gaztelaniaren arteko zubi automatizatua prest izango du, oraingoz berbeta horien bien artean besterik eskaintzen ez baitute. Argiro eta ozen samar ahoskatu besterik ez du behar… eta solaskideak handik gutxira makina bidez itzulia sintesi ahots batek esanik edo pantailan idatzita jasoko du.

Oraingoz, beste baldintza bat dugu, noraezean bere beharrekoa: sistema eragilea Windows 8.1 izatea.

Honen denaren harroinean, teknologiaren alorreko enpresek azken urteotan inbertsio handiak egindako hiru alor (militarren eta zerbitzu sekretuen diru laguntza “interesatuekin”, jakina): pertsonen ahotsa ezagutzea, itzulpengintza automatikoa eta makinek ikasteko softwarea. Erabiltzaileei zerbitzu ederra emango diete (zertan ukaturik ez, munduan hobeto elkar ulertzeko “mirakulutzat” jo liteke), baina ez da makalagoa izango enpresa eta erakunde interes biziko batzuek herritarrak kontrolpean izateko eta zelatatzeko eskura izango duten erreminta.

Teknologia hori zenbat eta areago erabili, orduan eta interpretazio edo itzulpen emaitza hobea, programa ikasiz doalako. Enpresaren azken xedea? Plataforma teknologiko eta hizkuntz pare gehiagotan erabili ahal izatea.

Hasi bidez, itzultzaile zibernetikoa elikatzeko, dagoeneko itzulita dauden webguneak, azpitituludun bideoak eta han-hemenka eskuraturiko elkarrizketak   erabili dituzte. Hortik aurrera, pertsonak irakatsiko dio programari (300 milioi lagun!). Dialektoak, aldakiak, ahoskerak eta abar gorabehera ikasiko bide du, ikasi ere.

Doan jaso dituzte pertsonek eskuzabal emandako elkarrizketak, ahotsa ezagutzeko eta aldi baterako (edo esan “ostekotxo”) itzulpen eta interpretazio motorrak elikatzeko, audio fluxua testu bati atxiki ahal izateko eta hura beste hizkuntzara itzuli ostean, ostera ere irteerako audio bihurtzekoak. Zimenduan, estatistikan oinarrituriko ereduak erabiliko ditu makinak ahozkoaren eta idatzizkoaren arteko aldaketetarako.

Ez da urrunegi joan behar irudimenean laster interpretazio kabinetan robot laguntzaileak interpretatzen irudikatzeko, pertsonen ondoan (edo beraiek bakarrik, pertsonarik gabe).

Hona hemen bideo bat, horren erakusgarri. Bakoitzak bere ondorioak atera ditzala. Beharbada, laster batean, sistema hori eguneroko lanean erabiliko dugu euskal interpreteok, kabinako laguntzaile moduan erabili ere.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Olentzerori*

Maialen Berasategi Catalán

Esaten dute eskatzea libre dela, baina, egun hauetan, egutegia hezur eta azal, ematen du libre ez baizik nahitaezkoa dela eskean eta elkarri opaka aritzea. Beraz, txintxo-txintxo, hona hemen aurtengo zaparrada:

Lan pixka bat, arren, denbora gehiegi eta lanik batere ez dutenentzat, eta denbora pixka bat, jakina, lan gehiegi eta denbora gutxiegi dutenentzat, eta, zer arraio, erretiro oparoa ere bai erretiratzeko parada eta gogoa dutenentzat; ez dakit guk halakorik izango dugun –parada, esan nahi dut–.

Irria franko, arren. Eta poza –poxarekin ere, agian, aski–: hitz bat euskaraz sekula erabili ote den duda egin eta Orotarikoan aurkitzean pizten den poztxo ia euforiko hori, eta esaldi luze txorixoz beteak txukuntzea eta jostea lortzen denean pizten dena, eta herriko kartelak txukun demonio ele biz daudela ikustean izaten den gogoberotasuna, eta hizkuntza estandarizatzen diharduten eragileak hitz edo esamolde baten inguruan ados jartzen direnekoa…

Ez dut eskatuko euskal literatur itzulpenak best-seller izan daitezen –azken batean, barkatu, baina, aitor dezagun, nahiko gustura ibiltzen gara gure ñimiñotasunean, masibokerietatik aparte–, baina, tira, amesten hasita, hobe ametsetan ere xuhur ez izatea, eta eskatu nahi diet munduko asmatzaileei sor dezatela txerto edo ukendu edo dena delako bat irakurleek euskal itzulpenei dieten alergiatxo hori sendatzeko.

Betoz txoko birtual honetara eta beste guztietara baieztapen adina galdera, erantzun-saio, eztabaida –konstruktibo–, eta, batez ere, ahots, mihi eta esku gehiago, baita beti isil-isilik gelditzen diren horienak ere…

________________________________

*Olentzero hautatu dut, baina, askoz ere originalago izateko arriskurik gabe, izan zitezkeen Errege Magoak, edo Mari Domingi, edo Bizarzuri, edo Befana sorgina, edo izarren hauts urruna, edo norberari probetxuzkoago zaion izaki erreal edo alegiazko hori.

Iruzkin bat utzi

Maialen Berasategi atalean

Ahal dela, libre eta alai

Bego Montorio Uribarren

Kaka putza, sarerako konexioa ez dabil!

Lanari ekin behar, eta konexiorik ez; kontu larria itzultzaile batentzat, inola ere.

Enegarrenez egin du proba: ordenagailua amatatu, entxufe guztiak atera, minutu bat itxaron, atzera ere entxufeak sartu, trastea piztu berriro eta… ezer ere ez. Kaka zaharra! Internet zerbitzuko enpresakoekin hitz egin beharko du.

‑ Ederra kalbarioa! ‑entzungailu automatiko bati hitz egin, itxaron, gauza bera behin eta berriro errepikatu makinari, eta, halako batean, lortuko du ulertu-edo egingo dion pertsona batekin zuzenean berba egitea‑. Horixe bakarrik behar zuen orain. Pentsatze hutsak atzerakada ematen dio, alabaina, behar-beharrezkoa du konexioa. Arnasa hartu, eta matxuren saileko telefono zenbakia markatu du.

Kontsulta euskaraz egin nahi baduzu, sakatu bat, esan dio ahots grabatu batek, eta hala egin du gure itzultzaile txintxoak; suerte apur batekin, operadore guztiak ez dira okupatuta egongo, bestela, berriro deitu beharko du, ea “bi” sakatuta kasu egiten dioten. Deformazio profesionala zer den, mezutxoa normal esanda dagoela ohartu da, euskaraz eta euskarazko doinuaz. Gero eta ohikoagoa, ala oraindik ere salbuespena? bere buruari galdetzeko denborarik gabe sakatu behar izan ditu beste hiruzpalau tekla, eta, azkenean, grabatu gabeko ahots batek hitz egin dio.

Gaztea da, eta buruz ikasitako agur esaldi kalko-oker-ortopediko batzuk esan dizkio; grabatutako mezua baino mila aldiz artifizialagoa da Dabid, Mikel edo dena delako hori. Berriro hartu du arnasa sakon gure itzultzaile sufrituak, eta Iban Zalduari noizbait irakurritakoa etorri zaio gogora. “…uste dut hasi behar genukeela alaitasun osoz literatura egiten”.

‑ Literatura bakarrik?, ekar dezagun alaitasuna konexio-matxuraren inguruko elkarrizketetara ere ‑pentsatu du, eta alaitasun osoz euskaraz hitz egiteko deliberoa hartuta, buru barneko “zuzenketa” modua desaktibatu du.

Erraz joan da handik aurrerakoa; halako menura sartu, hango pestaña hura klikatu, aldatu beste laukitxo hartakoa… Hizkuntza kontu guztiak ahaztuak ditu ordurako gure itzultzaileak, enpresak buruz ikasarazitako lelokeriak bazter utzita berez ari baita orain teknikaria, normal, alaitasunez ez bada, askatasunez; eta goizeko bigarren esaldi lapurtua gogoratu du orduan tradutoreak, Le Canard enchainé aldizkariko izenburuaren azpian agertzen den hori: La liberté de la presse ne s’use que si l’on ne s’en sert pas.

La liberté ne s’use que si l’on ne s’en sert pas, laburtu du buruan, eta otu zaio hizkuntzak ere askatasunaren antzekoak direla, erabili ezean baino ez direla higatzen.

Konponduta dago arazoa, berreskuratu du konexioa, heldu da lanean hasteko unea. Frantsesezko l’on ne s’en sert pas hots segida horrek sortzen dion oihartzun bitxia belarrian eta user aditzaren ordezko egokiena hondatu ote den (gastatu? alferrik galdu?…) buruan bueltaka, postan itzulgai berriren bat sartu ote zaion begiratzen hasi da.

___________________________

P.S.: Bolada baterako, hau duzue nire azken artikulua, bada-eta sasoia lekukoa beste bati pasatzeko. Mila esker txoko hau posible egiten duzuen guztioi, eta hamaika mila esker gehiago egunero-egunero lan isil bezain ezinbestekoan ari zareten kudeatzaileoi. Adiorik ez.

2 Iruzkin

Bego Montorio atalean