Artxikoak hilabeteka: azaroa 2014

I(ra)kasgaiak

Igone Zabala Unzalu

Blog honen jarraitzaileak zareten hiztun, idazle eta irakurle finentzat, agian ezaguna eta begi-bistakoa izango da, baina niri atentzioa eman zidan gaurkoan azalduko dizuedan gertaerak. Zuetako batzuek agian ez duzue jakingo, baina egun unibertsitatean ebaluazio jarraitua lehenesten da bukaerako azterketa bakarraren bidezko ebaluazioaren aurretik, eta irakaskuntzaren kudeaketarako araudian zehaztuta ageri dira ikasleei bukaerako azterketa bakarraren bidez ebaluatuak izateko onartzen zaizkien arrazoiak. Araudi horren testuingurua baliatzen dugu Komunikazioa Euskaraz irakasgaian ikasleei eskatzeko idatz diezaiotela eskabide bat Fakultateko Idazkari Akademikoari, araudian zehazten den arrazoiren batean oinarrituta, bukaerako azterketa egiteko baimena eman diezaien.

Ikasleen lanak zuzendu nituenean, deigarri gertatu zitzaidan ikasle guztiek erabili zutela ikasgai hitza, abiapuntutzat hartu genuen araudian eta gure instrukzioetan irakasgai hitza ageri bazen ere. Berehala konturatu nintzen erabat logikoa zela ikasleen eta irakasleen hautuen arteko aldea. Izan ere, unibertsitatean edo beste edozein irakaskuntza-zentrotan irakasten direnak ‘irakatsi beharreko gaiak’ dira irakasleontzat eta, ikasleentzat aldiz, ‘ikasi beharreko gaiak’. Euskararen morfologia lexikoaren gardentasunaren ondorio da objektu beraren esanahia bi ikuspuntutatik kontzeptualizatzeko aukera hori. Irakasleok irakasgai edo ikasgai hitzak erabil ditzakegu testuinguruaren eta xedearen arabera, baina irakasgai hitza ez da ondo uztartzen ikasleek ekoitz ditzaketen enuntziatuekin.

Euskaltzaindiaren Hiztegian, jakina, ez da ageri enuntziatuaren ekoizlearen izaeran oinarritutako bereizketarik, baina adiera batean bi hitzak erdisinonimotzat hartzen dira. Nolanahi ere, batean eta bestean ageri diren definizioak (‘irakasten den gaia, irakasteko gaia’ vs ‘ikasteko gaia, ikaskizuna’ erraz asko uztar daitezke hizpide dugun bereizketa semantiko-pragmatikoarekin.

irakasgai 1 iz. Irakasten den gaia, irakasteko gaia. Ik. ikasgai, Gizarte antolaketa zuen bere irakasgairik behinena. Hizkuntzak ere sarbidea aurki lezake Unibertsitatean, ikasgai eta irakasgai bezala, noski, eta agian, zenbait gaitan, ikasbide eta irakasbide gisa.
2 iz. Ikastaro baten gaia, eta, batez ere, ikasketa plan bat osatzen duten gaietako bakoitza. Oraingo batxilergoko irakasgaiak. Bigarren ikasturteko irakasgai guztiak gainditu ditu.

ikasgai 1 iz. Ikasliburu edo ikasbide bat banatzen den zati edo gai bakoitza. Hamar irakasgaitan zatitutako irakasbidea. Bederatzigarren ikasgaia.
2 iz. Ikasteko gaia, ikaskizuna. Ik. irakasgai. Udako unibertsitatean ikasgai guztiak ematen dira euskaraz.

3 Iruzkin

Igone Zabala atalean

Mixiyua

Koro Garmendia Iartza

Gaurkoan, bitxikeria polit batekin natorkizue.

Jakingo duzue kamioi askotan, aurrealdean, parabris edo haizetakoaren goialdean, izen bat edo batzuk eramateko ohitura dagoela. «Aitzol eta Amaia». «David y Elena». «José Antonio y Paula». «Ainhoa eta Xabier».

Bada kamioi bat goialde horretan «Mixiyua» jarrita daramana. Aurreneko aldiz ikusi nuenetik gustatu zait izena. Inongo hiztegitan ez dugu ikusiko, baina euskal izen peto-petoa dela esan genezake, eta grazia handikoa, gainera.

Kontua da aurreko batean euskaldun berri batekin nindoala, eta hortxe azaldu zitzaigula kamioia. Eta hona euskaldun berriaren ateraldia: «Txinatar izenak jartzen hasi dira kamioietan!».

Mixiyua hitzari txineraren kutsua hartu zion lagunak. Ez dut ukatuko baduela izenak halako aire exotiko bat, baina erroak hemen bertan dituen hitzarekin bidaia luze samarra egin zuen lagunak. Azaldu nion, beraz, «la misión» zuela gaztelaniaz adierazten…

Hortxe bitxikeria.

4 Iruzkin

Koro Garmendia atalean

Eromenetik

Iñaki Segurola

Normaltasuneko argi jakinegitik ihesi, eromenera nator gaur argi biziagoaren bila, eta eromen izendun batera gainera: Jon Otero Uribarrenen eromenera, hain zuzen. (Eromenean argi bizia bilatzea bera ere eromena izango da agian: neure eromen edo erokeria, hain juxtu.)

Jon Otero Uribarren ezaguna dut fedabideetara aldian behin bidaltzen dituen gutunetatik, eta gehienbat, Arrasaten suertatzen naizen aldietan, Goienkaria-n irakurtzen ditudanetatik (sarean ere badaude).

Otero Santagedako zoroetxean bizi da, edo dago, edo daukate. Ero ofizial edo deklaratua da, beraz. “Arrasatearra naiz eta Arrasateko San Juan de Dios psikiatrikoan nago”. “Hemen gaudenok ez gaude gustura, ematen dituzten farmakoak –gaizki deituak, sendagaiak– ez ditugulako gogoko gehienok. 19 urte daramatzat.” Zenbaiten arabera, arrazoiari leialegia izatea da eromena bere muinean; arrazoiari leialegia bezainbat munduari desleialegia. Azio desegokiak egina da Otero, berak aitortzen duenez. “Alacant-eko Fontcalent espetxe­-psikiatrikoan hamar urte eman nituen, guardia zibil bati ebaki bat egin bainion eskumuturrean aizkorarekin”; orobat izan zen “etxetik egotzia, telebista puskatzeagatik”. Azio desegokiak edo, bestela esanda, egokiegiak edo arrazoizkoegiak.

Eroak galdetzen dio munduari gauzen izanaz, eta munduak ez daki zer erantzun. Eroak ez du galdetzeko beldurrik, guk dugun bezala. “Zer dira ordenagailuak, mugikorrak, ordulari digitalak” eta abarrak? “Goi teknologia”, erantzuten omen dio munduak, baina Oterok ez du barkatzen. “Gezurra: ez dira goi teknologia; mirariak dira.” Otero erotzat joa dago eta, beraz, ez du erotzat hartua izateko beldurrik, guk dugun bezala. Eta segitzen du galdetzen, eta ezagutzen ditu “ordenagailuak konpontzera dedikatzen den gizon bat” eta “elektroniko-elektrizista bat”, eta galderak egiten dizkie haiei gailu horien gainean, eta erantzuten diote badakitela “nola dabiltzan” eta “nola konpontzen diren”, baina ez “nola diren posible”. Normalak badaki nola dabiltzan, baina ez daki zergatik (zientziaren ustezko esplikazioak ere ipuin matematikoak dira funtsean); eroak ez daki nola dabiltzan, baina badaki mirariak direla, hots, izanaren eta ezin-izanaren arteko ezkontza harrigarriak.

Gatozen hizkuntzara, bada ordua eta. Telebista (“nire etxean 1971n erosi zuten, 6 urte nituela; gogoan dut zorionak alde egin zidan garaia izan zela”), polizia, psikodrogak eta hemen aitatzeko lekurik ez dugun beste zenbait gauza alde batera utzirik, erdara da Oteroren etsai haundia. Erdara eta erdaldunak, asko behintzat, edo gehienak. “Erdaldunei ez zaie serioa iruditzen euskara, askori”. Bere arrazoi desegoki edo arrazoizkoegiak darama proposatzera erauzi beharrekoa dela gaztelera (baina ez ingelesa) hemengo eskola guztietatik eta orobat gizarte osotik.

Jakitea eta maitatzea bi dira Oterorentzat. Erdaldunei ez zaie serioa iruditzen euskara, baina euskaldun askori ere ez, “zeren euskaraz jakiteak ez du esan nahi euskara maitatzea derrigorrez”, eta, kontrako aldetik, “nik gaztelera gorrotatzen dut, eta ezin hobeto dakit”.

Baina gorroto duen horrexekin bizitzera kondenatua dago Otero. “Euskara maite dut, eta euskaradun psikiatra nahi dut”. Eta egin die eskaria Osakidetzari eta Euskadiko Lehendakariari, baina alferrik. Protesta erdiragarria egiten du eroak bere itxituratik. “Itotzen ari naiz erdararekin. Noiz arte?”

Oteroren arabera, “heziketa”, “beldurra”, “lotsa” eta “pazientzia” dira erdaldunari aurreneko hitzetik erdaraz egitera garamatzatenak, eta horrela “gehiegitan makurtzen dugu burua elebidunok elebakarren aurrean”. “Baina hi, zu, berori, euskaldun: bukatu bazaio pazientzia, eta erdaldunei euskaraz egiten badie, lasai, ez baita erokeria.” Eroak diosku ez dela erokeria, eta hark badaki zerbait. Baina orobat diosku zer ondorio gaizto dakarren jarrera beldurgabe horrek. “Orain dela zenbait egun hasi nintzen erdaldunei euskaraz mintzatzen. Bada, jantokian esan didate gazteleraz egiten ez badut, astebukaerako baimenik gabe geldituko naizela. Ez da lehen aldia psikiatriko honetan euskaraz mintzatzen naizena erdaldunekin, aurrekoan eguneroko pasea kendu eta bi pilula gehitu zizkidaten. (…) Ez zen ezer gertatzen erdaldunekin (koadernotxo batean idazten nizkien erdaraz gauza garrantzitsuenak), baina kontsulta pasatzea tokatzen zitzaidanean, euskaraz egin eta berehala sartzen zidaten gehienetan injekzio madarikatu bat edo pilulak. Behin Maria Angeles Lopez psikiatrak idatzi zuen: Cuando empieza a hablar en vasco entra dentro de una fase de enfermedad crónica.” Aise zigortzen da zoroetxeko zoroa. Eta zer esanik ez, hura baldin bada heziketarik, beldurrik, lotsarik eta pazientziarik gabea. Eta zer esanik ez, ero-hizkuntzan egiten baldin badu, eta ez hizkuntza normal edo serioan. Munduak jakin behar luke bertako hizkuntzan libreki eta zoroki mintzatzen denarentzat zainak zulatzerainoko zigorra dagoela Gesalibarren, Arrasaten, Euskal Deserrian. Euskaraz egin eta berehala, gainera.

Euskara eromenaren ispiluan edo eromena euskararen ispiluan ikusteko eginahaltxo honen azkenerako, Iñigo Jaca Arrizabalaga medikuaren artikulu bateko pasartea dakart. “Medikuntzako ikasle nintzelarik eta Gipuzkoako Ospitale Probintzialean praktiketan nenbilela, Azpeitiko paziente euskaldun bat ingresatu zuten, eta egiten zioten edozein galderari hau erantzuten zien, ez zela gose [“no tengo hambre” edo holako zerbait izango zen; hango jatekoa ez jateagatik beharbada?], gaztelaniaz horixe esateko esana baitzion Zaharren Egoitzako mojak. Historia klinikoa egitera joan zitzaionak esan zigun psikiatrikora eraman beharko litzatekeela. (…) Orain gutxi entzun nion esaten Luis Rojas-Marcos psikiatra ospetsuari, gizarte kulturaniztunetan paziente asko bidaltzen direla erratuta arreta psikiatrikora, bidaltzen dituen medikuak pazientearen hizkuntza ulertzen eta hitz egiten ez duelako.” Ezjakintasun harroa eta ezjakintasun umil edo ahula ikusten ditut nik hor buruz buru.

Eta horrela dabiltza gure gauzatxoak, gaitz kronikoaren fasean aspaldi sartuak.

10 Iruzkin

Iñaki Segurola atalean

Igandea, oskarbi ala belarri-atzeak eta belaun-koxkorrak garbitzeko eguna

Esti Lizaso

31eskutik_azaroa_elizaso_1

Jakinarazpen hau agertu zitzaidan lehengo igandean telefonoan. Lehen begiratuan ez nuen jakin oharra bera ezabatzeko eskatzen ari zitzaidan, telefonoaren pantaila zikinegi neukala leporatzen edo etxeko leihoak garbitu behar nituela gogorarazten.

Jakinarazpenari zegokion txartelean sartu eta argiago ikusi nuen:

31eskutik_azaroa_elizaso_2

Arazoa ez zen ez telefonoarena ez nirea, itzulpenarena baizik. Jatorrian, ingelesez CLEAR jarriko zuen, noski. Beraz, telefonoa ez zen ari ezer GARBITU behar zenik esaten, zerua OSKARBI zegoela jakinarazten baizik.

Softwarea itzultzearen arrisku handienetakoa da testuinguru faltagatik esanahi-akatsak egitea.

Testua tresna bereziekin itzultzen da eta, orokorrean, taula modukoetan zatituta egoten dira esaldi edo hitzak. Errenkada edo zati horietako bakoitzari “kate” esaten zaio. Gutxitan izaten da interfazeak amaieran izango duen itxuraren berri, eta ausaz hautatutako hitz solteen zerrenda bat itzultzen ari garela eman dezake.

Hala ere, beti izaten dira itzulpen egokia erabakitzeko erabil dezakegun informazioa eta pistak. Itzultzaile espezializatuaren egitekoa da informazio hori aurkitzen eta interpretatzen jakitea.

Batzuetan, itzulpen-programek eremu berezi bat izaten dute testuari buruzko informazioa (menu bateko aukera bat den, botoi bat, errore-mezu bat, sagua gainetik pasatutakoan agertuko den argibidetxoa…), testuingurua (zer aplikaziotan edo noiz ikusiko den) edota itzultzeko argibideak (zenbat karaktere erabil daitezkeen gehienez, itzul daitekeen ala ez…) erakusteko. Informazio hori informatikariek prestatzen dute, kodea idazterakoan. Eta itzultzailearen lehen lana, hitz edo esaldi bakoitza itzultzen hasi aurretik, eremu horretan ematen zaion informazio guztia irakurri eta ulertzea da.

Beste batzuetan, eremu hori ez da erabilgarri egoten, edo informatikariek hutsik uzten dute. Kasu horietan, informazioa beste nonbaitetik lortu behar izaten da. Itzuli beharreko kate bakoitzak, esaterako, identifikatzaile bat izan ohi du, softwarearen kodean non joango den adierazten duena. Askotan, identifikatzailearen izenak berak eman dezake behar dugun informazioa: “XXX_status_message” (egoera mezua) edo “XXX_button_label” (botoian agertzen den testua). Eta katea zer fitxategitan dagoen erakusten duen bide-izena ere lagungarria izaten da oso: “XXX/apps/weather” (eguraldiaren aplikazioa) edo “XXX/apps/calculator” (kalkulagailua).

Goiko kasua itzuli zen garaian informazio hori kontuan hartu izan balitz, seguru aski, itzultzaileak behar bezala aukeratu izango zuen “clear” aditz ala izenondo bezala itzuli.

Baina ez da itzultzailearen zabarkeria horrelako akatsen errudun bakarra. Orokorrean, software itzulpenen metodologiari buruzko kontzientziazio oso gutxi ikusi dut gure artean.

Softwarea itzultzen hasi berriak direnen artean joera nagusia zuzenean itzultzen hastea izaten da, lana nola edo hala garaiz bukatu eta egunean X mila hitzera iritsi ahal izateko. Lan erraza eta errentagarria dela sinetsita egoten dira batzuk, gainera, tarifa espezializatua altuagoa izaten delako, eta testuan hitz solteak eta esaldi laburrak direlako nagusi. Bizkor-bizkor itzultzeko modukoak. Itzultzaileei ez zaie erakusten lan berezia dela, eta gainerako itzulpenak egiteko dituzten teknikek ez dutela askorako balio izaten horrelako lanetan.

Softwarea itzultzea prozesu teknikoa izaten da normalean. Itzultzen hasi aurretik denbora asko behar izaten da tresna ezagutzeko, argibide guztiak irakurtzeko, estilo gida ikasteko eta baliabide guztiak prest ezartzeko. Eta, behin lanean hasitakoan, xede-testua idazten baino askoz ere denbora gehiago eman behar da testua non eta nola agertuko den ulertzen, bezeroarentzako galderen zerrenda prestatzen, aurreko eta ondorengo sintaxiekin bat etorriko den egitura bat aurkitzen eta erabili beharreko terminologiari atxikita ere gehienezko luzera gaindituko ez duen baina erabiltzailearentzat ulergarria izango den itzulpen bat asmatzen.

Software-lanetan aditua den itzultzaile profesional batek, batez beste, egunean 1500 bat hitz itzul ditzakeela kalkulatzen da. Hori besterik ez. Eta kalkulu hori egiteko aurrez aipatutako faktoreak hartzen dira kontuan: lana prestatzeko ordu mordoa beharko duela, eta itzultzen baino denbora gehiago eman beharko duela ikertzen.

Edukiaren zailtasunaren edo itzultzailearen trebetasunen arabera, beti egongo dira bizkorrago egin ahal izango diren lanak, baina baita dokumentatu beharragatik testuan ia aurreratu gabe joaten diren egunak ere. Kontuak kontu, errealitate hori ukatu eta software-itzulpenak gainerakoen zaku berean sartzeak ez du itzulpenen kalitatea kaxkartu, zabarkeriari bide eman eta gure lanaren duintasuna kaltetu besterik egiten. (Atzetik datorren zuzentzaileari, zorionez halakorik bada, txerrikeria galanta egitearekin batera…)

4 Iruzkin

Esti Lizaso atalean

Zakulunpairun

Gorka Lekaroz Mazizior

Auzo etorkin-hartzaile eta zeharo erdaldundu batean hazi nintzenez, etxean jaso nuen lehenbiziko hizkuntzaren sozializazioa eskolan bideratu zen. Hainbat tokitan bizi izandako ama eta amonaren mintzamoldeei hiriguneko ikastolako hizkera-anabasan hartu nuena gehituz gorpuztu zen nire euskara, kalearen eragin handirik gabe; nekez jasoko nuen herriko mintzorik bertako baino kanpotar gehiago zituen eremu hartan. Aberri biribilik gabeko mintzoa nirea, sorlekuan berezkoa garbi jaso eta eman dezaketen horien bekaitz dena, tarteka.

Kale-giro hurbilak bertako euskararik eman ez eta Bidasoaldeko izeba zaharrek ordezkatu zuten neurri batean hutsune hura; izatekotan haien mintzoa dut gaur egun ere —afektibotasunean, gutxienez— beste edozein baino neureago: ematten, deus ere, tor’onat!, aunitz, kartzen al duzu, bazuzi uatzira?… umetan haiekin ikasitakoak, nire euskararen ontzian nekerik gabe eta goxo-goxo sarturikoak, egunerokoan beste inori entzuten ez nizkion arren. Maite ditudan hitz-hotsak.

Bazen haien guztien artean ele bat, denetan politena, beteena, adierazkorrena iruditzen zitzaidana, agian nire euskal hitzik gogokoena: ‘zakulunpairun’. Hura entzun eta ganora handirik gabeko pertsona zabar eta utzi samarra datorkit gogora; horixe da niretzat esan nahi duena. Ez dakit zergatik iraun didan gogoan, beharbada horren hanpatsu eta biribil sentitzeagatik, edo entzun orduko izeba haiek ekartzen dizkidalako gogora. Eta denen artean Sunbilara ezkondutako bat, hari entzunda ikasi bainuen hitza. Gorpuzkera desorekatu samarreko senide herrena bazuen izebak, gizaseme baldar askoa ere bazena, gerrikorik eskura ez eta galtzak soka-zati batez lotuta ager daitekeen horietakoa. Gogoan dut nola erabiltzen zuen hartaz ari zenean ‘zakulunpairun’ adierazkor, bizi, durunditsu hura.

Urteen joanean hizkuntza bera hausnargai bihurtzen hasi eta piztu egin zitzaidan halako batean umetako berba hari buruz zerbait jakiteko gogoa, nondik zetorren edota non erabiltzen zen, orduan ohartu bainintzen familia-giroan baino ez nuela entzun, are gutxiago irakurri. Hiztegietan aurkitzen saiatu, eta alferrik; ezin inon topatu. Amari galdetu nion ea hitza gogoan ote zuen; baita ongi asko oroitu ere, harako izeba hark erabili ohi zuela, hau eta hura esan nahi zuela, halakoetan botatzen zuela…. Dena den, hitzaren arrasto idatzirik topatu gabe jarraitzen nuen. Hiztegietan ez, baina eskualdeko hiztunen artean beharbada? Bortzirietako senide batzuei eta Sunbilan bertan bati baino gehiagori galdetuta, ez dut gaur arte hitza ezagutzen duenik aurkitu. Inork argibide hoberik eman ezean (eta eskertuko nuke), amak adierazi zidan susmoa eman behar dut ontzat: ez ote zen izebak berak asmatua izango. Pena eman zidan hasieran ondorio hartara heltzeak, hain gogoko nuen ‘Zakulunpairun’ hura euskaraz existitzen ez zela pentsatuta.

Ez dakit ordea aurreko esaldi hori egokia den. Demagun izebak edo beste edonork ezerezetik sortutakoa dela; azken batean, ez da sorgunerik gabeko hitzik. Kosta egiten zait nolanahi ere luzaroan Bidasoaldeko esamolde garbitzat izan nuen ‘zakulunpairun’ hori euskarazko hitzen artetik egoztea. Hiztegien beharra izaten dugu hizkuntza bateko lexemak ordenatu, bildu eta antolatzeko; baina nola kudeatu haietan bilduta ez dagoenaren hiztasuna? Eta horrenbestez, zeren arabera erabaki behar dugu hiztegietan jasota ez dagoen hori baden ala ez den hizkuntza bateko hitz, izateari noiz utzi zion edo zergatik ez den? ‘Zakulunpairun’-ek ez du fonologiaren edota morfologiaren aldetik inolako trabarik; balio semantiko zehatza ere badu eta komunikazio-funtzioa bete ez duenik ezin esan, apal-apal eta gizatalde mugatu baten barrenean izan arren. Gizatalde horren neurrian ezarri behar ote da muga? Hapax bati hizkuntzaren baitan lekua aitortzen badiogu, zenbat pertsonak ezagutu behar dute egungo hitz baten esanahia hizkuntza-komunitate oso baten ondaretzat hartzeko modukoa izan dadin? Ezjakintasunak sortutako galderak direla uste dut, baina neure buruari behin baino gehiagotan egin izan dizkiodanak.

Eta bestalde, nola sortzen ditugu gizakiok hitzak, fonetikoki hau bezain adierazkorrak direnak batez ere? Zer antzeman zuen ‘zakulunpairun’ lehenbiziko aldiz ezpainetaratu zuenak erabilitako hotsetan, haien kokapenean, bokalen konbinazioan, aukeratutako kontsonanteen artikulazio-moduan, aditzera eman nahi zuen ideiaren irudi egokia eskaintzen zionik? Beti begitandu izan zait —ohitu naizelako akaso— hitzak ederki asko islatzen duela bere baitan biltzen duen pertsona-tankeraren imajina.

Euskarazko aspaldiko hitz ezaguna ez eta beharbada nire senide baten ateraldi hutsa izan zitekeelako susmoa hartu nionetik are kuttunago dudan hitz honek gogoeta atseginak eragin izan dizkit tarteka. Azkena, honako hau: ‘zakulunpairun’ ez da hiztegiratu, baina gaurtik aurrera Google-en egongo da. Hiztegietan balego baino ikusgarriago bihurtuko da hartara, puska baterako bederen. Hitzek hedatzeko eta irauteko bide berriak urratu dituzte, Sunbilako izebaren garaikideek nekez antzemango zituzten bideak.

Iruzkin 1

Gorka Lekaroz atalean

Death in Murelaga

miel a. elustondo

Death in Murelaga Muerte en Murélaga da Joseba Sarrionandiaren Lagun izoztua liburuan: “Gero inprentako letretan ere ikusiko zuen euskara, halako egun batean Artekaleko paperdendara sartu zenean. Han egunkariak saltzen ziren eta dorre moduko hiru pilo zeuden, El Correo Español, La Gaceta del Norte eta El Diario Vasco. Goiok boligrafo bi erosi nahi zituen, baina dendaria egunkariak eman dirua jaso ia etenik gabe ari zenez gero, eskaparatean erakusten ziren liburuei begira geratu zen:

Jaio nintzan iltzeco
Aldi-oro noa iltzen
Ildakoan erabat
Asiko naiz bizitzen.

Hiru lau bider irakurri zituen bertsoaren lau mailak. Liburua eskuan hartu eta autorearen izena ikusi zuen: William A. Douglass.

Liburuaren tituluak ere hotzikara eman zion: Muerte en Murélaga.”

Hotzikararik gabe baina puntu berean, Death in Murelagako zenbait pasarte bizirekin jolasean…

Gaubeila

Gaubeilan zehar izaten diren ekintzek eta berbaldien tonuak partaideek heriotzarekiko duten benetako jarrera. Hala pena nola solemnitatea minimizatzen dira. Tartean-tartean, emakumeren bat arrosarioa esaten hasiko da bat-batean (gehienetan, euskaraz, baina ez nahitaez). Negartiek arrosarioaren hamabost misterioetatik bost esaten dituzte. Amaitzen dutenean, arrosarioa zuzendu duen pertsonak zer edo zer esango du hildakoaren izaeraren gainean.

“A.-k, arrosarioa esaten amaitu eta esan zuen: ‘Konturatuko zineten misterio mingarriak eta loriatsuak, biak nahastu ditudala. Ez da izan nahastu naizelako, ezpada Pantxika miseria eta pena artean bizi izan zelako mundu honetan, baina orain loriatan dago’”.

Orduan honetaz eta hartaz berbetan hasten dira partaideak. Esnearen prezioaz kexatuko dira, edo Eibarreko lantegietako lan-baldintzez. Batak semearen azken berriak kontatuko ditu, Idahon daukana ardi zaintzen. Besteren batek anaiaz berba egingo du, Australian ari dena azukre-kanabera ebakitzen. Hirugarrenak, semearen kontuak esango ditu, Caracasen taberna daukana. Gerta liteke beilan parte hartzen ari diren bi edo hiru lagun senide izatea, beste non edo nondik etorritakoak. Herrian dituzten senideekin familiako berriak trukatzeko amorratzen daude. Horrela, berbeta piztu egiten da, eta txantxa txikiak eta barreak ez daude zeharo lekuz kanpo. Ordu erdira, gutxi gorabehera, beste emakume batek beste arrosario baten lehen errezoa esaten hasten da. Denok berriz errezatzen hasteko seinalea da. Era honetara igarotzen dute partaideek gaua. Batzuk joan egiten dira; tartean-tartean, jende berria heltzen da.

Berbaldietan, jira-bueltarik gabe zuzen egiten da berba heriotzaren gainean. Uste izatekoa da unean uneko hildakoaz jardutea eta berba egitea. Etorri berri bakoitzak informe bizia jasoko du.

“Osaba gizajoa mahaian jesarrita zegoen, afaltzen. Atakea eman zion. Kafe-kikara bota zuen eta arropak zikindu zituen. Alboka jausi zen aulkitik, belauniko. Auhen egin eta narrastaka hasi zen behearen gainean. Orduan, Jainkoak hartu egin zuen”.

Iruzkin bat utzi

Miel A. Elustondo atalean

Da/du aditzen dadutasun irristakorra

Xabier Aristegieta Okiñena

Dakigunez, euskaraz aditz ugari daude iragankor nahiz iragangaitz direnak; hots, bitarikoak. Horrela, batzuetan NOR-NORK erako aditz laguntzailea hartzen dute, eta beste batzuetan, NOR erakoa. Hiztegi Batuak da/du oharrarekin markatzen ditu horrelako aditzak, eta Orotariko Euskal Hiztegiak, Aux. Trans. e Intrans. aipamenarekin. Sartu, atera, sortu, aldatu… bezalako aditzez ari naiz, gutxi batzuk aipatzearren.

Baina, iragankor/iragangaitz bitariko izaera hori dela-eta, aditz horiek ulermenerako arriskugarri gertatzen dira aski maiz; hain zuzen, bi izaera horietatik zein hartu duten argi gelditzen ez den kasu bakoitzean. Eta esango nuke printzipioz uste baino gehiagotan gertatzen dela hori; eta, agian, aurreikus daitekeen baino irismen handiagoko ondorioak eraginda.

Horretaz ohartaraztea da artikulu honen helburua. Halatan, kasu horietako batzuk bildu ditut jarraian.

1.- Aditz-laguntzailea desagertzen denean:

Aditz nagusiaren esanahi iragankorra edo iragangaitza ulertzeko giltza ematen baldin badigu zerk eta aditz laguntzailea du edo da erakoa izateak, aditz laguntzailerik agertzen ez denetan giltzarik gabe gelditzen gara, testuinguru lagungarririk ez badago. Halako kasu batzuk izan daitezke honako hauek:

1.1 Infinitiboa erabiltzean

  • Adibidea: Emaztea hil eta urtebetera, gizona beste emakume batekin ezkondu zen.

Hil aditza da/du tankerakoa izaki, esaldi horrek, bere horretan, ez digu jakinarazten emakumea berez hil zen ala senarrak erail zuen.

  • Adibidea: Lan-baldintzak aldatu ostean, emigratzea erabaki zuten.

Ez dakigu ea lan-baldintzak aldatu ote ziren (horrek berezko aldaketa bat iradokiko luke) ala aldatu ote zituzten (eta horrek gehiago emango luke aditzera, esate baterako, legedi-aldaketaren bat).

1.2 Partizipioa erabiltzean

  • Adibidea: genetikoki aldatutako organismo.

Bistan dago gaztelaniazko organismo modificado genéticamente esan nahi duela, baina ohar bedi nola, gaztelaniazko modificarek bere aditz iragankor izateari buruzko zalantzarik eragiten ez badu ere, euskarazko itzulpenak bidea ematen duen ulertze aldera aldaketa hori izan daitekeela gizakiak eragindakoa nahiz naturalki gertaturikoa.

1.3 Aditz-izena erabiltzean:

  • Adibidea: Lehendakariak ez zuen baztertu prezioak jaistea.

Nola gara esaldi hori ulertzekoak? Lehendakariak ez zuela baztertu prezioak jaitsiko zirela, ala ez zuela baztertu berak geroago prezioak jaisteko erabakia hartzea?

  • Adibidea: Orain dela gutxi, lehendakariak adierazi zuen garrantzitsuena segurtasuna dela, eta ez zuen baztertu zailtasun gehiago sortzea.

Adibideak ez digu argitzen berez sor daitezkeen zailtasun batzuez ari zen, ala zailtasun probokatuez.

1.4 Substantiboa eratzean

Zalantzak guztiz uxatu ezinean nabil gaztelaniazko creación de empleo euskaraz enplegu-sorrera gisa itzultzearen zuzentasunaz. Nire inpresioa da ezen, oro har eta salbuespenak salbuespen, da/du motako aditz batek berak substantibo ezberdinak ematerantz jotzen duela, nola erabiltzen den: zentzu iragankorrean ala iragangaitzean. Alegia, oro har sortu iragangaitzak sorrera ematerantz jotzen duela, eta sortu iragankorrak, aldiz, sorkuntza, sorketa, sortzapen (interes-sortzapen edo devengo de intereses, kasu) edo are Sorkunde. Sartu iragangaitzak sarrera ematen duela, eta sartu iragankorrak sarpen, edo sarketa. Itzuli iragangaitzak itzulera, baina itzuli iragankorrak itzulpena eta itzulketa. Aldatu iragangaitzak aldaera, eta aldatu iragankorrak aldaketa edo aldakuntza bezalakoak ematen dituela. Aldaketa, ordea, aldatu iragankorretik nahiz iragangaitzetik irits daitekeen substantiboa izaki, problematikoa suertatzen da: goragoko adibide bat aprobetxatuz, lan-baldintzen aldaketa ez dakigu berezko aldaketa den, ala aldaketa probokatua.

2.- Aditz laguntzailea “degradatzen” denean:

Kasu batzuetan, NOR-NORK erako aditz nagusi iragankorra, izaera hori galdu gabe, NOR erako aditz laguntzailea erabiltzera “degradatzen” da, halako moduz non, NOR erako aditz laguntzaile hori ikusita, batzuetan ez den oso argi geratzen, lehenbiziko irakurraldi edo entzunaldian behintzat, aditza bere esanahi iragankorrarekin ala iragangaitzarekin erabilita dagoen. Alegia, aditz laguntzaileak bereizte-balioa galtzen du. Eta horren ondorioz, batzuetan efektu bitxi askoak sor daitezke.

2.1 Inpertsonalak:

Dakigunez, NOR-NORK → NOR “degradazioa” modu oso arrunta da euskaraz esaldi inpertsonalak sortzeko:

  • Adibidea: Xk esaten du Yk amorante asko izan dituela → Esaten da Yk amorante asko izan dituela. Adibide honetan, iragankortasun/iragangaiztasunari buruzko ulermen-problemarik ez dago, esan aditza beti delako esanahi iragankorrekoa, baita NOR motako aditz laguntzaile batekin doanean ere.

Baina ikus ditzagun adibide hauek:

    • Giza kontsumorako instalazio ofizialetan hiltzen diren abere guztiak (que se mueren? Edo que se sacrifican?).
    • [Ziudadela] eraitsi eta parke publiko bihurtu zen (kalabaza bat Errauskineren karroza bezala?).
    • Eskaera hori betetze aldera, Comptos Ganberak 2010erako duen jarduketa-programaren barruan sartu da San Adriango Udalaren kirol instalazio berrien erregulartasunaren fiskalizazioa (nor bere etxeko atetik bezala?). Gaztelaniaz: se ha incluido en el programa de actuación de 2010 (…) la fiscalización de (…).
  • Gutxieneko salbuetsia 800.000 euroraino igotzen da.
  • Printzipio hauek “herritarren eskubide” kategoriara igo dira (han ascendido a la categoría de derechos ciudadanos? Ala han sido elevados a?).

Eta “degradazioa” gertatzen zaio NOR-NORI-NORK aditz nagusi iragankorrari ere; baina bestelakoa, NOR-NORI aditz laguntzailea erabiltzera pasatzen baita (inpertsonala izateak berak esan nahi du, noski, ezin duela NORKik eduki):

  • Langileei soldata jaitsi eta izozten zaie.

Horrelakoak ikusirik, komeni da euskaraz aditz horiekin inpertsonalak egitean kontu handiz ibiltzea, eta “degradazio”aren teknika hori ez erabiltzea. Zer egin daiteke horren ordez?

Irtenbide bat izan daiteke, askotan gomendatu izan den bezala, hirugarren pertsona erabiltzea:

  • Giza kontsumorako instalazio ofizialetan hiltzen dituzten abere guztiak.
  • [Ziudadela] eraitsi eta parke publiko bihurtu zuten.

Alabaina, hirugarren (edo beste) pertsonako aditz horiek, batzuetan, subjektuarenganako arreta erakartzea izaten dute ondorio, eta, jakina, ez da preseski hori izaten inpertsonala erabiltzearen helburua:

  • Eskaera hori betetze aldera, Comptos Ganberak 2010erako duen jarduketa-programaren barruan sartu dute?/sartu dugu? San Adriango Udalaren kirol instalazio berrien erregulartasunaren fiskalizazioa.

Horrelakoetan, niri justifikatua iruditzen zait pasiboaren bidetik jotzea, ingelesak bezala (sartua izan da). Baita honako kasuan ere:

  • Tras haber sido rechazados los siete requerimientos interpuestos por el Gobierno Foral…

2.2 ARI partikula:

Abian diren baina bukatu gabe dauden aditz-ekintzak adierazteko erabiltzen dugun ARI partikula aplikatzeak ere lehen aipaturiko “degradazioak” eragiten ditu: NOR-NORKetik NORera, eta NOR-NORI-NORKetik NOR-NORIra. Ondorioz, honelako koskak ager daitezke:

  • Alaba zaharrenak zioen goiz izan nahi zuela ama, baina unea atzeratzen ari da. Esaldi hori duela hilabete batzuk topatu nuen idatzizko elkarrizketa batean, eta atzeratzen ari da nola interpretatu ez nekiela gelditu nintzen: iragangaitz gisa, “unea [berez] atzeratzen ari da” esanahiarekin? Ala iragankor gisa, “[alaba zaharrena] unea atzeratzen ari da” esanahiarekin?
  • Txostena bukatzen ari da esaten zuen testu batek, baina esanahia ez zuen el informe se está acabando, baizik eta se está ultimando.

* * *

PERFORMATIBOEN AUZIA

Artikulu hau idazten ari nintzela, lankide bati kontsulta bat iritsi zitzaion, eta iruditzen zait lotura oso zuzena duela orain arte azaldu dudanarekin. Horregatik, kontsultagilearen baimenarekin, kontsultaren edukia aipatuko dut jarraian.

Galdera zen ea nola eman, xedapen baten testuan, dispongo epigrafearen baliokidea euskaraz; edo resuelvo epigrafearena, ebazpen baten testuan. Edo lege batek beste lege baten artikulu bat indargabetzen edo aldatzen duenean; adibidez, Se modifica el artículo 14 de la Ley 27/2015. Edo, erakunde jakin bat sortzeko legean, sortze-ekintza hori euskaraz nola adierazi; adibidez, Artículo 1.- Se crea el Colegio de (…).

Esakune horiei “performatibo” deitzen zaie, eta, esate baterako gaztelaniazko Wikipediak dioen bezala, horien ezaugarria da ez direla mugatzen ekintza bat deskribatzera, baizik eta, esakunea esatearekin berarekin, ekintza hori gauzatu egiten dela. Dispongo que (…) dioen xedapen baten testua ez da berriemate-testu huts bat, halakoa eta halakoa xedatu dela jakinarazten diguna, baizik eta hitz horiek esatearekin gauzatzen da kasuko xedapena. Zentzu horretan, garrantzitsua da kontuan izatea ezen kasuko testua (legea, erabakia…) ez dela akta bat, jadanik aginduriko edo gertaturiko zerbaiten berri ematen diguna; baizik eta lege batek esaten duenean se modifica el artículo X de la Ley Y, edo agindu batek se crea la institución Z, esakune hori esatearekin eragiten duela emaitza hori.

Performatiboak euskaratzean, batzuetan guztiz asegarri ez diruditen espresioak sortu izan dira (adibidez, se modifica el artículo X de la Ley Y esateko, Y Legeko X artikulua aldatzen da: ez da argi gelditzen ea hori arau bat den, ala gertakizun baten deskribapen huts bat), eta, horregatik-edo, zenbait testugilek gogokoago izan du Y Legeko X artikulua aldatu da idaztea; edo, X xedatzen dut idatzi beharrean, X xedatu nahi dut bezalako esamoldeak erabiltzea. Gertatzen dena da horrela jokatuz performatibotasuna kentzen zaiola kasuko esaldiari, eta gainditu gabe gelditzen dela erdietsitako testuaren izaera deskriptibo hutsaren arazoa.

Nire ustez, performatiboak euskaratzearen auzi honetan faktore ezberdinak nahasirik agertzen dira:

1.- Batetik, performatibotasuna. Baina esango nuke problema berezirik gabe ikus daitekeela euskaraz performatiboak modu burutugabean eman izan direla beti-edo: hitz ematen dizut egingo dudala, baietz esaten dizut, etor zaitezela erregutzen dizut, halakoa agintzen dut… Beraz, ez zait iruditzen hertsiki performatibotasunean datzanik koska.

2.- Gertatzen dena da testu juridiko askotan inpertsonaltasuna gehitzen zaiola performatibotasunari: se modifica el artículo X, se crea la comisión Y,…

3.- Eta, gainera, euskaraz problemak ematen dituzten performatiboak… ez al dira, ba,da/du motako aditzak? Modificar-aldatu, crear-sortu, elevar-igo, incorporar-sartu…

Horrela, ba, euskarazko performatiboen arazoa ez da, nire ustez, “performatiboen” arazoa, baizik eta “da/du motako aditzen inpertsonaltasunaren” arazoa; alegia, 2.1 puntuan azaldu dudanaren ildokoa.

Hori horrela, konponbidea ez litzateke pasako euskarazko performatiboen burutugabetasuna burututasun bihurtzetik, baizik eta euskarazko performatiboen iragankortasuna argi adieraztetik.

Hori lortzeko modu zehatzak? Bat izan daiteke 2.1 puntu horretan aipatzen dudan pasiboa erabiltzea (se deroga el artículo X = X artikulua indargabetua da). Beste bat, aditzari –arazi atzizki “iragankortzailea” (barkatu hitza) gehituz hura iragankorra dela agerian uztea: se crea el comité = batzordea sorrarazten da, se modifica el artículo X = X artikulua aldarazten da…

Iruzkin 1

Xabier Aristegieta atalean

Atrizio kasu bat

Irantzu Epelde Zendoia

Nolaerran frantses-euskara hiztegi elektronikoan (www.nolaerran.org) euskara batua aurkituko du erabiltzaileak, Ipar Euskal Herriko hizkuntza ingurumenari egokitutako batua. Adibide hau accident sarreratik hartuko dugu:

L’an dernier, 86 personnes ont perdu la vie dans des accidents survenus sur les routes.

Joan den urtean, 86 jendek galdu dute bizia bideetan gertatu ezbeharretan.

Guztiz hedatua dago, gaur egun, goiko perpauseko “galdu zuten bizia”-ren ordez laguntzailean orainaldiko adizkia erabiltzea, eta hiztegiko adibide multzo handia horren lekuko ona da. Gertatu zait egun hauetan, Donibane Lohizuneko gizon bati neuk egindako grabaketak transkribatzerakoan, ikustea informatzaile honek iraganaldia orainaldiaren bitartez adierazten duela, ia salbuespenik gabe, eta kasu honetan ezinbestean, iraganaldiko formarik ez duelako, edo oso gutxi. Zeren gauza bat da forma jakitea eta ez erabiltzea, eta beste bat ez edukitzea delako aldaera hori, izan adizkia, edo beste edozer. Izan daiteke hizkuntzaren jabekuntza erabat bukatu baino lehen erdaldundu zelako, edo umetan euskara ongi ikasi arren heldutan guztiz arroztu zitzaiolako. Kontua da iraganaldia ez duela ia inoiz erabiltzen, eta iraganeko aditz paradigmak osatzeko zailtasun handi-handiak dituela. Zer esanik ez baldintza formak, irrealisekoak eta bestelakoak azaltzeko.

Jean-Pierraren kasua beste euskaldun askorena ere bada: jabekuntza ez bazen guztiz osatu, edo biziaren itzuliengatik erdarazko mundu batean murgildu bazen urteetarako, gero, behin euskara berreskuratzeko erabakia hartutakoan, ezin ba gaitasun osoz jokatu, ez aditz paradigmak eta ez beste hainbat kontu. Jean-Pierra emakume frantses batekin ezkondu zen, eta seme-alabei ez zien euskararik erakutsi. Hori arraroa da Hegoaldean, baina nahikoa arrunta, tamalez, Iparraldean. Ama Landesetakoa zuen eta aita donibandarra, Akotzekoa. Aitarekin beti euskaraz egiten zuten anai-arrebek etxean, eta aitaren aldeko familiakoekin ere noiznahi euskaraz. Ezkondu eta seme-alabak etorri zirenean, kontatzen du, batere igarri gabe, eskola garairako ahanzten hasia zitzaion etxeko euskara erabat galtzen-bezala sumatzen zuela, eta konturatu omen zen bere etxekoekin elkartzen zenean gero eta nekezago egiten zuela. Orduan hartu omen zuen erabakia: abesbatzako lagunekin eta lankide euskaldunekin euskaraz bakarrik egingo zuen aurrerantzean. Bere esanetan, halamoduzko euskara batean, baina euskara hutsean. Handik bi urtetara ezagutu nuen nik, eta hizkuntza herdoiltzearen ondorioak bere gordinean ikusteko paregabeko aukera eman zidan, jakin gabe, Jean-Pierrak, euskaraz alfabetatzeko inoiz klaserik hartu ez duen lekuko donibandar atseginak.

Hitz bakarrean laburbildu beharko banu zer aurkitu nuen haren hizkeran, hori murriztea izango litzateke, Andersen-ek[1] azaltzen duen erakoa: “(…) subordinate language distinctions not matched in the dominant language will be vulnerable to elimination”, dio (1982: 92). Gaurko frantses mintzatuan ia galdu da orainaldiaren eta iraganaldiaren arteko bereizketa; ondorioz, Iparraldeko hizkerek aukera handiak zituzten murriztapen horretara heltzeko.

El Salvadorko Errepublikan, batez ere mendebalean, espainolarekin diglosi egoeran eta jarraian galzorian egon zen pipil hizkuntzan aspaldi murriztu ziren, adibidez, bokal luzeak, eta bokalak bezala beste hainbat oposizio. Denak, hizkuntza nagusian falta zirenak. Hizkuntza gutxituen moldaerek antzeko jokaerak erakusten dituzte hor zehar, eta murriztea ezaugarri komunetako bat da, han eta hemen. Besterik ere bada murrizteaz gain, baina utz ditzagun gainerakoak hurrengo baterako.

[1] Andersen, Roger W. 1982. Determining the linguistic attributes of language attrition. In R. D. Lambert and B. Freed (arg.), The Loss of Language Skills. Rowley, MA: Newbury House, 83-118.

Iruzkin 1

Irantzu Epelde atalean

“Que veinte años no es nada”

Alfontso Mujika

Bada tango zahar bat, malenkoniatsua eta ederra, oso ezaguna, Volver izena duena. Haren bertso-lerro batean, esaten da hogei urte ez dela ezer, eta “Que veinte años no es nada” esaldi eginen kategoriara ig(ar)o da gaztelaniaren kulturan.

Tangoak dioena ukatu nahi dut, eta euskararen mundu txiki gurean hogei urte badela zerbait aldarrikatu. Edo, zehatzago esanda, aldarrikatu hizkuntzaren historian hogeialdi guztiak ez direla berdinak. Azken hogei urteak inoizko garrantzitsuenak izan dira euskararen corpusaren normalizazioan; hala uste dut nik, behintzat, eta horixe nahi dut plazaratu gaur leihotxo honetatik.

Inoiz edo behin, corpusaren normalizazioaren ondorioen aurkako iritziak edo kexu gisakoak irakurri ditut, baita blog honetan ere noiz edo noiz, normalizazio hori euskara jatorraren Arkadiaren galgarritzat-edo harturik. Beude hor. Mezu baikorra zabaldu nahi dut nik, eta azaldu dezadan hogei urteena.

Komunikabideetan ez da agertu efemeridea, Euskaltzaindiak berak ez du ezer plazaratu, baina joan den hilean hogei urte bete dira Euskaltzaindiak Leioako biltzarra egin zuenetik (Euskaltzaindiaren XIII. Biltzarra). Euskara batuak 25 urte bete zituela eta Euskaltzaindiak 75 urte bete zituela-eta egin zen biltzarra.

Han eszenaratu ziren ordurako egosten ari ziren corpusaren normalizazioaren hainbat kontu, eta biltzar hark abiarazi zuen araugintza.

Gogoratu dezagun duela 20 urteko egoera:

  • Gramatika-lan ofizialetan, EGLUren lehen hiru liburukiak besterik ez zegoen. Laugarrena, juntagailuena, urte horretan argitaratu zen.
  • Ez zegoen euskararen hiztegi ofizialik.
  • Orotariko euskal hiztegia F letran zihoan.
  • Ez zegoen corpusik. XX. Mendeko Euskararen Corpus Estatistikoa egiten ari zen.
  • Euskalterm ordainpeko zerbitzu bat zen; orain dituen sarrerak baino askoz gutxiago zituen, eta kontsulta telematikoa ondo motela zen.
  • Biltzarraren aurreko urtean, 1993an, lehenengo entziklopedia osoa argitaratu zen: Elhuyar hiztegi entziklopedikoa, eta Lur hiztegi entziklopedikoa zatika argitaratzen ari zen (1991-1995 bitartean argitaratu zen).
  • Hiztegi elebidunak “aurreko“ belaunaldikoak ziren.
  • Ez zegoen Jagonet, ez zegoen estilo-libururik. Joskera lantegi liburua ere ez zegoen.
  • Pentsamenduaren Klasikoak bilduma 1992an abiatua zen, eta dozena bat liburu besterik ez zuen.

Hogei urte geroago, gauzak nabarmen aldatu dira:

  • 173 arau eman ditu Euskaltzaindiak, ortografia, gramatika, lexiko eta onomastikari buruzkoak. Izango da zer aldatu, zer zehaztu eta zer hobeturik, baina ez da huskeria!
  • Hiztegi Batuak 36.776 sarrera ditu gaur egun. Gauza asko falta dira, barne-koherentzia hobetu behar du… bai, baina a ze tresna!
  • Euskaltzaindiaren hiztegia argitaratu da, 20.000 sarrerarekin.
  • Orotariko euskal hiztegia amaitu da, emendatu egin da eta bertsio elektronikoan kontsultatu daiteke.
  • Euskal Gramatika, Lehen Urratsak gramatika deskribatzailea, 7 liburukiz osatua, amaitu egin da, eta bertsio elektronikoan kontsultatu daiteke.
  • Hiztegi elebidunen belaunaldi berria 1996an abiatu zen Elhuyar euskara-gaztelania/gaztelania euskara hiztegiarekin, eta hiztegi elebidunak sarean kontsultatu daitezke.
  • Ikasmaterialen Aholku Batzordearen estilo-liburuak, 2004-2014 bitartean, zazpi liburuki argitaratu ditu, eta arauetan agertzen ez diren makina bat kontu jakingarri bildu ditu.
  • Euskalterm hazi egin da, hobetu egin da, eta azkar eta doan kontsultatu daiteke.
  • Zientzia eta teknologiaren hiztegi entziklopedikoa argitaratu da, eta sarean kontsultatu daiteke.
  • Pentsamenduaren Klasikoak bilduma, 130 liburuz osatua, amaitua dago, eta sarean eskuratu eta kontsultatu daiteke.
  • Hizkuntzaren erabilera errealaren berri izateko, hizkuntza-corpus ugari dugu, orokorrak eta espezializatuak, baita itzulpen-memoria batzuk ere, eta guztiak sarean kontsultatu daitezke.

Jarraituko dugu falta zaigunaz kezkatzen eta kexatzen; hala behar du, aurrera egingo badugu. Hala ere, une batez atzera begiratuta, uste dut “ez dago gaizki” behintzat esan dezakegula. Harrokeriarik gabe, baina.

“Las nieves del tiempo / platearon mi sien” jarraitzen du tangoak. Hogei urteotan askoren ilea urdinduko zen, eta bakandu, baina ez egonean egon izanagatik.

4 Iruzkin

Alfontso Mujika atalean

Shakespeare bertsotan

Iñaki Iñurrieta Labaien

Joan den ostegunean, Donostiako Lugaritz Kultur Etxean bildu ginen Shakespeareren ametsa biziarazten programako bigarren sukalde-saiorako. Orain hilabete aipatu nuen hemen programa hori, Donostia 2016k eta EIZIEk autore ingelesaren A Midsummer Night’s Dream komediaren itzulpena jendarteratzeko pentsatua. Bigarren sukalde-saio honetan, Shakespearen bertsolaritzara hurbiltzea zen ideia, edo bertsolaritza Shakespearerengana. Beste era batera esanda, Juan Garzia Uda gau bateko ametsaren itzultzailearen lana eta bi bertsolarik obra horretako zenbait pasarteren gainean egin zezaketena elkarrekin jartzea, ea hortik zer ateratzen zen ikusteko.

Bat izatekotan, obra hau zen aproposa horrelako esperimentu baterako, bera izaki proportzioz hitz neurtu gehien dituena Shakespearen antzerki-lanen artean.

Jon Martin eta Miren Ibarluzea izan ziren lantegi horretan parte hartzen ausartu ziren bertsolariak. Eta aurreko saioan bezala, Idoia Noble itzultzaile eta interpreteak egin zituen gidari lanak. Bertso-jartzaile lanetan aritu zela esan behar nuen, baina bertso-jartzailea, kasu honetan, Shakespeare bera zela esan liteke; berak ematen zien aukera bertsolariei ofizioka bezala jarduteko: zu halako (pertsonaia bat) zara, eta halako egoeran zaude; ea zer asmatzen duzun, nahi duzun neurri eta doinuan. Egoera ez ezik, hitzak ere ematen zizkien, ingelesez. Bertsolariek itzultzaile jardun behar zuten, hortaz, bertso-jartzaileak ingelesez esanak euskaraz jartzen (Bingen Ametzagaren euskarazko bertsio prosazkoaren laguntzaz).

Bertso-saio baten taxua eman nahi izan zioten ekitaldiari, eta, bertso-saioetan ohi bezala, bertsolarien agurrarekin hasi zen. Ondotik, lau egoera edo obrako lau pasarte planteatu ziren, itzultzaileak eta bertsolariek zeinek bere bertsioa eskain zezaten. Bakoitzak hautaturiko neurriak (eta doinuak, halakorik hautatu zen kasuan) ematen du zer iruzkindu. Shakespearek 10 edo 11 silabako bertso-lerroak darabiltza obra osoan; Juanek, berriz, bi neurri batez ere: 8/7 silabakoa, Etxeparek bere maite-olerkietan ohi darabilen neurria, eta zortziko handiarena (10/8). Normaltzat jo behar da bertso-lerro luzeagoak erabiltze hori: ingelesak hitz asko eta asko ditu silaba bakarrekoak edo bi silabakoak, eta han esate den guztia euskarara pasatzean, ia nahitaezkoa da silaba gehiago sartzea lerro bakoitzean.

Miren Ibarluzeak ere hemezortzi silabako puntua (10/8) aukeratu zuen laginak bertsotan jartzeko. Jon Martinen hautua, berriz, bitxia gertatu zen: askoz neurri motzagoetan errenditu nahi izan zituen Shakespeareren arrazoiak, 11 silabako bertso-lerroa, inoiz zortziko txikia (7/6). Baina bertso-lerroen luzera laburraren truke, lerro gehiago erabiltzera jo zuen, jatorrizkoan esaten zirenak ahalik eta osoen jasotzeko.

Errima moduaren aldetik, Shakespearek darabilenari heldu zioten hirurek, bikotan antolatuz, kopla kateatuak balira bezala (AA, BB, CC…).

Askotan aipatu ziren doinuak. Berez, obra euskaraz estreinatuko denean (2016an, Donostiako Maria Cristina parkean), aktoreek deklamatu egingo dituzte hitz neurtuak, kantatu gabe, baina joan den asteko ekitaldian hainbat doinu probatu ziren, kantariak kasuan kasuko egoera imajinatzean egokiena zeritzona erabiliz: Juana Bixenta Olaberenak, Axuri beltza, Amurizaren bat, Oskorrik kanta batean darabilena… Eta entzuleok ere kantatu genituen, tarteka, itzultzaile-bertsolariekin batera, pantailan ageri ziren-eta.

Ekitaldiari amaia emateko, bertso-saioetan bezala, agurra bota zuten hirurek. Juanek, hain zuzen ere, Robin Goodfellow iratxoak –Mattin Onpuxka, haren itzulpenean– antzerki-lanaren amaieran entzuleei zuzenduz esaten dituenak hautatu zituen. Bi bertsolariak, hasierako agurrean bezala, bat-batean aritu ziren azkenean ere.

Saioak ordu eta erdi iraun zuen, eta, zailtasunak zailtasun, laburra egin zitzaigun hara bildutakoei. Erritmo arina izan zuen, osagaiak bata bestearen atzetik egoki kateatzeari esker: batetik, Juan Garziaren azalpenak, deklamatu edo kantaturiko zati bakoitzaren testuingurua azaltzeko, zenbait zertzelada tekniko emanez; bestetik, itzultzailearen eta bertsolarien bertsioen arteko kontrastea. Batzuen eta besteen artean zubi-lanak eginez, Idoia Noblek ondo asmatu zuen galderak une jakin batzuetan egiten jardunari bizitasuna emateko. Horrez gainera, bat-bateko lanean ere jarri zituzten tarteka bertsolariak, eta gehigarri polita gertatu zen hori.

Iruzkin bat utzi

Iñaki Iñurrieta atalean