Artxikoak hilabeteka: martxoa 2014

Blas de Oterok Gabriel Arestiren heriotzean

m. a. elustondo

Gizaldi eta
gizaldietan defenditu zenuen etxea,
gure aberri txikia
belar eta odolezkoa,
anaia eta maisua,
begira Meliri malenkoniazko ilargi baten antza hartzen
entzun
Nerea
Guria
Andere Bihotzen kriskitina,
Gabriel, euskal poesiaren iraultza,
isildu, isildu beraren hilobi ondoan,
zelatan dabil norbait zuk baztertu zenuen gurutze bat hartuta,
gure gizaldietako etxeak bizirik iraungo du zure berban,
gure etxean segitzen duzu.

(Blas de Otero, Madril, 1975eko iraila)

Iruzkin 1

Miel A. Elustondo atalean

Iritziz aldatu da? Iritziz aldatu du? Iritzia aldatu du?

Aiora Jaka Irizar

Aspalditik izan dut zalantza hori, nola demontre eman behar den euskaraz gaztelaniazko «ha cambiado de opinión». Azken asteetan prentsan eta bestelako irakurgaietan aurkitu ditudan antzeko hiru adibidek behingoz gaiari heltzera eta ikerketatxo bat egitera bultzatu naute:

Bi lagun horietako bat gandorrarekin orrazten zen, larruzko txupa beltzaz janzten zuen, eta lider bat zen institutuan. (Idurre Eskisabel, Berria 2014-03-12)

Beraz, aipatu eleberri humoretsuan liburuen bidez protagonista guztiak eraldatzen dute izaeraz eta aldartez (idazleak bere misoginia gainditzen du, haren arrebak etxeko giro itogarria garaitzen du eta aurkitzen duen maitaleak, liburuak saltzeaz aparte, literatura idaztera pasatzea deliberatzen du…). (Fito Rodriguez, Irakurketa dela-eta, Erroteta, 2012)

Joana Ocaña aktoreak Erikarena egiten du; sexuz aldatu den emakumea da (Adrian Garcia, Berria 2014-03-09)

Lehenengo bi adibideek belarriko mina eragin zidaten, nik txupa beltzaz janzten zen edo txupa beltza janzten zuen esango bainuke inolako zalantzarik gabe lehenengoan, eta izaeraz eta aldartez eraldatzen dira bigarrenean.

Iritziz aldatu esamoldearekin, baina, gauzak ez ditut hain argi. Badakit «aldatu» aditza iragankorra nahiz iragangaitza izan daitekeela, baina hau bezala instrumentalez osatutako egitura batean, modu iragankorrean ala iragangaitzean jokatu behar da? Ala ez du instrumentalik behar, absolutiboa baizik, osagarri zuzen moduan? Susmoa dut iritziz aldatu du ez ote zaigun gaztelaniazko egituraren kalko bidez sartu: ha cambiado de opinión > iritziz aldatu du, BAINA (se) ha cambiado de casa > etxez aldatu da.

Ereduzko Prosa Gaur corpusera jo dut bilaketa bat egitera, ea gure ereduek zer darabilten ikustera, eta denetatik topatu dut; adibide batzuk baino ez ditut emango hemen:

IRITZIZ ALDATU DU

Sethe buruz behera jartzen hasi baina iritziz aldatu zuen. (Maitea, Toni Morrison / Anton Garikano, Alberdania, 2004)

Baina litekeena da hemendik zortzi egunera idaztea, iritziz aldatu duela eta beste baterako uzteko. (Goragalea, Jean Paul Sartre / Monika Etxebarria, Alberdania-Elkar, 2003)

Kopetan muxu eman zidan, eta iritziz aldatzen banuen bera han egongo zela esan. (Eta handik gutxira gaur, Eider Rodriguez, Susa, 2004)

IRITZIZ ALDATU DA

Eta esaten badiot iritziz aldatu naizela berriro? (Brooklyngo erokeriak, Paul Auster / Oskar Arana, Alberdania, 2006)

-Orain hori erraiten duk, baina neure bizitza kontatuko banik, iritziz aldatuko hintzateke, beharbada… (Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien, Elkar, 2000)

Ziztu bizian errepidea berriro zeharkatu, bulegora presaka igo, inorentzat ez zegoela oihuka esan idazkariari, telefonoa hartu eta etxeko zenbaki osoa ia markatua zuenean, iritziz aldatu zen. (Harry Potter eta Azkabango presoa, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren, Elkar, 2002)

IRITZIA ALDATU DU

Ez zuen iritzia aldatuko, ezta? (Eraztunen Jauna III, J.R.R. Tolkien / Agustin Otsoa, Txalaparta, 2004)

Lehen akigarria iruditzen nintzaion, eta bera ere bai niri; orain nik iritzia aldatu dut, baina aldatu ote du berak ere? (Anne Franken egunkaria, Anne Frank / Josu Zabaleta, Erein, 2004)

Jontxuk bazekien, ustez, eta azken orduan iritzia aldatu zuen. (Errautsen distira, Xabier Mendiguren Elizegi, Elkar, 2002)

Bilaketa horrek ezer gutxi argitu dit erabili beharreko formaren inguruan. Beraz, halakoetan sarritan egin ohi dudanez, Patxi Petrirenaren Morfosintaxiaren inguruko zalantza eta argibideak liburura jo dut, eta hantxe topatu dut azalpen labur bezain zehatza (184. or.):

«Arropak aldatu ditut» ez ezik, «arropaz aldatu naiz» ere esaten da. Honako hauetan, ordea, oso zalantzakoa da instrumentala; absolutiboa, berriz, segurua:

(1.001)     a. *Bidasoa taldeak atezainez aldatu beharko du.

              b. Bidasoa taldeak atezaina aldatu beharko du.

(1.002)     a. *Jarreraz aldatzen badu, lortuko du.

              b. Jarrera aldatzen badu, lortuko du.

(1.003)     a. ▪ Iritziz aldatu da. («*Iritziz aldatu du», okerra)

              b. Iritzia aldatu du.

Orotariko Euskal Hiztegian ere argi ikusten da «aldatu» aditza instrumentalarekin erabiltzean iragangaitzean jokatu izan dela tradizioan:

(Con instr.). Cambiar(se) (de). “Changer de robe ou de lieu. Lekuz aldatu zara” SP (v. lekualdatu, tokialdatu). “Eskuz aldatu (Sal), mudar de dueño” A EY III 257 (v. eskualdatu). “Etxez aldatu dira (V-gip, G-azp, AN-gip, B, BN-arb), bizitzez kanbitu dire (AN-5vill), lekuz aldatu ziren (BN-lab), artzainak bazkatokiz aldatu ziren (BN-ciz)” Gte Erd 10.

Aurrerago ematen diren adibideen artean ere, iragangaitzean daude ia denak. «Iritziz aldatu» esamoldea ere ageri da adibideen artean, iragangaitzean hau ere:

Ez bait naiz gehiegi gai honetan iritziz aldatu. MEIG VIII 53.

Argitu ditut, beraz, hasierako zalantzak: iritziz aldatu naiz esango dut hemendik aurrera (eta etxez aldatu naiz, arropaz aldatu naiz, sexuz aldatu naiz, izaeraz aldatu naiz…), eta ez iritziz aldatu dut (bigarren aukera hori osagarri zuzena dagoen kasuetarako gordeko nuke: amak iritziz aldatu (aldarazi) zuen alaba); edota, instrumentala alde batera utzita, iritzia aldatu dut, besterik gabe.

2 Iruzkin

Aiora Jaka atalean

Hiztegiz hiztegi…

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

…ibiltzen naiz sarritan hitz edo esamolde jakin baten euskal ordain taxuzkoena aurkitu ezinik. Baita buruan dudan ordaina egiazki taxuzkoena —edo bederen zuzena— ote den argitu nahirik ere. Hiztegiz hiztegi, corpusetik corpusera, ereduzko prosatik ereduzko prosara. Hainbeste eta hainbestetan ibiltzen naiz han-hemenka kontsultan non iruditzen baitzait anitzez ere denbora gehiago iragaten dudala kontsulta etengabeko horietan ezen ez itzulpenak eskatzen dituen bestelako eragiketa mentaletan.

Egia da, egia denez, hiztegietarako joan-etorri horietan ibili bidenabar burua estutzen aritzen naizela maiz, gogoan alderrai dabilzkidan aukeren-maukeren gainean hauta-lanetan. Baina egia da, baita ere, nahiago ditudala ez zenbatu kontsulta-lanetan pasatzen ditudan denbora-tarte horiek, beldur bainaiz ileak lazteko moduko kontuak aterako litzaizkidakeela.

Nago ez ote den segurtasun falta ikaragarrizko baten seinale. Edo izan liteke estuegi lotzen natzaiola Itzulpengintza Masterreko irakasle haren aholkuari: hitzen batekin duda izpirik izanez gero, hiztegietara jotzeko beti (hala ez jokatzearen ondoriozko itzulpen trakets eta xelebreen antologia polit eta irri-emangarri batekin hornitu zigularik aholkua, jakina). Inoiz pentsatu dut Interneten errua ere badela, hain delako erraza eta erosoa, baita —batzuetan— entretenigarria ere, leihoz leiho jauzika orduak ematea.

Anitzetan galdetu diot neure buruari nola eginen nukeen baliabide horiek guztiak gabe, nola moldatuko nintzatekeen Internet gabe edo eskura hiztegirik bakar bat ere izan ezean. Uf! Izerdi eta guzti sumatzen dut bizkarrezurrean beheiti! Eta hara non aurreko batean Xabier Olarrak hausnarketa aski jakingarri hau bidali zidan mezu batean, hark itzulitako Historiarik goibelena irakurri ondoren igorri nion laudorio mezuari erantzuteko:

«Eta Historiarik goibelena, bai, niri ere liburu bikaina iruditu zait beti. Nik atxikimendu berezia diot, lehenbiziko ehun orriak papera eta lapitzarekin eta hiztegirik gabe egin nituelako Nepaleko trekin batean (zati bat) eta Kathmandun beste zati handi bat, han ere papera eta lapitzarekin (eta Internetik gabe). Gero, noski, hona iritsi nintzenean behar ziren hiztegi guztiekin bukatu nuen. […] Bestalde, uste dut norberak barruan dituen baliabide soilekin lan egin izanak —liburuetara, hiztegietara eta abar gehiegi jo gabe— nolabaiteko naturaltasuna ematen diola lanari (eta irakurketa erraztu ere bai agian). Hori da behintzat X-k esan zidana Durangon: historia ez zitzaiola batere interesatu, baizik eta testua bera, idazkera, eta abar, eta horrek euskaraz hartzen zuen taxua. Esplikatu nion nola egin nuen aspaldi hartan, eta beharbada horren ondorio izango zela […]».

Ni, nolanahi ere den, saiatu ere ez![1]


[1]Bide batez, bihoakie hemendik nire miresmenik handiena Internet gabeko antzinaroko itzultzaile guztiei!

3 Iruzkin

Itziar Diez de Ultzurrun atalean

Hau traizioa bada

Karlos del Olmo Serna

«Traduttore, traditore» salaketa aurrenekoz erabili ei zuten Danteren Divina Commedia frantsesera eroandako itzultzaileen lana epaitzean, jatorrizkoari leial ez izatearen ondorioz literatur lan handi-handi bat txikitu bide zutelako. Harrezkero, itzulpengintzaren gainean diharduen edonork bere buruari aski eta eskubide osoko juje deritzo lanbidea nahiz edozein itzultzaile judikatu eta damnatzeko, aipabide hori berbara ekartze hutsaren indarrez edo lizentziaz.

Gregory Rabassa itzultzaile omentsuak argi ebatzi du esaera horren gainean: «itzultzea traizioa bada, traizio egin dezagun ahalik eta ondoen». Eta ondo baino hobeto ei daki zertaz ari den, boomeko idazle latinoamerikarren lanak ingelesezko merkatuetan aditzera eman baitzituen eta ospetsu bihurtu: Jorge Amado, M.A. Asturias, Julio Cortázar, García Márquez, Vargas Llosa… Haren gainean García Márquezek esana du Rabassa ingelesezko idazle latinoamerikarrik onena dela. Itzultzailea eta irakaslea ez eze, poeta ere delako Gregory Rabassa (1922) jatorri kubatarreko amerikarra.

If This Be Treason: Translation and Its Dyscontents, A Memoir liburuan, besteak beste, traizioaz eta traizio moduez dihardu. Izenburuan omenaldi egiten dio liburu portadatxoko aipuetako bati, (bestea italierazko esaldi ospetsu hura da) Virginiako lehen gobernari izandako Patrick Henry politikariaren esanari: «If this be treason, make the most of it», pentsaeraz Ingalaterratik independente izatearen alde agertzeagatik traidore izatea aurpegiratu ziotenean arrapostu hori bota zuelako. Bestalde, izenburuak badu beste joko bat: dyscontent horrela idaztean, kontenturik eza eta disfuntzioaren kontzeptua berba bakarrera ekarri gura ditu Gregoryk, Freudek Das Unbehagen in der Kultur liburuan jorratutako bakartasunaren esanguraz bat.

Aurreneko kapituluan itzultzailearen metafora bikain-bikaina eskaintzen du, Calderónen La vida es sueño laneko pasarte bat erabilita: «ez baitut traidorerik nahi / amaiturik traizioa». Izan ere, halaxe jazotzen da gizartean: traizioa egin ostean, nork du gogoan traidorea? Ez ote du gizarteak itzultzailea gurago ziega ilun batean giltzapetu, edo, bederen, hala balitz legez jokatzen?

Gregoryk dioenez, itzultzaileak saldukeria egin diezaioke hitzari, lehenik eta behin. Eta elea tradituz gero, hizkuntzari egiten diogu traizio, hitza delako berbetaren muina, ikusi, sentitu eta irudikatzen ditugun gauza guztien metafora. Bigarrenik, berbari eta, hortaz, mintzoari etoikeria eginez gero, abiaburuko nahiz helmugako kulturei ere traidorekeria egingo diegu, hizkuntza kultura jakin baten ekoizkina delako.

Tradituen beste sail bati gagozkiola, traizio egin diezaieke itzultzaileak itzulpengintzaren inguruan dabiltzan gizaki guztiei ere. Aurreneko biktima, zertan esanik ez, egilea bera da. Eta egilea traditzean, irakurleei nahiz geure buruari egingo die jukutria.

Harri, stone, pierre, piedra… berbek objektu bera irudikatzen (omen) dute, dena dela, elkartrukagarri dira horregatik, besterik gabe? Soinu aldetik, esaterako, elkarren erabat ezberdinak dira. Flaubertek pierre idaztean buruan zuena ez dute inoiz emango harri, stone edo piedra berbek den-dentxoan. Traizioa, hortaz. Kontua da Flauberten garaiko irakurle frantsesak ere ez zuela buruan izango idazlearen irudi bera inondik inora (ezinezkoa delako, izatez). Azken buruan idazlea compendium bat da, osagai askoren multzoa: hizkuntza, kultura eta hitz pertsonal-pertsonalak, eta alderdi horietako batzuk helezinak gerta dakizkioke itzultzaileari.

Guztiarekin ere, itzultzailearentzat traiziorik tristeena da bere buruari egiten diona, itzultzailea ere idazle eta irakurle delako. Idazle ideala esan geniezaiokeela dio Rabassak. Eta irakurlea ere badenez —gogoan izanda irakurle bakoitzak jatorrizkoaren irakurketa berezi eta ezberdin bat egiten duela—, itzultzaile-idazle-irakurlea testu itzuliaren irakurleen irakurraldien bideratzailea izango da, eta horrek irakurleen jainko ahalguztidun bihurtzen du, noiz apetatsu noiz zintzo.

Itzultzaileak, hortaz, traizioa ezinbestekoa dela ikusita, alebosia hori ahal denik eta ondoen egiten saiatu beharko du, jakitun ere jakitun dagoela itzultzea inoiz amaitzen ez den prozesu edo ariketa dela, urte batzuk igarota testuari berriro oratzeko aukera izanez gero noraezean aldaketak egingo dizkiola, alegia, traizioa bikaintzen ahaleginduko dela, noraezean.

Traiziorik «onena», hau da, itzulpenik taxuzkoena, «oinarri-oinarrian, irakurketa egoki bat» besterik ez delako Rabassaren aburuz: «Itzulpengintza hurbiltze bat da. Birkreatzea ezinezkoa da. Itzulia egiaren beste bertsio bat da».

Bibliografia

RABASSA, Gregory. If This Be Treason: Translation and Its Dyscontents, A Memoir. New York: New Directions Books, 2005.

Iruzkin bat utzi

Karlos del Olmo atalean

Maiteminduta

Koro Garmendia Iartza

Beti gurekin izan ditugun hitzek, batzuetan, ezustekoak ematen dizkigute mamian pixka bat arakatzera ausartzean edo gogoetan gehixeago sakontzeko pausoa ematean. Halaxe gertatu zait niri maitemindu aditzarekin. Aski hitz arrunta da, ezta? Misterio handirik gabea, itxuraz. Baina ondo al dakigu zer adierazten nahi duen? Neurri batean, bai; baina neurriaren beste zatian ez, beharbada.

Aditzaren esanahietako batera mugatzeko joera daukagu; segur aski, besteaz jabetu ere egin ez garelako. Adiera zabalduenarekin identifikatzen dugu aditza; enamoratzearekin, alegia. «Irakaslea maitemindu egin da. Autobus-gidaria gustatzen zaio. Eta nola, gainera!». Bikain. Oso ondo erabilita dago. Baina bada besterik. Hain zuzen ere, maitasunak sarri askotan izaten duen beste alderdiarekin lotuta dagoena: minarekin. Hots, maitatu bai, baina trukean nahi edo desio den maitasuna jasotzen ez denean izaten den nahigabearekin (mal d’amour, mal de amores). Oinaze horrek ere maitemina du izena: «maiteminez zauritu da», «maiteminak jo dio bihotza»…

Beraz, hitz batek berak maitasunaren zirrara eta maitasunaren samina adierazten dizkigu euskaraz. Ez al da berezia? Arbasoak konturatuta zeuden, nonbait, maitemintzeak, askotan, maitatzea ez ezik, mintzea ere badakarrela, eta biak hitz bakarrean biltzea erabaki zuten. Haien jakintza!

2 Iruzkin

Koro Garmendia atalean

Eskatu, -TZEA eta -TZEKO

Patxi Petrirena Altzuguren

Ez naiz bakarra izango duda egin duena eskatu aditzaren osagarriak (perpausa denean) -t(z)ea izan behar duen edo -t(z)eko, edo zeren arabera hautatzen den bata edo bestea. Esate baterako, «irakurtzea eskatu» edo «irakurtzeko eskatu».

Argi dago kontua «pasarte honek bi aldiz irakurtzea eskatzen du» modukoetan (‘bi aldiz irakurri behar da’), baina ez hainbeste beste batzuetan.

Gaiaren azalpen osoa dakarrenez azkeneko EGLU liburukiak (EGLU-VII, Perpaus jokatugabeak, 569.-578. orrialdeak), hemen jasotzea pentsatu dut. Azalpena laburtu nahian aritu naiz, atzera eta aurrera, baina uste dut liburuan bertan egiten den laburpena hitzez hitz ekartzea dudala onena:

* * *

«Arrunta da galdatu, galdegin eta (joskera modernoan) eskatu aditzen du joskera, absolutibozko objektua eskatzen duena:

norbaitek zerbait eskatu

Eskatzen den gauza hori abstraktua izan daiteke, hala nola elkartasuna edo, perpausez, denok elkarren kide izatea.

Bestalde, eskaturen ideia prototipikoaren subjektua norbaitek izanik ere, irudizko zentzuak orobat baimentzen du zerbaitek:

(754) Halako lurrak ur asko (ematea) eskatzen/galdatzen du.
(755) Lan horrek ahalegin gogorra (egitea) eskatzen/galdatzen du.
(756) Ehizak begi zorrotza izatea eskatzen/galdatzen du.

Molde horretan, zerbaitek zerbait eskatu da eredua. Zerbait hori ez da halakoetan egiledun bati dagokion egintza, bete beharreko baldintza generiko bat baizik: eskakizun bat, hain zuzen ere. Eskakizun generikoaren zentzu berean ulertzen da zerbaiti zerbait eskatu eredua ere:

(757) Halako neurgailuari fidagarria izatea eskatzen zaio.

Ez dira aldatzen adiera eta joskera subjektua pertsona izanik ere:

(758) Gizagaixo horri ezin zaio eskatu fidagarria izatea.

Horretaraino, bada, beti dugu -tzea eskatu. Eta berdin -tzea galdatu/galdegin.

Zentzua aldatu egiten da, ordea, eta harekin joskera, ideia zerbait eskatu izatetik zerbait egiteko eskatu izatera pasatzen denean. Kasu horretan, norbaitek da subjektua, eta hitzez edo zeinu baliokidez adierazten dio subjektu horrek beste norbaiti hark dena delakoa egitea nahi duela. Alegia, egite gisa ulertu behar da perpaus osagarriak adierazten duena, eta zentzu prospektiboan:

(759) Zuk eskatu zenidan egia esateko.
(760) *Zuk eskatu zenidan egia esatea.

Goragoko eskakizun-zentzu generikoa eta norbaitek zerbait egiteko eskatu norbaiti ereduko eskaera (proto)tipikoa antzeko formara etor litezke kasu bakanen batean, baina ez da ohikoa, eta, hain zuzen ere, –TZEA/–TZEKO bereizkuntzak argituko du zentzua:

(761) Gizagaixo horri nola(tan) eskatuko diozu (ba) egia esatea. [hark ez du betetzen egiatia izatea delako baldintza]

(762) Gizagaixo horri nola (zer gisaz) eskatuko diozu egia esateko? [gutunez eskatuko diozu hori egiteko?].

Egiletasunarena, garbi gera bedi, esaldiaren interpretazioaren baitan dago. Predikatu eta are perpaus berbera modu batera zein bestera uler daiteke sarritan:

(763) Mundu guztiari ezin zaio/diozu eskatu eskuzabala izatea. [ezaugarri hori izatea eskatu]
(764) Mundu guztiari ezin zaio/diozu eskatu eskuzabala izateko. [horrela jokatzeko eskatu]

Oro har, galdatu nahiz galdegin aditzek ez dute jarraitzen eskaturen bidea, eta -tzea moldeari eusten diote norbaitek zerbait egitea galdatu/galdegin norbaiti joskeran ere.

Adibideren bat edo beste bada tradizioan, baina salbuespen bakanak dirudite halako –TZEKO galdatu/galdegin joskerak. Kasuren batean, agindutik hurbileko zentzura lerratzen ote den dirudi:

(765) [Aitak] jaun horier galthatü ükhen otoritatez, / presu begiratzeko librantxaik ükhen gabez (Etchahun, Bertsoak,142).»

Iturria: EGLU-VII, Perpaus jokatugabeak. Gramatika batzordea, Euskaltzaindia, 2011

(EGLU guztiak, hemen)

4 Iruzkin

Patxi Petrirena atalean

Mina

Iñaki Segurola

Esan nezake oraintxe pare bat urte hasi zela neretzat zure etena, eta orain erabateko desarmatzea etorri zaizula; desarmatzea eta desegitea, itxuraz behintzat. (Hau fedabideetako hizkuntza da; ez da gurea.)

Esan nezake bi gune pneumonikok (p– eta guzti, zatarkiago eman dezan) astindu zaituztela, eta shock septikoak eraitsi, baina horiek ere ez dira gure ahorako egiten diren hitzak.

Esan nezake ezinak menderatu ondorengo herio hartan munduaren kontra atzaparka batean ikusi zaitudala; tapaki, kable, galtzeta eta harrapatutako guztiak gainetik kendu nahian eta ezinean. Munduaren kontrako amorru bat Larrialdietan eta Susperketan. (Hau nere hizkuntza da; ez dakit zer zebilen zure gogo-bihotz erorietan.)

Aitor nezake elkarri emandako azkenengo musua oso tristea izan dela, bion ezpainen artean plastikoa baitzegoen; oxigenoa deritzana edo arnasaren lagungarri plastikozkoa. «Ezin det ezer eiñ»: horiexek, berriz, zure azkenengo hitzak, guk ulertzeko moduko azkenengo hitzak. (Hau edozeinen hizkuntza da, nik uste.)

Esan nezake –askok esan dutena– betiko loan etzan zarela, edo bestela –beste askok uste dutena– zure jaungoiko haundi horren aurrera agertu izango zarela, zeure txikian. Horrexen zain bizi zinen, eta zure fede horri zor zaio hemen leku bat.

Esan nezake… ez: hau ez dago esaterik; hau idatzi bakarrik egin liteke:

Maria Luisa Amutxastegi (Hondarribia 1927 / Azpeitia 2014)

Baina ez; informazioa da hori: maskarak, egutegiak, mapak. Hori ez da egia, zeren egia ez baita hori.

Esan dezaket zure agonian, bizi-heriotzen borroka horretan, zure izter-artera begira gelditzen nintzela sarri, pentsatuz bezala hortik atera zela amazulo hau, euskaltzulo hau, eta zuk egin ninduzula zulo. («Zuk egin ninduzula zulo!»: ez dakit zer diodan, baina baneki ere ezin esana litzateke.) Eta orobat esan dezaket deabrutxo ere egin ninduzula: zure fedearen haundiegiak utzi bide ninduela ni ezertan sinisteko ezindua bezala. Eta hau psikoanalisi merkea izango da beharbada, baina ezin segurtatu dit inork psikoanalisi garestia baino eskasagoa denik nahitaez.

Bo, esan dezadan garbi: ezin dut sinistu eta ez dut sinisten medikuen, ehorzleen eta burokraziaren bertsiorik. Ez dut sinisten eta, mundutik ihesi, hizkuntzara nator. Sinistu ezean, argitu egin nahi dut asuntoa hementxe, itzultzaile euskaldunen begiratoki honetan. Eta argitu nahi dut hizkuntzaren eta hitzen argira joz, itzuli ezineko hitzetara joz. Eta horregatik hitz egin nahi dizut minaren gainean eta gure min hitzaren gainean eta azpian. Zer egin nezake bestela? Hitzen historia kontatzetik ateratzen dut bizimodua, badakizu, edo bazenekien.

Mina biziaren ahaide hurkoa da. Begira edo entzun nola den mina, funtsean, gogoa edo guraria: Axular haren ikhus min handi batekin, Bordel zure mina dudala; baina gizakion gogo horrek galera edo ezina ditu oso bertan: Etxepare haren minez orai nago ezin hilez bizirik, Lazarraga ni aren minez ilten ninzan; eta oinazea edo gaitza bera ere adieraz ditzake: Oihenart ezta sentheria bano min gaitzagorik. Eta gauza mina gauza mikatza da, biziegia, pipertuegia, piperminduegia: Axular iustizia min da eta garratz.

Ez dago bizirik minik gabe, gogorik edo guraririk gabe. Baina min horrek, gogo horrek, oso aise har ditzake galeraren, ezinaren, gaitzaren eta oinazearen koloreak gure baitan. Biziari eusten dion edo biziak berekin duen min hori aise da mintzen eta biziegitzen; eta txartzen, gaiztotzen, mikazten, zakartzen eta zitaltzen. Biziak berekin duen zera horrek berorrek du bizia galtzen. Minaren minegiak eta biziaren biziegiak kentzen dute azkenerako arnasa bera. (Minbiziari leku batzuetan bizia edo biziena esan izan zaio huts-hutsik; hortik atera kontuak.)

Ez dut deus asmatu. Hizkuntzak berak nakar honaino. Sinistu ezean, hauxe nahi nuen argitu.

Baina, mundura itzuliz, munduaren gezur-itxuretara itzuliz, esan beharra daukat zure erabateko armagabetzeak gure erabateko amagabetzea ekarri duela.

Eta baet ordue nere benetako hizkuntzen hitzeiteko; ezin leizke azkenengo hitzek e plastikozkuk izen. Euskerazko periodikue letze zendun, ta euskerazko rebixtek, ta liburuk e bai…; ez: zurie etzan normala, zure edadeako etzala oso normala esan nahi nuke; izene, eskola pusket e bazendun, pianue re jotze zendun txikiten, “bizi ziñetenin”, gerrie irabazi zebenak dana kentzea etorri zin arte, baño ixo: gauze bat bakarrik, ta da oiñ premiye sentitzetela… nere biyotzak, begiyek eta belarriyek premiye sentitzebela periodikun euskera batun jarri gendun esaldiye neure era jartzeko hamentxe:

Zure barrun eon giñen;
gure barrun zaude oiñ.

Esanda gelditzea.
Aio ama!

4 Iruzkin

Iñaki Segurola atalean

Lenguayarenak I: [bukiak eta fodetika]

Borja Ariztimuño Lopez

Barkatuko didazue, baidda hotzeriak hartuta dago. Burutik beherako galadtarekid gaiddera. Iddauteried badarikazioa, dobbait. Aste hodetad euskal hotsed igguruko kodtuak ekartzekoa didtzed, eta, hara…

Boldatuko gara, deda ded, ezta?

Ohartuko zineten gehienok, bada, nekez ahoskatu dezakegula zenbait hots, gai lirdingak inbadituta gauzkalarik. Batzuek jakingo duzue, areago, soinu horiek zein diren, eta inork zergatia ere ikasia duke. Ezer berririk ez espero, beraz.

Kontua da hotsek oinarrizko bi ahoskatze-tasun dituztela, oro har: modua eta puntua (edo gunea). Horrela, hots sail batek, esaterako, «herskari» tasuna du ezaugarri, moduari dagokionez, diferentzia bakarra ahoskunea izanik (ezpainetan, hortz(-hobi)etan, ahosabai bigunean… mihia non jartzen den). Tira, egiari zor, bada beste ezberdintasun garrantzitsu bat ere, gutxienez: ahoskabe (p, t, k) ala ahostun (b, d, g) izan. Horiek, hortaz, Hiru Tasun Sainduak.

Ezaugarriok, bestalde, kutsakorrak dira (hotzeria bezalaxe), eta hots batek ingurukoak aldaraz litzake. Hori gertatu da euskaraz, adibidez, uso hitzean, urzo eta urso aldakiak lekuko. Txistukariak bata bestetik oso gertu ahoskatzen dira, baina, aldea bide dago bien artean, zeinak «s» eta «r» elkarrengandik hurragoko eta «z»-tik bereiziago egiten dituen. Hau da, urzo da forma zaharra, gero dialekto batzuetan u(r)so eman duena.

Aldiz, fonetikari ordez fonologiari begiratzen badiogu, gauzak bestela dira. Izan ere, ortografiak (gure ingurukoek behintzat) fonologiari jarraitu ohi dio hein handi batean, hau da, hizketa-hotsei ez baizik eta hizkuntzakoei. Horregatik ez dugu idazten ahoskatu bezala-bezala. Esate baterako, Euskal Herriko leku askotan /i-t/ fonema-segida fonetikoki [ic] (komunzki itt idatzia) ahoskatzen da, besteak beste atzizki baten bi aldaera sorraraziz: -tten (egitten) eta -ten (ikusten). Litekeena da, era berean, mendebaldeko euskaratik abiaturiko txistukarien neutralizazioa halako testuinguru jakin batzuetatik abiatu izana (ohikoa da «z» eta «s» ondo bereizten den tokietan ere gaste esatea, adibidez).

Sudurkarietara itzuliaz, esan liteke fonema eraginberak direla, nolabait esateko. Gaztelaniazko **«nb, np» > «mb, mp» arau ortografiko ezaguna gertakari fonetiko horren isla da, hain zuzen, eta euskararen idazkera modernoan ageri ez den arren (tiempo vs denbora), ahoskatu, berdin-berdin ahoskatzen ditugu halako n-ak guk ere ([m], alegia).[1] Ordea, «ng, nk» fonema-segiden kasuan ez dugu grafikoki ezer adierazten (gaztelaniaz ere), horko n-ak oso bestelakoak izan arren (idazkera fonetikoan [ŋ])! Labur esateko, b/p, d/t eta g/k kontsonanteen aurrean doazen n-ak haietara hurbiltzen dira, b sudurkari (= m), d sudurkari (~n) eta g sudurkari bihurtuz. Oroit orobat frantsesezko bokalez (ã, õ…)![2]

Bada, sudurkaritasuna gure hizkuntzako hots batzuen berezko tasuna izanik, eztarritik sudurrerako bidea oztopatua dugunean, fonemak galdu zaizkigun sentipena datorkigu, moda eta boda, nago eta dago, eta beste hainbat bikote ia berdin ahoskatzen ditugula.

Beraz, m eta b, n eta d ezin desberdindu zabiltzanean, orain badakizu zergatik!

***

Post Scriptum

Guri sudurkaritasunarekin gertatzen zaigunaren antzera, hots karrankariak edo xuxurlariak bereizten dituzten hizkuntzetako hiztunek ezintasun eta etsipen berbera sentitzen ote dute, hurrenez hurren, marrantaturik daudenean edo maitaleari hitz goxoak xuxurlatzen dizkiotenean?


[1]    Testu zaharretan «mb» (dembora, haimbat…) sarri agertzen zaigu, noski, erdal grafia-ohituren eraginez, nahiz eta badiren salbuespenak, harritzekoak batzuk, Lazarraga kasu: ez du inoiz, ezta maileguetan ere, «mb»-rik idazten (cf. gentilonbre).

[2]    Euskaraz, jakina, ez dugu halakorik… salbu eta Zuberoan, Erronkariko dialekto galduan, Bizkaiera Zaharrean, eta, antzina-antzina, euskara osoan, diotenez!

Iruzkin bat utzi

Borja Ariztimuño atalean

Lokalizatzaileak eta community managerrak

Esti Lizaso

Hitzak, hizkuntzak bezala, izaki bizidunak direla esaten da: jaio, hazi, elikatu, estimuluen aurrean erreakzionatu, ugaldu eta hil egiten dira (bizitzaren definizio hori ikasi genuen ikastolan). Baina, azken urteotan, Internetek eta sare sozialek izugarrizko bultzada eman diote bizitza horien bilakaerari. Hitzak barra-barra sortzen dira, eta segituan zabaltzen dira hizkuntza arrotzetara.

Lehengo astean bertan pil-pilean izan genuen adibide garbi bat: selfie. Autoerretratuaren (edo autorretratuaren, darabilzuen hiztegiaren arabera) lehengusu moderno hau iaz jaio zen, baina mundu osoan zabaldu da hilabete gutxitan, zer esanik ez Oscar sarien ondoren:

1_irudia_selfie

Grafikoa zertxobait aldatzen da, ordea, mundu globalizatuak beretzat hartzen dituen hitzen jatorria ingelesa ez denean; beste behin, globalizazioan hizkuntza eragile nagusia ingelesa dela erakusteko besterik ez bada ere. Japoniar jatorriko “emoji” hitzarekin egin dut proba. Mezularitza-zerbitzuetan aurpegierez gain askotariko ikonoak gehitu zituztenean, “emotikono” herren geratu zela iruditu zitzaien ingelesei, eta hara zer gertatu zen japoniarrei hitz hau hartu zietenean:

2_irudia_emoji

Grafikoko D puntua emoji, phablet, selfie eta twerk Oxford hiztegian gehitu ziren uneari dagokio.

Aldiz, lehendik baziren hitzei erreparatzen badiegu, ingelesaren nagusitasunaren ordez, edo harekin batera, Interneten eta sare sozialen boterea da ageri-agerian geratzen dena. Joerak ia globalak bilakatu dira. Hona hemen “cupcake”ren grafikoa horren erakusgarri:

3_irudia_cupcake

Lokalizazioa ere azken multzo horretan sartuko litzateke. “Lokalizazio” hitza ez da berria, “kokatu” adiera orokorrarekin erabili izan da, eta zientzia alorrean ere erabilera espezializatu bat baino gehiago ditu. Guri hurbilagoak zaizkigun “globalizazio” eta, horrenbestez, “lokalizazio” kontzeptuak, berriz, 1990eko hamarkadan hasi ziren zabaltzen eta, hasiera batean, ekonomiari lotuta zeuden. Adiera berri haren loraldia ikusteko urte batzuk atzera egin behar denez gero, ez dugu horrelako gorakada ikusgarririk aurkituko haren erabilera-grafikoan, garai hartan sare sozialik ez zelako. Hala ere, jo zuen gailurra, eta itzulpengintza-prozesua izendatzeko “lokalizazio” hitza erabiltzearen egokitasunari buruzko eztabaida ere mundu osora zabaldu zen. Aspaldion, ordea, hitzaren eta prozesuaren adiera berriak ondo errotuta geratu dira, eta haiekiko interesak behera egin du:

4_irudia_localization

Kontuak kontu, hizkuntza hartzaileak abiada itogarri horri eutsi ezinik dabiltzala iruditzen zait batzuetan. Atzean geratu gabe komunikatu behar horretan, ez dutela maileguak hausnartzeko tarterik hartzen, eta gaizki irentsita hasten direla agertzen hizkuntza berrietan.

Lokalizazioaren kasuan ere izan dut kezka hori. Izan ere, lokalizazioa prozesu orokor bat da, produktuak (edozein motatakoak) tokian tokiko hizkuntza, kolore, forma, kultura, ohitura eta abarretara moldatzean datzana. Produktuak inolako testurik badu, itzultzaileak ere “lokalizatzaile” lana egingo du testu hura xede-hizkuntzara ekartzen, baina ez da irudi berriak sortuko dituena edo testuaren kolorea aldatuko duena baino lokalizatzaileago izango.

Inguru euskaldunetan “lokalizazio” hitzak sarrera isil samarra egin du eta, batez ere, nahiko berantiarra. Hala ere, badirudi geroz eta jende gehiagok erabiltzen duela gure artean. Horregatik, berandu gabiltzanez gero, berritasunak itsututa aise antzera erabiltzen hasi aurretik, hausnartzeko tartetxo bat hartu beharko genukeela iruditzen zait.

Euskaraz ikusi dudan gehienetan “lokalizazio” terminoa “software-itzulpenarekin” ordez zitekeen sinonimo ia oso gisa. Egia da itzulpengintzan lokalizazioa aipatzen denean webgune, software eta bideo-jokoei egiten zaiela batez ere erreferentzia. Baina, ez nuke esan gabe utzi nahi Euskal Herritik edo Espainiatik kanpo “lokalizazioan” diharduzuela edo “lokalizatzaileak” zaretela esaten baduzue, inor gutxik ulertuko dizuela itzultzaileak zaretela.

Lokalizazioa aipatzen edo irakurtzen duzuen hurrengoan, beraz, hartu tartetxo bat zertaz ari zareten aztertzeko: itzulpengintzaz ala globalizazio-prozesuaz.

Izan ere, itzultzaileok, beste hizkuntzetatik datozen hitzak erabiltzen lehenetakoak garen heinean, badugu mailegu zuzen, eratorpen eta neologismo horien hautuan nolabaiteko ardura.

Aukera guztiak zilegi direla uste dut, bere helburua betetzen badute. Baina aukera zergatik egin dugun edo hitza nondik datorren jakitea garrantzitsua dela iruditzen zait.

Begira, bestela, community managerrei. Denok dakigu zer diren: erakunde baten komunikabideak eta haietako edukia kudeatzeaz arduratzen diren pertsonak. Bada, gure artean bolo-bolo dabilen termino hau, horren moderno eta amerikarra dirudiena, gure bizilagunen asmakizuna da. Espainolarengatik ez balitz, ez zen ia community managerrik izango:

5_irudia_communitymanager

Adi, beraz, inoiz community manager batentzat lokalizatzaile gisa aritu behar baduzue 😉

3 Iruzkin

Esti Lizaso atalean

‘-go’ atzizkiaren multzokaritasunaz

Xabier Aristegieta Okiñena

Euskaltzaindiaren 73. arauak honakoa xedatzen du:

1. Euskaraz askotan ez dago izen multzokariaren beharrik, nahikoa da plurala erabiltzea: ikastetxe honetako irakasle eta ikasleak, herri bateko biztanleak, hizkuntza bateko hiztunak, etab.

2. Hala ere, izen multzokaria beharrezkoa denean, -eria atzizkia erabil bedi: langileria, gazteria, biztanleria edo bezeria.

3. -go atzizkia erabil bedi:

– ofizioa, lanbidea adierazteko: artzaingoa, zurgingoa, etab.
– tasuna adierazteko: euskaldungoa, ahaidegoa, etab.

Bi parte nagusi bereizten dira arau horretan: lehena, euskaraz izen multzokariak erabiltzearen beharrari buruzkoa; eta bigarrena, multzokaria erabiltzea erabakiz gero erabili behar den edo ez den atzizkiari buruzkoa.

Lehen parteari dagokionez, ezin naiz Euskaltzaindiarekin ados egon “euskaraz” askotan ez dagoela izen multzokariaren beharrik dioenean; hau da, multzokarien erabilera, nolabait, hizkuntza bakoitzaren “estilo”ari dagokion kontu bat izango balitz bezala. Nik esango nuke multzokariak, euskaraz, beste hizkuntza batzuetan bezainbeste erabiltzen ditugula:

noblezia, burgesia, klero (bai, azken hori ere Hiztegi Batuan jasota dago), eskifaia, banka, tresneria, makineria, iruditeria, argiteria publikoa, ikus-entzuleria, klase politikoa, galdetegi, zuhaitz-multzoak adierazten dituzten -di atzizkidun izen guztiak (pinudi, harizti…), bai eta zuhaitz ez direnak adierazten dituztenak ere (araudi, gaztedi, gizadi, ontzidi, uhartedi… Jesusen Lagundi), klaustro, gudaroste, armada, legeria, genoma, proteoma, hezurdura, lumaje, problematika, dokumentazio, abesbatza, orkestra… eta abar eta abar.

Edozeren multzoa ale lokabeez haragoko errealitatetzat hartzeko beharra ikustea edo ez ikustea, ez zait iruditzen hizkuntza zehatz baten ezaugarritzat har daitekeenik.

Halako beharrik ikusten ez denean, zer esanik ez, plural hutsa erabiltzen dugu. Hortaz, ez bedi uler plurala naturaltasun osoz erabili behar denetan hitz multzokari bat artifizialki erabiltzearen apologia egiten ari naizenik artikulu honetan.

Gogoan dut nola Fundéu-k iaz precariado hitzari bere oniritzia eman zion. Honelaxe arrazoitu zuen hori:

Precariado es un neologismo válido, respetuoso con las normas académicas sobre formación de palabras, que puede definirse como ‘sector social que se ve sometido a inestabilidad e incertidumbre laboral prolongadas y que no percibe ingresos o estos son bajos’.

De origen incierto, puede considerarse un acrónimo de precario y proletariado, opción mayoritaria en otros países, o interpretarse simplemente como un sustantivo derivado de precario, del mismo modo que a partir de proletario, voluntario o notario se crean proletariado, voluntariado o notariado con idea de clase, conjunto o colectivo, de acuerdo con las definiciones del Diccionario académico.

Errepikatzen dut: “con idea de clase, conjunto o colectivo”. Ez dut arrazoirik ikusten motibazio hori bera euskaraz ere ez edukitzeko.

Multzotasuna adieraztea (hots, ugaritasuna, baina ezaugarri komun batzuek ematen duten batasunaren berri ere emanez) adierazpide ezberdinak aurkitzen dituen premia dugu. Adierazpide horietako beste bat da, oso nabarmenki, euskaraz ere indarra hartu duen kolektibo substantiboa: halako auzoko emakumeen kolektiboa, halako eta halakoaren ondoriozko kaltetuen kolektiboa, KALERATZEAK STOP DESAHUCIOS GIPUZKOA kolektiboa, Haizea emakumeen kolektiboa, Euskal Preso Politikoen Kolektiboa eta abar[1]. Hiztegi Batuak ere jasotzen du kolektibo hitza, nahiz eta ez duen zehazten izen gisa, izenondo gisa ala bata nahiz bestea berdin onartzen duen (horra, beraz, argitu beharreko beste zerbait).

Ikusten den bezala, bide ertzera etengabe azaltzen zaigu plurala ez den baliabideren baten bidez adierazitako pluraltasuna. Eta, horrenbestez, uste dut aski esan dudala Euskaltzaindiak euskaraz multzokariak erabiltzeko premia ustez “apalago”ari buruz dioenaz pentsatzen dudanaz.

Jarraian, bigarren parteari ekingo diot. Alegia, hitz multzokari bat erabiltzea erabakitakoan, -go atzizkia horrelako hitz bat eratzeko desegokia izatearen ideiari.

Arauan, Euskaltzaindiak dio -go atzizkia erabili behar dela lanbide bat edo tasun bat adierazten duten hitzak eraikitzeko soilik. Arauaren atariko azalpenean ikusten denez, esanahi multzokaria berria duelako ez du –go atzizkia multzokaritzat onartzen Euskaltzaindiak. Zehazki, esanahi horren agerpena 1970eko hamarkada inguruan kokatzen du.

“Esanahi horren agerpena” esan dut, baina hobeto legoke, inondik ere, “esanahi horren uholdea” esatea, harrezkero hitz horren erabilera zeharo nonahikaria eta noiznahikaria izan baita. Eta horrelako erabilera masibo bat alboratu ahal izateari buruzko auzia bururatzen zait.

Dena den, eta gogoeta hori gorabehera, kontua da Orotariko Euskal Hiztegiak berak ere jasotzen dituela esanahi horren lekukotasunak.

Adibidez:

apaizgo. 2. Clero. v. apaizkunde. Apaizgoa santua izateko, eta Jainkoari atsegin zaizkion opari izpiritualak Jesu Kristoren bitartez eskaintzeko. IBe 1 Petr 2, 5 (IBk apaizgo).

etsaigo 2. Conjunto de enemigos. Olako etsaigo gaiztoaren aitzi. “Contra un tal ejército maldito”. Gazt MusIx 135.

irakurlego. Público lector, lectores. Oso apala dela gure literaturaren irakurlegoa. In MEIG VIII 27.

Erreferentzia-kontsulta ez badut oker egin, lehen adibidea Elizen arteko Bibliatik aterea da, bigarrena Juan Ignacio Goikoetxea “Gaztelu”ren Musika ixilla. Música callada. Fray Luis Leon eta Donibane Gurutzen olerkirik onenak, erderaz eta euskeraz lanetik (Donostia, 1963; beraz, 1970eko hamarkada baino lehenagokoa), eta hirugarrena noren eta Koldo Mitxelenaren Euskal Idazlan Guztiaketik.

Baina -go multzokariaren alde badago autoritate-argudio hutsa baino gehiagorik ere.

Ezen -go atzizkiak “tasuna” adierazten baldin badu, eta -tasun atzizkidun hitzek esanahi multzokaria ere har dezaketela aurkitzen badugu, nahiko erraz-edo ondoriozta dezakegu -gok ere, “tasun” esanahia tarteko, balio multzokaria har dezakeela.

Ondoko adibidea Orotarikoak ere ematen digu:

Anaitasun 2. + anaiatasun (Urt), anajetasun (Añ). Hermandad; cofradía, congregación. “Collegium, anaiatasuna” Urt V 333. “Cofradía” Añ. v. anaidi. Apostoluen anaiatasun guztiz gloriosoak, / Profetekin konfraria nola laudatzekoak, / Gehiago Martirien armada triunfantak, / Berze Sainduekin tuzte erraten zure kantak. EZ Man II 15. Anaiatasun hunetakoen arropa biz prezio handia eztuen oihaletik. Harb 424 (se refiere a la tercera orden de San Francisco). Ortik Podatarien anziñako anaiatasuna. ‘La antigua Hermandad de Podavines’. Izt C 147. Baita ere Sakramentu guziz Santuaren anaitasuna ipiñi zuen, parroki edo bezeroteiko pobreen alde eta oien onerako. Aran SIgn 82. Españako erri anziñakoetan, zeñetan ere San Migel izeneko Anaitasun edo Kofradi asko jarri ziran. SMiguel 8. Andra Mariaren eta bere senar San Joseren alkartasunak eta anaetasunak. Itz Azald 202. Itsasora zijoazenak, eta itsasotik bizi ziranak anaitasun eta elkargo bat zeukaten Donostian. Etxeg RIEV 1908, 192. Apezek, herri-gizonek, anaitasunek diruz laguntzen zituzten arizaleak. Lf in Casve SGrazi 9.

Horren arabera, Euskaltzaindiari jarraituz langilegoren esanahia den langiletasunak anaitasunaren bide beretik eskain diezaguke multzokaria. Eta, jakina, ez naiz hipotesi-joko baten denbora-pasa hutsean ari, baizik eta erabilera oparo baten justifikazioa eman nahian.

Eta, bestetik, Euskaltzaindiaren araua oso murriztailea da: -go atzizkiaren esanahiak tasun baten edo lanbide baten berri ematera mugatzen dira? Non dago tasuna (argi baitago ez dutela “lanbide” esanahia adierazten) gehiengo edo gutxiengo hitzetan? Herritarren gehiengoak nahi duena esaldian, herritarren tasun ukiezin bati buruz ari gara, ala hezur-haragizko herritar-multzo bati buruz? Elkargo bat, partzuergo bat, erkidego bat, tasun etereoak dira, ala subjektu jakin batzuk? Jarraigo bat pertsona-talde bat izango da ba, ez?

Eta, azkenik, Euskaltzaindiaren arauarekin aurrez aurreko kontraesanean dauden kidego, udaltzaingo eta foruzaingo bezalakoak aipatu behar. Nire ustez, batere dudarik gabeko esanahi multzokarikoak.

Euskaltzaingo hitza ere existitzen da. Artikulu honetan defendatzen dudan ideiarekin ez, baizik eta Euskaltzaindiaren aipatu arauarekin bat datorren esanahia ematen dio Orotariko Hiztegiak:

euskaltzaingo. Figura en Eusk 1919-1920 (II), 92, como neol. oficialmente aprobado por Euskaltzaindia, con el sentido de “cargo de académico de la LenguaVasca”.

Jakingarriagoa iruditzen zait, alabaina, Hiztegia 80k dakarren azalpen mamitsua[2]:

Euskaltzaingo: nombre propuesto por Azkue para denominar a la corporación académica de la lengua vasca, y que por la presión de los aranistas, deseosos de formar más nombres en -di para justificar así el Euzkadi del “maestro”, no fue aceptado en votación, triunfando, para vergüenza de la propia academia, el término incorrecto Euskaltzaindi.

“Corporación” académica dio. Alegia, ez lanbide, ez kargu eta ez tasun. Nork eta Azkuek proposatuta, gainera (beste autoritate-argudio bat ematea barkatuko didazue).

Informazio horren egiazkotasunaz, jakina, hiztegiaren egileei galdetu beharko.


[1] Gaztelaniaz giza multzoei colectivo deitzeko joera, tinko kritikatu du Fernando Lázaro Carreter-ek El dardo en la palabra liburuan (Galaxia Gutenberg-Círculo de Lectores, Bartzelona, 1998. 193. orrialdea). Zehazkiago esatearren, berak colectivo ametitzen du, bai, baina sistema burgesaren aurkako borrokarekin loturiko esparru soziopolitikoko taldeak eta antzeztaldeak izendatzeko, gehienbat. Besterik gabeko interes komunak dituzten gainontzeko gizataldeez aritzeko, ordea, argiro egiten du plural hutsaren alde. Bistan dagoenez, bestelakoa da artikulu honetan defendatzen dudan ideia, bai eta –ulertzen dudanez– lehen aipaturiko Fundéu-ren irizpenekoa ere.

[2] Nire eskerrik beroenak Baga, biga, bloga! Blogeko Jozulin-i, hari irakurrita izan bainuen, Interneten euskaltzaingo hitzaren bila nenbilelarik, Hiztegia 80k dakarren ohar horren berri.

Iruzkin bat utzi

Xabier Aristegieta atalean