Artxikoak hilabeteka: abendua 2013

Zenbakiekin jolasean

Gotzon Egia Goienetxea

Aspaldi, @luistxo Fernandez adiskideari entzun nion (edo irakurri? ahaztuta nago) ItzuL zerrenda dela posta sare profesional aktibo eta eraginkorrena Euskal Herrian, ez bakarrik euskaraz aritzen diren posta zerrenden artean, baizik ere erdaraz aritzen direnen aldean.

Joan den abenduaren 8an 15 urte bete dituenez, bizirik eta osasuntsu, nahi nuke euskal itzultzaileen lan tresna profesional honen zenbakiekin pixka bat jolastu.

«Zenbakiek xarmatu egiten naute batzuetanidatzi zuen behin Mark Twainek–, bereziki neronek moldatu behar ditudanean, halakoetan Disraeliren esaldia zuzen eta indartsu etortzen baitzait gogora: “Hiru gezur mota dago: gezurrak, gezur hutsak, eta estatistikak”». Otoi, ez hartu, beraz, hitzez hitz segidan datozenak.

Zer aukera daukazu erantzunen bat jasotzeko ItzuL posta zerrendara galdera bat bidaltzen baduzu? Zerrendan apur bat ibili denak badaki galdera oso gutxi gelditzen dela erantzunen bat jaso gabe; denetarako irtenbideak aurkitzen dira, gaitz da topatzea zerrendan argitzen ez den korapilorik edo ezkutuko daturik. Ederki, baina badago zenbakitan jartzerik zerrendaren eraginkortasun maila?

Horixe egiten saiatuko naiz: hartu ditut azken bost urteetan (2008-2013) martxoan, ekainean eta urrian ItzuL zerrendara bidalitako mezu guztiak, erantzun tasa aurkitzeko. Hil horiek hartu ditut, urterik urte, itzultzaileon lanaren erakusgarri izan daitezkeelakoan, opor garai eta bestelako gorabeheretatik libre.

Esandako hamabost hilabeteotan, 2.506 mezu gurutzatu ditugu ItzuLen; batez beste, hilean 167,07 mezu, zehazki esateko.

Galderak, zalantzak edo laguntza eskeak, nolabaiteko erantzunen baten itxaropenetan bidalitako mezuak, alegia, 546 izan dira. Horien artean, erantzun batere gabekoak 40 izan dira; baina den-denak ez genituzke galdera erantzunen bat eskatzen duten horietakotzat hartu behar: 29 informazio emate hutsak, edo zerrendaren administrazio kontuak (proba, barkatu, harpidetza kendu nahi dut…) dira. Garbi, 11 galdera gelditu dira guztiz umezurtz. Gainera, galderei emandako erantzunak 1.960 mezu izan direla kontuan hartuta…

Ondorioa argi dago: ItzuL posta zerrendara galdera bat bidaltzen duenak % 97,99 probabilitate dauka 3,6 erantzun jasotzeko. Esan daiteke hori dela ItzuLen eraginkortasun tasa.

Azken bitxikeria bat. Kontuan hartu ditudan 15 hilabeteotan erantzun gehien jaso duten galderak izan dira:

  • Zer liburu ari gara irakurtzen?  (2012-10-07) 77 erantzun.
  • Copago (2012-06-04) 54 erantzun.

Iruzkin bat utzi

Gotzon Egia atalean

Euskal pertsona izenen generoaz

Aiora Jaka Irizar

Goitik behera irakurri dut aurten Euskaltzaindiaren Euskal izendegia (2002), jaiotzear zen alabarentzat gustuko euskal izen bat aukeratzeko. Eta hainbat izen (niretzat) ezezagun edo bitxik ez ezik, beste kontu batek ere eman dit atentzioa: ustez neska nahiz mutilentzat balio zuten zenbait izen sexu bakar bati dagokion alderdian aurkitu ditut: ezagutzen ditut Lur izeneko neskak eta mutilak, Hodei izeneko neskak eta mutilak, baita Lizar, Aratz, Araitz, Izar, Amets, Iraultza, Amaiur, Izaro eta Aritza izeneko neskak eta mutilak ere. Bada, Euskal izendegiaren arabera, Lur, Izar, Izaro eta Aritza neskei dagozkie, eta Hodei, Lizar, Aratz, Araitz, Amets, Iraultza eta Amaiur, berriz, mutilei. Sahats eta Elorri izeneko bi neska ere ezagutzen ditut, eta ohartu berri naiz Euskal izendegiak gizonezkoentzat soilik proposatzen dituela bi izen horiek.

Beti izan ditut oso gustuko ustez bai neskentzat bai mutilentzat balio zuten izenak, gizarteak jaiotzen garen unetik beretik ezarri nahi izaten digun genero bereizkuntza horri ihes egiten ziotelako, eta dezepzio handia hartu dut Euskaltzaindiaren Euskal izendegiak halako izen «neutroak» «desneutralizatu» eta genero bakar baten barruan sailkatu dituela ikustean. Horrela jokatzeko zein arrazoi izan dituen ulertzeko, izendegiaren hasierako orrialdeetara jo dut, hitzaurrera eta «Euskal izendegia gauzatzerakoan erabilitako irizpideak» atalera. Argi eta garbi zehazten da hor Espainiako legediak ezarritako baldintza dela pertsona izenetan sexua bereiztea. Halaxe dio, hitzaurrean, Henrike Knörrek:

Zerrenda ontzean gogoan izan ditugu aldioro hizkuntzaren aldetikako egokitasuna, izen-eramaileari zor zaion duintasuna eta beharrezkoa den sexu bereizketa. Baldintza hauetatik azken biak indarrean dagoen Espainiako legeak espresuki aipatzen ditu. (9. or.)

Harritu egin nau datuak, eta eman dit zer pentsatua. Onartzen dut beharrezkoa dela hizkuntza bakoitzeko pertsona-izenen zerrendak araututa egotea, eta Knörrek aipatzen dituen hizkuntz egokitasuna eta izen-eramaileari zor zaion duintasuna zerrenda horiek arautzeko irizpide egokiak iruditzen zaizkit. Baina XXI. mendean sexuak bereiztera derrigortzen gaituzten legeak izaten jarraitzen dugula ikusteak halako ezinegon bat sortu dit. Aspaldi hasiak gara gizarteak inposatzen digun genero bereizketa salatzen, emakumeak «emakume moduan» eta gizonak «gizon moduan» jokatzera, janztera, bizitzera… behartzen gaituzten lege nahiz gizarte-arauak zalantzan jartzen. Izan ere, txiki-txikitatik irakasten zaio haurrari mutila ala neska izaten eta horren arabera jokatzen (aurtengo Kilometroetan kamiseta bat erosi nahi izan nion lau hilabeteko alabari, eta «neska ala mutila?» izan zen saltzailearen lehen galdera; lau hilabete zituen!!!!!); txiki-txikitatik ez, izen bat ematen zaion momentutik baizik. Izena «pertsona barru-barrutik markatzen duen baloretzat» jotzen bada, eta «gizarte mailan norberaren ezaugarri bereizlea» baldin bada (12. or.), argi dago neska-izenak eta mutil-izenak bereizita nesken eta mutilen izaerak ere bereizi egiten direla.

Pentsatzen dut Espainiarenaren antzeko legedia izango dutela beste herrialde askok ere ponte izenei dagokienez. Egin dezatela nahi dutena herrialde horietan, baina iruditzen zait euskarak duen abantailetako bat dela genero gramatikalik eza, eta aukera horretaz balia gaitezkeela behingoz genero markarik izango ez duten izenak sortzeko eta erabiltzeko. Badakit tradizioa aipatuko didatela hizkuntzalari eta araugileek, eta euskal tradizioan izen batzuk gizonezkoentzat erabili izan direla eta beste batzuk emakumezkoentzat. Erantzungo nieke tradizioak ere aldatu egiten direla gizarte-arau, -behar eta -aldarrikapenak aldatu ahala, baina tira, oraingoz ez naiz sartuko erdal izenen ordainak diren eta generoa markatuta dakarten izenekin, ezta santuen euskal izenekin ere, ezta tradizio laburragokoak diren baina arrakasta handia izan duten neologismoekin ere. Baina «azken urteotako proposamenak» deiturikoen kasuan, hots, tradizio laburreko izenen edota are izendegi honetan ageri diren izen berrien kasuan, zergatik mugatu izen bakoitzaren generoa? Naturako izakien, mitologiako pertsonaien, mendi, ermita nahiz herrien edota kontzeptu abstraktuen izenak zeren arabera sailkatzen dira genero baten nahiz bestearen barruan? Zergatik da Enara izen femeninoa eta Ekaitz maskulinoa? Izendegiaren hasieran ematen digu erantzuna Mikel Gorrotxategik:

Hitz arruntetatik eta toponimoetatik hartutako ponte izenen sexu bereizketa, tradizioari segituz egin da, kontuan izanik izen arruntek euskaraz ez dutela genero gramatikalik. Hori dela eta, printzipioz, kontsonantez eta –i, –o, –u bokalez amaitutakoak (Haritz, Ibai…) gizonezkotzat ematen dira, eta –a, –e dutenak berriz, (Ganeta, Iluntze, Loyola…) emakumezkotzat. Baina tradiziozko printzipio honek baditu bi salbuespen. Batetik, Andre Mariaren santutegiak direlako, emakume izentzat ematen direnak (Aitziber, Irantzu, Izaskun…) eta, bestetik, gure historian gizonezkoak izendatzeko erabili direnak, besteak beste, Gartzea, Otsoa, Sendoa… (25. or.)

Ez dakit zenbateraino betetzen den printzipio hori tradizioan; nik behintzat arau bezainbeste salbuespen dagoela esango nuke. Hasieran aipatutako izen-multzoan bertan, Lur, Izar eta Izaro salbuespenak lirateke (kontsonantez edo –o bokalez bukatzen dira; beraz, maskulinoak behar lukete), baita Iraultza ere (printzipio horren arabera, femeninoa behar luke). Eta beste makina bat salbuespen aurki daitezke izendegian, eta ez denak «Andre Mariaren santutegiak direlako» edo «gure historian gizonezkoak izendatzeko erabili» direlako.

Ikusita «tradiziozko printzipio» horrek zenbat salbuespen dituen, ni ez nintzateke hasiko inoiz genero-markarik izan ez duten euskal izen arruntak modu horretan sailkatzen (zinez harrigarriak egin zaizkit hainbat izen-bikote, –a erantsita femenino «bihurtzen» direnak: Amets > Ametsa, Haitz > Haitza, Haize > Haizea, Hodei > Hodeia, Zuhaitz > Zuhaitza…), eta neutro moduan utziko nituzke naturako izakiak (Itsaso, Haizea, Lur, Ekaitz, Sua, Ur, Ibai…), kontzeptu abstraktuak (Amets, Iraultza, Aberri…), izaera-ezaugarriak (Lirain, Eder…), herriak (Nagore, Ainhize, Auritz…) mendiak (Aralar, Aizkorri, Gorbeia…) eta antzekoak izendatzen dituzten izenak.

Badakit oso auzi korapilatsua dela, eta ez dudala nik korapiloa artikulu labur batean askatuko. Badakit, halaber, oso zaila dela Espainiako legediari kontra egitea, eta Euskaltzaindiak ezin diela hainbat gauzari entzungor egin. Badakit, azkenik, Euskal izendegia prestatzen aritu diren hizkuntzalari eta bestelako adituek ikaragarrizko lana egin dutela tradizioa aztertzen eta irizpide batzuk finkatzen. Baina uste dut zilegi dela hainbat kasutan tradizioa auzitan jartzea eta aurrera begirako proposamenak egitea. Eta uste dut oraindik badagoela zer eztabaidatua.

13 Iruzkin

Aiora Jaka atalean

Olentzerori eskean

Itziar Diez de Ultzurrun Sagalà

2009-12-18

Isabel eta Irantzu adiskideak dira, eta itzultzaileak. Irantzuk 2 hilabeteko alabatxoa ahizparenera eraman du Isabelekin patxadaz eta lasai gosaldu ahal izateko. Kafea hartu du Irantzuk; tea, Isabelek. Irakurritako azken liburuez ari dira. Irantzuk azaldu du A Room of One’s Own irakurri berri duela. Leitua zuela lehenago ere, orain 15 bat urte, baina aurreko batean bat-batean Woolfen saiakera berrirakurtzeko gogo bizia sentitu zuela. Ikaragarria da, esan du Isabelek, ikaragarria testu hori ez izatea euskaraz. Ikaragarria ez, amorragarria da, ihardetsi dio Irantzuk, amorragarria! Eta, berehala, hitz-aspertu ezin luzeago batean murgildu dira gogotsu; euskarara ekarritakoen artean sumatzen dituzten hutsuneak izan dituzte hizpide, eta zein lan mota hobesten diren, zein egile, zein aro, zein genero…

Isabelek boligrafoa eta papera atera ditu, eta itzuli beharrekoen –itzuliko dituztenen– zerrenda osatzen hasi dira. A Room of One’s Own paratu dute zerrendan buru. Inguruko beste itzultzaile batzuekin ere mintzatuko dira beren proiektuaz. Isabelek esku artean dituen lanak bukatu bezain laster helduko dio lehen itzulpenari, eta Irantzuk bere bizimodu berriaren zurrunbiloa baretzen denean ekinen dio zerrendako bigarrenari.

2012-12-18

Irantzu eta Isabel askaltzeko elkartu dira. Hiru urte lehenago osatu zerrenda atera du Isabelek. Irribarrez begiratu diote. Meriendatu bitartean, Consonni arte ekoizlearen ekimenaz hitz egin dute gehienbat. Pozez. Bazela garaia jakiteko euskaraz nola aipatu behar zen Woolfen harribitxi hori, jakiteko norberaren gela edo gela propio bat edo gela bat norberarena aldarrikatu behar dugun. Zerrendako lehen izenburu hori ezabatu dute, beraz, eta zerrendari begiratu diote berriz, irribarrez baina pentsakor, nahiaren eta ezinaren artean kulunkan dutela gogoa.

2013-12-18

Bi adiskideak betiko kafetegian elkartu dira. Irantzuk Maddi alabatxoa dakar eskutik helduta eta Edo!-k argitaraturiko Genero-ariketak besapean. Isabelek irrikaz kendu dio liburua. Haien zerrenda zaharreko beste bi egileren testuak euskaraz irakurgai! Ez dira liburu osoak, haiek amestu bezala, baina tira, bada zerbait! Gero, Gela bat norberarena saiakeraren edizio txukun eta interesgarriaz jardun dute, Consonnikoen lana goraipatu dute. Eta ondoren, nola ez, Isabelek zerrenda zimurtu eta kolore gabetua atera du atzera. Oraingoan, zerrenda berritu eta osatutakoan, errealitateari men eginen diotela erabaki dute, eta lasterbidea hartuko dutela: Olentzerorengana joko dute, ea hiruren artean lortzen duten 2014an honako hauek euskaraz ere irakurri ahal izatea.

Olentzero maitea, hona hemen euskaraz ere nahiko genituzkeenak:

1)  Le Livre de la Cité des Dames, Christine de Pisan.

2) De l’égalité des deux sexes, discours physique et moral où l’on voit l’importance de se défaire des préjugez, François Poullain de la Barre.

3) A Vindication of the Rights of Woman, Mary Wollstonecraft.

4) Ain’t I a Woman, Sojourner Truth.

5) Le Deuxième Sexe, Simone de Beauvoir.

6) The Feminine Mystique, Betty Friedan.

7) Sexual Politics, Kate Millett

8) Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, Judith Butler

9) The Female Eunuch, Germaine Greer.

10) Spéculum de l`autre femme, Luce Irigaray.

11) Crítica del Pensamiento amoroso, Mari Luz Esteban.

Maddik, ordura arte gometxak itsasten ibili baita, burua altxatu eta adi begiratu dio eskutitzari. Ezin da, esan die oso serio, Olentzerori ezin zaizkio hamaika gauza eskatu. Hamaika asko dela esan digute ikastolan, aaaas-ko!; hiru bai, gehienez ere, eta bene-benetan nahi duguna zerrendan lehena jarrita. Bestela ezin da. Hala esan digute.

Irantzuk eta Isabelek ez dute zalantza izpirik izan, izenburu bakarra idatziko dute gutunean. Nik idatziko, esan die Maddik.

Olentzero maitea, Irantzuk eta Isabelek Le Deuxième Sexe irakurri nahi dute euskaraz

Euskarari buruzko eztabaidaguneetan noiz edo noiz pizten diren ika-mikatxoak ikusita, lehentasuna iruditzen zaielako lehenbailehen jakitea nola esan behar den euskaraz «On ne naît pas femme, on le devient».

5 Iruzkin

Itziar Diez de Ultzurrun atalean

gizon ikusezina. ralph ellison (I. atalaren hasiera)

miel a. elustondo

Denboran atzera joan behar dut hogeiren bat urte. Erantzun bila jardun dut bizi osoan, eta saiatu naizen toki guztietan, ni zer nintzen esaten saiatu zait baten bat. Onartu ditut haien erantzunak, nahiz eta askotan kontraesankorrak izan eta, are, beren buruarekin ere kontraesanean egon. Inozoa nintzen. Neure buruaren bila ari nintzen, eta nik neuk beste inork erantzun ezin zituen galderak egiten jende guztiari, neure buruari izan ezik. Denbora asko behar izan nuen, eta nire itxaropenen bumeran-aldi mingarri asko, gainerako pertsona guztiek jaiotzatik, nonbait, dakiten zerbaitez jabetzeko: alegia, ez naizela inor, ni neu besterik. Lehenago, hala ere, gizon ikusezina naizela deskubritu behar izan nuen!

Alabaina, ez naiz naturak edo historiak egindako munstroa. Kartetan zegoen, beste hainbat gauza bezala –edo ez bezala–, duela laurogeita bost urte. Ez naiz lotsa nire aitaita-amamak esklabo izan zirela-eta. Neure buruaz besterik ez naiz lotsa, garai batean lotsa izan nintzelako. Duela laurogeita bosten bat urte, libre zirela esan zieten, herrialdeko beste pertsonekin bat eginik zeudela guztien ongiari zegokion gauza guztietan, eta, aldiz, alderdi sozialei zegokienean, eskuko hatzak bezain banaturik zeudela. Eta sinetsi egin zieten. Pozak zoratzen zeuden. Zeuden lekuan geratu ziren, gogotik lan egin zuten, eta berdin egin zezan erakutsi zioten nire aitari. Baina nire aitaita da giltza. Xahar xelebrea zen, nire aitaita, eta esan didatenez, haren oinorde naiz. Berak sortu zuen arazoa. Heriotzako orduan ohean, nire aitari hots egin eta esan zion: «Semea, ni mundu honetatik joaten naizenean, hik borroka zintzoari jarraikitzea nahi diat. Ez diat inoiz esan, baina gerra duk gure bizitza eta ni traidore izan nauk jaio nintzen egunetik bertatik, etsaiaren lurraldean espioi, Berreraikitze garaian nire arma eman nuenetik. Bizi hadi burua lehoiaren ahoan duala. Ito ditzaan nahi diat haiei beti baietz esanez, ahuldu beti irribarrez, adostasuna agertu haiek hil eta suntsitu arte, utzi gizentzen gonbitoka hasi edo lehertzen diren arte». Xaharra kaskarretik jota zegoela pentsatu zuten. Izan litekeen gizonik goxoena izana zen. Haur txikienak gelatik kanpora atera zituzten, pertsianak itxi eta lanpararen argia apaldu zuten, xaharraren arnasa bezainbat. «Irakatsi hau gazteenei», xuxurlatu zuen haserre. Orduan, hil egin zen.

Baina nire gurasoak gehiago beldurtu zituen aitaitaren azken hitzak, beraren heriotzak baino. Haren hitzek hainbesteko antsietatea sortu zuten, ezen zeharo hil izan ez balitz bezala gertatu baitzen. Esan zuena ahanzteko ohartarazi zidaten guztiz modu enfatikoan, eta, egiatan, hauxe da kontu hura familia girotik aparte aipatzen dudan lehen aldia. Sekulako eragina izan zuen nigan. Inoiz ez nintzen ziur izan zer esan nahi ote zuen. Aitaita agure xahar lasaia izan zen, inoiz ez zuen buruhausterik eragin, nahiz eta heriotzako orduan bere buruari traidore eta espia izan zela leporatu, eta bere obedientzia ekintza arriskugarria izan zela esan. Puzzle bat bihurtu zitzaidan betiko, osatu ezinik nire buruaren barruenean geratu zitzaidana. Eta gauzak ongi joan zitzaizkidan guztietan, nire aitaita gogoratzen nuen eta errudun eta deseroso sentitu nintzen. Haren ohartarazpena beteko banu bezala zen, neure buruari kontra eginagatik ere. Eta, azak ontzeko, denek maite ninduten horrela egiten nuelako. Herriko gizon zuri zurienek goresten ninduten. Jokabide eredugarriaren adibide omen nintzen, nire aitaita izana zen bezala, alegia. Ni gehien harritzen ninduena zen, aldiz, agure xaharrak traiziotzat jo zuela jokabide eredugarri hura. Nire jokabidea zela kausa goresten nindutenean errudun sentitzen nintzen, iruditzen zitzaidan arraza zurikoen nahikarien kontrako zerbait egiten ari nintzela, ongi ulertu izan balute justu kontrara joka nezan nahiko zuketela, erretxina eta gaiztoa izan nendila, egia-egiatan horixe nahi zutela, nahiz eta engainatuta bizi ziren eta jokatzen nuen bezala joka nezan nahi zutela pentsatzera beharturik zeuden. Beldur eman zidan egunen batean traidoretzat ikusiko nindutela, neure burua galdurik ikusiko nuela. Bestalde, beldur handiago ematen zidan beste modu batera jokatzeak, hori ere ez zitzaielako batere gustatuko. Agure xaharraren hitzak madarikazioa zitzaizkidan. Graduatu nintzen egunean mintzaldi bat egin nuen, adieraziz apaltasuna dela sekretua, are, aurrerabidearen egiazko muina. (Ez dut horretan sinesten, eta nola sinetsi, nire aitaita gogoan? Balio izan zuela besterik ez dut sinesten) Erabateko arrakasta izan nuen. Denek goretsi ninduten, eta herriko lider zuriek egitekoa zuten bilkura baten aurrean mintzaldi bera egin nezan gonbidatu ninduten. Garaipen handia zitzaion gure komunitate osoari. Hotel oneneko areto nagusian izan zen. Heldu nintzenean jakin nuenez, tabakogile baten ohoretan zen ekitaldia, eta han egon behar nuenez gero, nire zenbait ikaskiderekin batera errege borrokan parte hartzeko esan zidaten, jaialdiko ekitaldien barruan. Errege borroka egin zen lehenik.

Hantxe ziren herriko buruzagi guztiak, beren esmokinak jantzirik, buffeteko janariak barrura sartzen, garagardoa eta whiskia edaten eta puru beltzak erretzen. Gela handi bat zen, sabai altukoa. Aulkiak ilaratan jarrita zeuden boxeo ring eramangarri baten lau aldeetarik hirutan. Laugarren aldea hutsik zegoen, zoru distiragarri ezkoztatua ageri. Banuen zenbait kezka errege borrokaren inguruan. Ez zen borroka atsegin ez dudalako, parte hartu behar zuten gainerako mutilak ez nituelako gustuko baizik. Mutil ongi gogorrak ziren, eta, nonbait, ez zuten aitaitaren madarikaziorik burrunban bere buruan. Agerikoa zen haien gogor izaera. Bestalde, irudipena nuen errege borrokak nire mintzaldiaren duintasuna ilunduko zuela. Ikusezintasunaren aurreko garai hartan Booker T. Washington potentzial baten gisa irudikatu nuen neure burua. Baina gainerako morroiek ere ez ninduten ni gustuko, eta bederatzi ziren haiek. Neure erara, haiek baino gehiago nintzela sentitu nuen, eta ez zitzaidan gustatu nola sartu gintuzten denok estu-estu eginik zerbitzarien igogailuan. Haiei ere zitzaien gustatzen ni han egotea. Are okerrago, indartsu argiztatutako solairuetako argiek igogailua iragan eran, ika-mika izan genuen, nik borrokan parte hartzeak haien lagunetarik bat gau hartako lanetik kanpo utzi zuelako.

Igogailutik irten, rococo estiloko areto bat iragan eta gelaitzin batera heldu ginen. Borroka arropak janzteko esan ziguten. Boxeo eskularru pare bana eman zizkiguten eta ispiludun areto handira eraman gintuzten, non kontu handiz eta ahapeka hitz eginez sartu baikinen, aretoko zaratotsaren gainetik guk nahigabe entzungo ote gintuzten. Puruen keak lainatuta zegoen, eta whiskia bere lana egiten ari zen ordurako. Harriturik nengoen herriko gizonik inportanteenetako batzuk txirrinplindurik ikusi bainituen. Hantxe ziren denak: bankariak, abokatuak, epaileak, sendagileak, suhiltzaile buruak, irakasleak, dendariak. Baita modako predikatzaileetako bat ere. Guk ikusi ezin genuen zerbait gertatzen ari zen aurrean. Klarineteak sentsualki egiten zuen dardara eta gizonak zutik eta aurrerantz ari ziren eginahalean. Gu talde txiki eta trinkoa ginen, bat eginik, gure soin-enborrek elkar ukitzen zuten, distira egiten, aurretiazko izerdiz; aurrean, buruzagiak gero eta beroago eroago zeuden, artean guk ezin ikusi genuen zerbaitegatik. Bat-batean, eskolako superintendentea entzun nuen, hara joateko esan zidana, hain zuzen, hoska: «Jaunak, ekarri beltzak! Ekarri beltx koxkorrak!»

Iruzkin bat utzi

Miel A. Elustondo atalean

Aurreikusitako kontsiderazioaz ebaztea

Karlos del Olmo Serna

Euskal administrazioen hizkera dugu, hezkuntzakoaz eta kazetarikoaz batera, herritar hiztun eta idazle arruntarengan eraginik handiena duenetako bat (zuzeneko eragina izateaz gain, zeharrekoa ere baduelako politikariek, kazetariek, politologoek eta hedabideetako solaskideek teknolekto hori lau haizeetara zabaltzearen ondorioz). Zertan aipaturik ez dago, auzo hizkuntzen ondorena gehienik jasotzen duenetako bat ere bada. Euskal Herriak legegintzako eskuduntza mugatu-mugatuak ditu, eta garatzen dituen apurrak, goragoko lege ordenamendu baten araberakoak izan ohi direnez gero, Espainiako legegintzako eta justiziako hizkera (kalko eta guzti) euskal administrazioen idazkietara erraz heltzen da (Europatik datozen zuzentarau eta enparauak gaztelaniazko itzultzaileen eta legegileen negoziazioen ondorio dira, hizkuntza aldetik); hortaz, lantzean-lantzean begiratutxo bat hari egitea komeni zaigu, zer ginen eta non gauden argitzearren.

Duela zenbait urte, 1999an, Senez aldizkariak «Oratoria, akatsak, itzulpengintza eta kalkoak» artikulua argitaratu zidan. Hartan, besteak beste, hainbat hilabetean euskal irratietan kazetariek eta politikariek, batez ere, esandakoak jaso nituen eta gaztelaniaz kalko edo erabilera okertzat jota zeuden termino edo esapideekin alderatu. Horietako batzuk (zerrendari begiratu besterik ez dago), gaur eguneko hizkeratik desagertu dira. Beste batzuek osasun ezin hobean diraute, ordea. Eta horietako baten gainean jardun gura dut gaurko ekarpen honetan.

Muina, gaztelaniazko testu legal eta juridikoetan agertzen den «contemplar» terminoaren erabilera barbaroa da. Ingelesez to contemplate aditzak ondoko esangurak ditu: «zerbaiti erreparatzea, zer edo zer kontsideratu (hausnartu adieran zilegi litzateke aditz hori erabiltzea euskaraz?), kontuan izan edo aurreikustea». Eta hortik dator lege testuetan gaztelaniaz sortutako barbarismoa «la ley contempla», «en este plan se contempla la construcción de 500 viviendas», «las enmiendas no contemplan», «contemplar los problemas urbanísticos» eta beste erabilera batzuk. Gauza da gaztelaniazko contemplar aditzaren esanahiak ez datozela bat ingelesezkoekin (gaztelaniaz, aditzak subjektu biziduna behar duelako, frantsesez bezalaxe), dena dela, gaztelaniak eremu horretan baditu beste aditz batzuk ere, lege kontuetan luzaro korriturikoak: atender, considerar, prever, tener en cuenta, tomar en consideración… Guztiarekin ere, zer datza horretan guztian? Azaletik, behintzat, elkarrengandik hurbil-hurbil dauden bi eduki semantikoren nahas-mahasa: «xedatzea / ebaztea / erabakitzea» eta «(aurrez) ikustea».

Bestela esanda, edozein legek edo arauk, zer egiten du, xedatu ala aurrez ikusi zerbait gerta daitekeela? Kontua da arauak, berez, ez duela ezer ikusten edo aurrez ikusten, egiten baitu xedatu, erabaki, agindu. Bestela esanda, ez du aurreikusten lege batean xedaturikoetakoren bat herritarrak hausterik (baten edo baten buruan egon daitekeen arren), inork araua apurtuz gero zer gertatuko den arautu baizik. Eta zer gerta ere, gauza jakina da lege testuekin gure izerditxoak bota beharrean egoten garenontzat lege eta arau gehienek beti izan ohi dutela artikulu edo xedapen gehigarriren bat, adierazten duena dena delako lege horrek zehazten, xedatzen edo aurrez ikusten ez dituen guztietan indarreko zer beste lege, arau, xedapen edo jurisprudentzia aplikatu behar den. Hortaz, ikusitik gutxi eta agintzetik asko. Gaztelaniazko aditu batzuek, (Lazaro Carreter zenak, adibidez) argiro adierazi dute behin baino gehiagotan: «la ley no contempla (no ve), la ley dispone».

Eta zein da gauza euskarari gagozkiola? Legegileen buru kalkoen nahiz itzultzaileen fideltasun senaren ondorioz, gaztelaniazko «contemplar» batzuk euskarazko corpusetan agertzen direla, apika oso lege onekoak izan ez arren. Ez dago zertan asko bilaturik horrelako batzuk ikusteko:

en este plan se contempla la construcción de 500 viviendas plan honek jasotzen du 500 etxebizitza eraikiko direla
Los contratos de prestación de servicios o suministro de productos de tracto sucesivo o continuado deberán contemplar expresamente el procedimiento a través del cual el consumidor y usuario puede ejercer su derecho a poner fin al contrato. Segidako edo jarraipenezko traktuko zerbitzuak emateko edo ondasunak hornitzeko kontratuetan, espresuki aurreikusi beharko da zein prozeduraren bidez baliatu ahal izango duen kontsumitzaile eta erabiltzaileak kontratua amaitzeko eskubidea.
A estos efectos, los Ayuntamientos podrán contemplar una compensación económica durante ese periodo para aquéllos que, como consecuencia del régimen de incompatibilidades, no puedan desempeñar su actividad profesional, ni perciban retribuciones económicas por otras actividades. Horri dagokionez, udalek konpentsazio ekonomiko bat aurreikusi ahal izango dute denboraldi horretan bateraezintasun-araubidearen ondorioz beren lanbide profesionalean jardun ezin eta beste ezein jarduerarengatik ordainsaririk jasotzen ez dutenentzat.
A estos fines, la modificación que se propugna introduce un nuevo párrafo B) en el artículo 90 del Código Civil, de acuerdo con el cual el convenio regulador podrá contemplar, en la forma más adecuada al interés del hijo, el régimen de visitas y comunicación de éste con sus abuelos. Helburu horiek iristeko, proposatutako aldarazpenak B) lerrokada berri bat eransten dio Kode Zibilaren 90. artikuluari; horren arabera, hitzarmen arauemaileak jaso ahal izango du, seme edo alabarentzat egokien den moduan, aitona-amonek bete beharreko bisita-araubidea eta haiekin izan beharreko komunikazioa.
No obstante, al llevarse a cabo la reforma ha resultado indispensable contemplar también la hipótesis de que por falta de previsión o de acuerdo no se llegue a una solución convencional hecha pública por el Registro. Hori gorabehera, eraldaketa gauzatzean, behar-beharrezko gertatu da ondoko kasua jasotzea: agindu edo hizpaketa zehatzik ez izateagatik, Erregistroan argitaratzeko moduko hitzarmenezko irtenbiderik ez lortzea.
La ley no contempla esa posibilidad. Legeak ez du aukera hori kontuan hartzen.
En los supuestos contemplados en el apartado anterior, quedarán exentos de responsabilidad quienes demuestren no haber incurrido en culpa. Aurreko paragrafoko kasuetan, ez dute erantzukizunik izango erruz jardun ez dutela frogatzen dutenek.
Dicho incremento vendrá exclusivamente referido al primer año en el resto de supuestos de reducción de jornada contemplados en el mencionado artículo. Gehikuntza hori lehenbiziko urteari dagokionez bakarrik egingo da aipatutako artikuluan adierazitako gainerako kasuetan.
En los supuestos contemplados en los números 4° y 5° del apartado 1, la disolución precisará acuerdo mayoritario de la asamblea. 1. paragrafoaren 4 eta 5. zenbakietan ezarri kasuetan, desegiteak behar du biltzarraren gehiengoak hartutako erabakia.
en los casos definidos en el artículo 53, apartado 1, por las personas contempladas (!) en el artículo 41, apartado 1; erregelamendu honen 53. artikuluaren 1. zenbakian zehazturiko kasuetan, 41. artikuluaren 1. zenbakian aurreikusitako pertsonek (!);
Con este objetivo se establece un régimen mínimo y común, que es, además, el régimen al que se ajustarán las asociaciones no contempladas en la legislación especial. Helburu horrekin gutxieneko eta erkidea den araubidea ezarri da. Horrez gain, legeria berezira bildu ez diren elkarteak bat etorri beharko dira araubide horrekin.
Las penas contempladas en el punto 1º del apartado anterior se impondrán a los que desarrollen o empleen armas químicas o inicien preparativos militares para su empleo. Aurreko paragrafoaren 1. zenbakiko zigorrak ezarriko zaizkie arma kimikoak garatu edo erabiltzen dituztenei edota horiek erabiltzeko prestalan militarrak hasten dituztenei.

Zerrenda luzeagoa egin liteke hainbat euskal hiztegi eta testutatik lortutako laginekin, baina arestian jasotakoek argiki erakusten dute, gutxienik, euskal idazleek eta itzultzaile batzuek zalantza egin dutela gaztelaniazko aditzaren aurrean, gaztelaniazko erredaktoreek ez legez, gauza izan baitira are «personas contempladas» erabiltzeko ere.

Erabilera barbaro horren eraginari dagokionez, zer jazoko ere, zalantzarik izanez gero, hobe euskaraz «xedatu, ebatzi, agindu» eta enparauak erabiltzea, lar okertuko ez garelakoan.

2 Iruzkin

Karlos del Olmo atalean

Emakumeak bere buruari nola?

Fernando Rey Escalera

Nire lankide eta adiskide Mikel Vilchesekin batera, Hezurren ondarea liburua euskaratu dut berriki, Dolores Redondoren Legado en los huesos alegia. Edozein itzulpenetan, kontu asko izaten dira zalantza-iturri, baina, oraingoan, bat izan da bereziki bitxia, zer pentsatua eman didana. Azken-azken momentura arte dudan ibili ginen, zer egin ez genekiela: guk gerok hasieran pentsatutakoa egin, edo editoreari kasu egin.

Baina zalantzak eta eztabaidak gogoetarako eta aurrera egiteko bide ona izaten direnez, hemen plazaratuko dut gaia, nahi duenak bere iritzia edo esperientzia kontatu dezan.

Bakarrizketan emakumeak bere buruari nola egiten dion, horixe zen eztabaida.

Liburuan, zenbait pasartetan, Amaia Salazar inspektorearen barne-elkarrizketak ageri ziren, eta zentzuzkoena hiketan jartzea pentsatu nuen, ustez eta hiketan badakienak, normalean, hiketan egiten diola bere buruari.

Eta zer egin genuen? Ba, orain arte genekienari jarraikiz euskaratu. Hiru adibide emanen ditut orain:

1) Zuhurtziaz jokatzeko eskatu zion bere buruari, ongi ohartu zelako horrek guztiak bera probokatzea beste helbururik ez zuela, baina barneko ahots batek erantzun zion: «bai, bazakiat, bazakiat zer lortu nahi duen, baina zergatik ez eman eskatzen duena?».

2) «Odolusten ari nauk, noski!», pentsatu zuen.

3) Eskua armara eraman zuen, baina, une hartan, buru barreneko ahots batek, burla-ahots batek, honela esan zion: «Horixe, polita, pistola bat. Eta horrek, Amaia, zertarako balioko din?».

Ohartuko zaretenez, lehenbiziko bietan toka ari da Amaia, eta hirugarrenean noka, horixe baita (baitzen?) erabilera normalena.

Bilaka ibili naiz han-hemenka, eta zenbait iturrik hala egin behar dela berresten didate.

Hala irakurri dut Euskaltzaindiaren «Euskera» aldizkarian (Leioa, 1994.10.04; Javier Alberdi Larizgoitia, EHU/UPVko irakaslea). «Hitanoa non eta nork erabiltzen duen» izeneko artikuluan, 9. puntuan, honela dio:

Espero zitekeenez, barne-bakarrizketan beste inon eta inoiz baino gehiago erabiltzen bide da hiketa: gizonezkoen kasuan, anaien artean bezainbeste edo maizago eta emakumezkoenean, ahizpen artean baino dezente gehiago.

Bestalde, bada kontuan hartzeko moduko euskaldun-kopuru bat -emakumezkoen artean, bereziki-, bakarrizketaz landa hika noizbait egin arren, bere buruarekin hika mintzatzen ez dena. Datu hau nahiko harrigarria da eta agian hiketaren eta bereziki noketaren izaera markatuarekin du zerikusia.

Hortik aparte, bakarrizketan hika aritzen diren emakumezkoen artean noka da usadioa nor bere buruari mintzatzeko. Hau da, hiztuna bitan banatzen denean, alegia bakarrizketa elkarrizketatuan nahitaez islatu behar da emakumezkoaren sexua (zer egin dun?); emakumea noketa erabili beharrean gertatzen da, solaskide bere burua hartu duela eta bere buruari zuzentzen ari zaiola konturatzen den neurrian. Aitzitik, bakarrizketa den alegiazko elkarrizketan solaskidearen kontzientzia argirik ez baldin badago, hots, hiztun emakumea inori bereziki -ezta bere buruari ere- zuzendu gabe ari baldin bada, orduan toketa nagusitzen da bakarrizketan eta eztabada ere ez da ezinezkoa (Segurola, 1992).

2003ko urriaren 27an, Erabili.com webgunean ere idatzi zuen Xabier Alberdi Larizgoitiak gai berberaz, eta honela zioen:

Hots, itxura guztien arabera, hikako bi generoen arteko aurkakotasunean, noka da buru markatua (edo markaduna) eta toka markatu gabea (edo markagabea). Horretaz, Iñaki Segurolari (1992) eskertu behar diogu duela gutxi egin berri duen ohar argigarria: emakumeak bere buruari zuzentzerakoan nahitaez noka mintzatu beharra du, bera, emakumea, ekintzako “aktantea” den neurrian eta “hik esan ditun esatekoak” tankerakoak erabili behar ditu baitezpada; besterik da (bere buruarekin) alegiazko elkarrizketa dirudien barne-hizketan ari denean baina inori bereziki zuzendu gabe (ezta bere buruari ere) eta bera “aktantea” izan gabe, orduan toka ariko da eta “mamalatu egin nok” bezalakoak jalgiko ditu bere pentsamenduak, hots, mintzalagun jakinik eduki ezean alokutibotasunak eskatzen duen komunztadura tokakoa izango da.

Emakunde-k ere gaiari heldu zion Euskararen erabilera ez sexista izeneko gidaliburuan, 2.1. puntuan (Generoa aditzean: hitanoa).

Ritxi Lizartzak ere argi azaltzen du auzia bere Hitanoa. Mintza hadi lagun! liburuan

Inguruko lankide eta lagun batzuei galdeka ere ibili naiz, eta Gipuzkoako eta Nafarroako erreferentzia batzuk jaso ditut, erabilera halakoa dela diotenak.

Laburbilduz:

Nork bere buruari egiteko, bi egoera desberdin izaten ahal ditugu, bi modutan egiten ahal dugu barne-elkarrizketa hori:

a) 1. pertsonan

Ozen hitz egitearen parekoa da, 1. pertsonan mintzatzen baikara, eta hiztunak, gizona izan edo emakumea izan, toka egiten du.

Pentsatu nuen neure artean, «Gaur ez nagok batere ongi. Beste egun batzuetan baino lan gutxiago egin diat, eta, halere, ez nauk gauza deusetarako ere. Hobe diat siesta pixka bat egin, eta gero paseo bat». Pentsatu eta egin.

b) 2. pertsonan, proiekzioa eginez

Neure buruarekin egiterakoan, «neure burua» beste pertsona bat balitz bezala egitea. Ni eta neure burua, neuregandik kanpo dagoen norbait.

Esan nion neure buruari, «Fernando, gaur ez hago batere ongi. Beste egun batzuetan baino lan gutxiago egin duk, eta, halere, ez haiz gauza deusetarako ere. Hobe duk siesta pixka bat egin, eta gero paseo bat». Pentsatu eta egin.

Esan nion neure buruari, «Amaia, gaur ez hago batere ongi. Beste egun batzuetan baino lan gutxiago egin dun, eta, halere, ez haiz gauza deusetarako ere. Hobe dun siesta pixka bat egin, eta gero paseo bat». Pentsatu eta egin.

Kasu honetan, gizonak toka eginen du, gizon bati ari zaiolako. Emakumeak, emakume bati ari zaionez, noka.

Editoreari, argitaletxeak jarritako zuzentzaileari, oso bitxia iruditu zitzaion, eta inguruko emakumeei galdetu zien. Erabilera horren arrastorik ere ez. Eta, azkenean, hark iradokita, zuka utzi genuen, nahasgarria izan zitekeelakoan. Ongi egin genuen? Ez dakit? Baina ez naiz ni gehiegi tematzen diren horietakoa argudioak zentzuz azaltzen dizkidatenean. Hainbat gauzatan testua hobetu digu, eta, honetan, dudarekin bada ere, kasu egin genion azkenean.

Hori bai, zer pentsatua eman dit, eta zenbait kontu eta zalantza ibili zaizkit –dabilzkit– buruan:

– Zenbateraino egin behar zaion kasu tradizioari, eta orain arteko erabilera hori arkaismotzat har ote daitekeen.

– Erabilera hori aldatzen ari ote den.

– Hizketa ez sexista bultzatzeko ahalegin horiekin nolako lotura duen afera honek.

Horixe, da, bada, kontatu nahi nuena. Seguru nago zuetako askok baduzuela zer esana kontu honi buruz, emakumeek batez ere.

35 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Zer hitzordu?

Bego Montorio Uribarren

Duela egun gutxi gertatu zitzaidan, Gasteizen. Biribilgune batera sartu, eta ia bi buelta oso eman behar izan nizkion bide zuzena hartu baino lehen!

Ez zen seinaleak falta zirelako izan (sarritan gertatzen da hori Gasteizko biribilguneetan), ezta GPSarekin arreta galdu nuelako ere (halakorik ez dut eta), aurrean nuen autobuseko iragarkiak guztiz nahastu ninduelako baizik. Iragarki honexek, hain zuzen ere:

Sin título1

Nire aztoramena metro batzuk lehenago hasi zen, autobus haren atzean suertatu nintzenean, behin eta berriro irakurri arren ez bainien zentzurik aurkitzen parean nituen hitzei. Semaforo batetik hurrengorako tartea begiak irudi hartan josita egin nuen, pistaren bat emango zidalakoan; suerterik ez, ordea, bunbuilo moduko haiek ez baitzidaten ezer iradokitzen. Berriro gelditu nintzenean, semaforoa gorritik berdera noiz pasatuko zain, balizko akats ortotipografikoen errepasoa egin nuen –«egur/(h)ezur hezearen kea»ren istripu poetiko hura gogoan–: «etxeekiko» izango ote zen, «eteekiko» izan ordez? Horri ere ez nion zentzu handirik ikusten, baina, behintzat, «etxeak» zer diren badakit; «eteak», aldiz, batek jakin!

Autobusari segika, mezu misteriotsu hura argitu ezinik heldu nintzen biribilgunera, errepideaz ia ahazturik; jakina, Durangorako bidea barik auskalo norakoa hartzeko zorian egon nintzen, artean ere «ET» estralurtarra eta saltokiak uztartzeko modu logiko baten bila bainenbilen.

Halako batean, barruko alarma batek ameskeriatik itzartu ninduen. Biribilgunea berriro inguratu, errepide egokia hartu, eta aurrera egin nuen, buruko zokoren batean ditxosozko hitzok kateaturik.

Gerora jakin dudanez, Gasteizko alkateak bisita egingo die hiriko 200 saltokiri eta 100 enpresa txiki eta ertaini, eta horri egiten zion erreferentzia iragarkiak, alkateak saltokiekin eta ETE-ekin duen hitzorduari. Hara!

Euskarazko iragarkia ikusita, inor gutxik asmatuko luke; edo inork ere ez.

Sin título2

Gaztelaniazkoa irakurrita ere, ez da begi bistakoa, baina ulertzen da denda eta enpresa txikiekin lotutako zerbait dela. Berriro ere itzulpen arazo bat? Berriro ere itzulpen oker bat?

Kontu hori buruan nuela, «bai, baina…»ka ibili nintzen neure buruarekin aurreko batean, autoan. Siglak eta deklinabide marka, dena maiuskulaz eta inolako marrarik gabe ematea ez da zuzena, ados. Baina, ortotipografia egokia erabilita ere, zenbat euskaldunek antzemango dituzte enpresa txikiak «ETE» siglaren atzean? Hortaz, itzulpena baldin bada (lepoa egingo nuke hala dela), itzulpen okerra da? Testu biak hartu eta testuingururik gabe erkatuz gero, edonork esan lezake itzulpen zuzena dela. Baina, euskarazko testuak ez du bere funtzioa betetzen; hots, ez da itzulpen egokia. Eta…, baina… itzultzaileak bazekien noiz eta nola erabiliko zen testua? Baina…, eta… kanpaina horretako arduradun bakar batek ere ez zion euskarazko leloaren funtzionaltasun ezari erreparatu? Erabili ezean, sekula ez ditugu euskarazko sigla eta laburdurak geure egingo, egia da; baina, zer eragin du euskaraz ikusten duguna sarri(ago)tan ulertezina izatea…?

Galdera eta zalantza horiei erantzuna bilatzen jarraitu izan banu, agian, ekarpen mamitsuagoa izango zen gaurkoa, alabaina, Urkiola aldera heltzean, berriro jo zuen nire baitako alarma batek. Oraingoan, kotxeko kristalaren bestaldekoari arreta eman niezaion. Udazken soinekoa jantzita zeukan basoak, eta arboletako berde, gorri eta arre haiek guztiak izendatzeko hitzak bilatzeari lotu nintzaion.

Iruzkin 1

Bego Montorio atalean

Bloga ‘Senez’ aldizkarian

31 eskutik

Osasuntsu dabil bloga, baina egunen batean edo bestetan testu berririk argitaratu gabe gelditu gara azkenaldian. Izan ere, lan handiko hilabeteak izaten ari dira jendearentzat urtearen hondarreko hauek.

Denon ekarpen eskuzabala berriz ere eskertzearekin batera, aukera baliatu nahi dugu Senez aldizkariaren 44. zenbaki argitaratu berrian idatzi dugun artikulua eskura jartzeko: ’31 eskutik’: urtebete auzolanean. Salbuespen gisa eskaintzen dugu hemen artikulua, aldizkariaren eduki osoa ez baitago oraindik sarean.

Bestalde, lerro batzuk gehitu dizkiogu Asmoa orriari, eta posta-helbide bat eman.

Eskerrik asko denoi!

Iruzkin bat utzi

31 eskutik atalean

Hitz solteak itzultzea ez da beti samurra izaten…

Koro Garmendia Iartza

—Aizu, nola esaten da servicio?

—Zerbitzu.

—Bale. Eskerrik asko.

—Itxaron, itxaron. Zer esan nahi duzu servicio horrekin?

—Zer izango da ba? Zerbitzua. Oraintxe esan didazu.

—Bai, bai. Baina komuna ere izan daiteke.

—Komuna? Orduan, zer jarriko dut?

—Zer adierazi nahi duen ikusi beharko, bata edo bestea aukeratzeko.

—Niri servicio euskaraz jartzeko eskatu didate. Ez didate besterik esan.

—Ba, orduan, galdetu norako behar duten. Komuna dagoen lekuan zerbitzua jartzea, eta, pentsa, zerbitzua dagoen lekuan komuna… Aldrebes samarra ez al da?

—Bueno. Galdetu egingo diet ba. Beste gauza bat. Banco?

Banco, zer?

—Ba banco euskaraz nola esaten den.

Banco horrek zer adierazten du?

—Hemen banco jartzen du.

—Banketxea edota jarlekua izan daiteke.

—Orduan, zer jarriko dut?

—Adierazi nahi duzuna zehazten didazunean, esango dizut.

—Bueno, ea honekin laguntzen didazun. Orain arte, gehiegi ez, behintzat…

—Bota, bota.

Moneda?

—Ba txanpona, moneta edota dibisa. Moneta baino egokiagoa, hala ere, dirua.

—Bale. Horietako edozein, orduan?

—Ez, ez. Ezin da itsu-itsuan bat aukeratu. Kasuari dagokiona zein den ikusi behar da.

—Ba aukeratu bat.

Moneda hori zehatz-mehatz zeri buruz ari den adieraziko bazenit…

—Hain zaila da, ala?

—Ez dakizu zuk ondo esanahi bat baino gehiago dauzkaten kontzeptuekin zenbat denbora galdu behar izaten dugun, testuingururik ez izateagatik…

—Testuingurua, esan duzu?

—Testuingurua, bai. Testuaren ingurua. Itzulpena norako den, non jartzekoa, nor duen hartzaile, nor irakurle… Aurretik eta atzetik zer duen. Edo ondoan. Eta abar, eta abar.

—Hori guztia hitz bat itzultzeko?

—Hori guztia.

—Ez nuen bat pentsatuko…

—Bide batez, mesede bat eskatu nahi dizut. Testuingurua, argibideak eskatu ondoren jakinaraziko didazun hori, hurrengoetan ere zehaztu, mesedez. Niri eta beste edozein itzultzaileri. Ados?

Iruzkin 1

Koro Garmendia atalean

«Laguna dakot etxien»

Iñaki Segurola

Hasten naiz gogora ekarriz zer idatzi zuen Ana Moralesek hementxe bertan, joan den hilaren 8ko erantzun batean:

Gure amuma zenak harreman zuzena zeukan beste munduarekin. Bazeukan esakera bat oso berezi egiten zitzaidana: noiz edo behin, usmoan bezala jarri eta «laguna dakot etxien» esaten zuen. Horrek esan gura zuen arimaren bat etxetik zebilela igarri zuela (halakoetan ez zuen jakiten nor zen), eta orduan kandela bat pizten zuen etxean eta mezaren bat enkargatzen zuen haren alde.

«Laguna dakot etxien». Esaldi horrek zerbait egiten du; zerbait egin dit neri behintzat, idatzizko ezerk ia ezer egiten ez dion honi. Ikaraño bat egin dit belarrian eta bihotzondoan.

«Laguna dakot etxien». Pertsona jantziek hizkuntza xinplea deitzen diote horri. Ez, ordea, nik eta nere moduko gizaki erantziok. Hizkuntzalari eta hizkuntzazale bihotz-belarridunak jabetzen gara edo sentitzen dugu ez dela hori batere gauza xinplea. Hotsen eta bestelako elementuen segida bat dago hor, eta azpian sistema ikaragarri konplexu eta abstraktu batek eusten dio, baina aldi berean hiztunentzat oso erraza da sistema hori erabiltzen, zeren oharkabekoa den eta jakinaren azpikoa erabat. Horra munduko hizkuntzen grazia paregabea.

«Laguna dakot etxien». Gizabanako kulturdunarentzat (gaur egunean, gehiengoarentzat) esaldi horren ustezko moldaera landu, garatu, homologatu edo normalizatuak dira xinpleak ez direnak; presentzia, hautemate, subjektibo, haluzinazio, garun, metenpsikosi eta holako hitzekin gizendutako esaldiak dira gaur hizkuntza aberatsa. Eta ez da hala! Askozaz pobreagoa da berez, eta bereziki askozaz engainagarriagoa da. Pobrea da tribiala delako, jakintza garaikide ofizialaren errepikatze hutsa delako, ez dakigunaren estalki huts gertatzen delako. Hitz boteretsuak izango dira, bai, baina indarrik gabeak. Eta horixe da literatoen,  akademikoen eta normalizatzaileen gustuko hizkuntza edo, hobeto esanda, letrakuntza. Eta hizkuntza hori pobrea da, oroz gain, agindupekoa delako, goietako corpus arimagabeetatik «deskargatutakoa». Agindupekoa, otxana, ezgauza.

Ana Moralesek berak, eta agian amumak berak ere bai, gehitxo esaten dute («beste mundua», «arimaren bat»), eta egin ere bai: kandela piztu eta meza atera. (Egite horiek ez digute gehiegi axola; batek ahal duena egiten du bizimoduan «aurrera egiteko», gauero lo ondo egiteko, edo ez zoratzeko.)

«Laguna dakot etxien», usmoan bezala jarrita. Zer gauza hunkigarria, eta ia-ia ukigarria! Egin egiten baitu esan-modu horrek, eta ez estali, hizkuntza erlijiozko, zientifiko edo esoterikoak egiten duten bezala. «Gure» amumaren berbetak erakutsi egiten digu misterioa bere gorrian. Erakutsi, ez dakiguna badakigulako usteekin estali gabe.

Izan ere, zer da laguna?, eta laguna etxean edukitzea? Ez dago hor hizketa substantibatzaile, tribialtzaile, pobretzaile edo estaltzailerik. Lagun-en oinarrizko esanahia «hurko, kide» edo holako zerbait da. Eta ez jarri gogoa pertsonetan bakarrik: oinetakoek eta galtzerdiek ere badute laguna beren bikoan. Lobak dio amumak holakoetan ez zuela jakiten nor zen. Nik ez dakit amumak zer esango zukeen, baina dakidana eta aditzen dudana da hizkuntzak zer esanarazten dion: laguna daukala etxean, hots, zerbait, zeren norbait bera gehitxo esatea dela iruditzen baitzait. Eta «zerbait» baino gauza zintzoagorik ez dago esaterik euskaraz holakoetan. Lagun-ek ez dakit izendatu egiten duen, baina, bere zerbaitasunean, substantibatu behintzat ez du egiten. (Euskararen barruan bertan laguna edukitze hori nola «nominalizatzen» da tranparik egin gabe? Laguntza-rekin?, laguntasun-ekin? Ez ba! Ez dago erraza.)

«Laguna dakot etxien». Esate apur bezain aberatsa; erraza bezain zintzoa. Ez dakigunaren adierazle eta (ustez) dakigunaren biluztailea.

Hizkuntza erraza? Bai gure amuma honentzat, baina gaurko letradun normalizatuentzat ia hitzegiteko modu arrotz bat. Bidenabar esanda, ez dait nola itzuliko litzatekeen esaldia erdara batera, duen aberastasun xuhur hori galdu gabe, adierazte substantibo engainagarririk erantsi gabe.

«Laguna dakot etxien». Horri esaten diot nik jakinduria! Erlijio, zientzia edo esoterismozko sasi guztien azpitikoa. Jakinduria ezjakina; gure ezjakintasunaren zinezko neurria agertzen —eta argitzen— duen jakinduria.

«Laguna dakot etxien». Hona esaldi horrek zer esanarazten didan: dena ez da guztia. Dakiguna ez da guztia; badena, izenda dezakeguna, ez da dagoen guztia.

Izan gaitezen zintzoak, hizketan bederen. Zintzoak eta, aldi berean, estilodunak. Hori nola egiten den erakusten digu Ana Moralesen amuma gureak.

Usmoan jarri… eta pufa!: begitantzen jat amuma horixe dakotela barruen.

5 Iruzkin

Iñaki Segurola atalean