Artxikoak hilabeteka: iraila 2013

Bi-biak, biak ala biak

Isabel Etxeberria Ramírez

Lehenago ere hizpide hartu dira blog honetan euskara itzuliaren eta ez itzuliaren arteko aldeak. Ba ote da euskarara itzulitako testuetan (eta ez euskaraz sortutakoetan) sistematikoki eta koherentzia handi samarrez gailentzen den joera linguistiko-estilistikorik, eta alderantziz? Auzi zinez interesgarria da, eta iker-eremu horretan lor litekeen ezagutzak argi egin lezake ulertzeko zer eragin duen itzulpenak hizkuntza baten bilakabidean.

Aurreko batean, horrelako alderaketa-saio baten emaitza bat ekarri nuen hona. Orduko hartan, Ereduzko Prosa Gaur corpusa probaleku hartuta, testu itzulien eta ez itzulien artean ñabardurarako eta espezifikaziorako joeran alderik ba ote zegoen aztertzen saiatu ginen. Oraingoan, beste alderdi bati erreparatuko diogu: euskarak bere-bereak dituen ezaugarrietan, nola jokatzen dute euskal itzultzaileek, eta nola euskal idazleek? Hau da, erdara gehienetan baliokide zuzenik ez duten euskal egiturak maiztasun berarekin erabiltzen al dituzte batzuek eta besteek? Lehen itxura batean, pentsa liteke ezetz; itzultzaileak sorburu-testuan euskal egitura horiek erabiltzera bultzatzen duen ordain zuzenik topatzen ez duenez, gutxiagotan baliatuko dituela halakoak.

Har ditzagun adibide gisa [bi-biak, bi-biok, bi-biek…] eta [biak ala biak, biek ala biek…] egitura multzoak. Salbuespenak salbuespen, nekez aurkituko du erdaretan euskal itzultzaileak [biak, biok, biek…] soilen ordez [bi-biak, bi-biok…] edo [biak ala biak, biok ala biok] egitura enfatikoak ezinbestean erabiltzera bultzatuko duen ezer. Frantsesezko tous les deux egitura izan daiteke, jakina, salbuespen horietako bat, eta bilaketa oso azaleko baten ondoren horixe baieztatu ahal izan dugu: aztergai izan dugun corpusean, euskarazko egitura horietakoren bat darabilten frantsesetiko itzulpenetan, tous les deux agertzen da maiz jatorrizkoan. Ikusiko dugunez, dena den, frantsesetiko adibideek ez dituzte datuak askorik aldatzen.

Orduko hartan bezala, Ereduzko Prosa Gaur corpusa hartuko dugu probaleku, eta egitura horietako bakoitza euskaraz sortutako zenbat liburutan eta euskarara itzulitako zenbatetan erabili den zenbatuko dugu. EPGn itzulpenen eta euskaraz sortutako testuen kopuruak bat ez datozenez (111 testu itzuli vs euskaraz sortutako 176), faktore zuzentzaile bat erabili dugu bi azpicorpusak orekatzeko: 1,58 (176/111 zatitzetik lortua).

Emaitzak ez dira ikusgarriak, baina bai, nire iritzian, esanguratsuak:

 Euskarara itzulitakoak
(liburu kopurua)

 Euskaraz sortutakoak
(liburu kopurua)

bi-biak
bi-biek
bi-biok (abs.)
bi-biok (erg.)
bi-biei
bi-bioi
bi-bien
bi-bion
bi-biotan
bi-bietatik
bi-biez

25,28
12,64
6,32
4,74
0
0
4,74
4,74
0
0
1,58

22
6
1
2
3
1
4
1
1
1
0

GUZTIRA  60,04  42

.

 Euskarara itzulitakoak

 Euskaraz sortutakoak

biak ala biak
biek ala biek
biok ala biok (abs.)
biok ala biok (erg.)
biei ala biei
bioi ala bioi
bien ala bien
bientzat ala bientzat

 33,18
23,7
4,74
1,58
1,58
1,58
1,58
1,58

40
14
3
1
3
0
2
0

GUZTIRA

 69,52

 63

Guztizkoei begiratuz gero:

  • Bi-biak multzoko egitura guztiak kontuan hartuta, 60,04 itzulpenetan erabili dira halakoak, eta euskaraz sortutako 42 liburutan. Frantsesetik itzulitakoak 11 dira (17,38, zuzenketa-faktorea aplikatuta). Frantsesezkoak kenduko bagenitu ere, 42,66 itzulpen eta euskaraz sortutako 42 liburu geratuko lirateke konparagai.
  • Biak ala biak multzoko egitura guztiak kontuan hartuta, 69,52 itzulpenetan erabili dira halakoak, eta euskaraz sortutako 63 liburutan. Frantsesetik itzulitakoak 5 izanik (7,9, zuzenketa-faktorea kontuan hartuta), 61,62 itzulpen eta euskaraz sortutako 63 geratzen dira.

Esan bezala, muturreko daturik ez du ematen konparazio-ariketak, eta hala ere jakingarria iruditzen zait itzulpenetan euskaraz sortutako testuetan adina agertzea bi egiturok. Itzultzaileen kalitateaz mintzo dira datuak, nire ustez. Izan ere, baldin eta jatorrizko testuetan euskal egitura enfatiko horiek erabiltzera bultzatzen duen ezer ez badago, emaitzek aditzera ematen dute itzultzaileek hizkuntza-sen garatua eta jarrera ernea ageri dutela beren itzulpen-lana egin bitartean. Ereduzko Prosa Gaur corpuseko datuak dira, noski. Beharbada horixe da testuok ereduzkotzat jotzeko arrazoietako bat?

Iruzkin bat utzi

Isabel Etxeberria atalean

«Espinilla» nola esan

Fernando Rey Escalera

Nik maiz esaten dut itzulpen-lana, bakarlari-lanaren itxura hartzen bazaio ere, taldelana dela, baita lana etxezuloan bakarrik egiten dugunean ere. Egiten dugun edozein itzulpenetan beste askoren laguntza izaten dugu. Hori gabe, jai genuke.

Adibide hoberenetakoa hiztegiak eta hiztegigileak dira. Sekulako lana egin eta egiten dute, eta, haiei eskerrak, burua sobera estutu gabe izaten ditugu aukeran gure buruhausteetarako konponbide franko.

Baina behin baino gehiagotan gertatu zaigu guztioi hiztegietara jo eta ematen zaigun ordainarekin pozik ez gelditzea. «Honek ez zidak balio», «hemen tranpa egin ditek» esaten diot neure buruari. Hiztegia baliabide bat baita, lagungarri bat, baina ez itsu-itsuan jarraitu behar zaion zerbait.

Azkenaldi honetan aski sartua nagoenez anatomiarekin edo semiologiarekin ikustekoa duten gauzetan, arlo horretako problema batekin heldu naiz gaur, denon artean konponbidea aurkituko diogulakoan. Hogeitaka urte eman ditut nire lankide gehienekin, eta oraindik ere ez diogu behar bezalako soluziorik aurkitu.

Eta hauxe da: «espinilla» euskaraz nola esan, ez bernazakia, noski, baizik eta azaleko mutur beltzeko pikor mota hori. Gaztelaniaz, «comedón» ere esaten zaio, edo «barrillo». Nik frantsesez jakin ez, eta galdeka ibili naiz: «comédon» edo «point noir» esaten omen zaio.

Dermatologiaren zehaztasunetan sakondu gabe, nik hiru hitz esateko premia izaten dut.

a) Grano. Larruazaleko trastornoa izendatzeko hitz inespezifikoa, ez baitugu esaten pustula edo makula den edo nolako sintomak dituen. Nire aukera: pikorra.

b) Divieso edo forúnculo. Azaleko inflamazioa da, ile-folikuluaren eta inguruko azalazpiko ehuna infektatzean gertatzen dena. Estafilokokoa izeneko bakterioak eragiten du gehienetan. Pikor hauek zornea dute, materia. Nire aukera: erlakizten edo zaldarra.

c) Espinilla. Aknearen efloreszenzia primarioa. Hiperkeratosiaren ondorioz bilgor-guruineko folikulua ixten denean gertatzen da. Tapoi bat eratzen da, eta folikuluaren kanala erabat betetzen. Melanina, airearen eraginez, oxidatu eta belztu egiten da, eta puntu beltz gisara ikusten dugu azalean. Euskaraz nola? Hau da problema.espinillaren irudia

Nire euskaran eta nire ingurukoenean –galdeka ibili naiz han-hemenka–, «grano» esateko «pikorra», edo «granoa» da modu ohikoena, zabalduena. Hiztegiek zer dioten ikusita, ematen du pikorta eta pixika ere esaten direla.

Orotariko Euskal Hiztegiak aukera hauek ematen ditu:

bona. “(V-m-ger), granillos de la cara, que producen vivo dolor al querer hacerles supurar” A.

pikor.  Grano, erupción, absceso.

erlakizten, erlakaizten. “Divieso mayor” Lar. “Cirro, divieso sin ojo” A. “Divieso”

zaldar. Divieso. “Clou ou furoncle” O-SP 222. “Divieso mayor”

ZALDAR-BELAR (-bedar V; saldarbedar V-m). Ref.: A (zaldar-bedar); Arzdi Plant1 279. “Hierba para curar diviesos”

zuldar 1. “Divieso […] si es menor, susterra, (V) zulderra” Añ. “Cierto grano de la piel” A. “Barro, granillo de la piel” Ib. “Divieso, forúnculo.

Zehazgabetasuna da aurkitu dudan problema, gehienbat erdaratik euskarara ari garenean, zeren, grano, divieso, forúnculo edo espinilla begiratuta, hauxe aurkitzen dugu:

Adorez 5000

espinilla: f. 1 grano purulento: zaldar, bona
divieso: m. zaldar, erlakizten, bixika, basasto
forúnculo: m. (Med.) zaldar, erlakizten
grano: 4 m. (Med.) grano de la piel: zaldar, pinporta, pikor, bixika, pirikorna, borna.

Elhuyar hiztegia

forúnculo: erlakizten
divieso: ezlakizten
espinilla: zaldar. Me ha salido una espinilla en la cara: zaldarra atera zait aurpegian.

Zehazki

forúnculo m med erlakizten, furunkulo.
divieso m erlakizten
grano
_ 4 (en la piel) pikorta, pinporta, bixika: me ha salido un grano en la nariz, pikorta (bat) atera zait sudurrean.
_ 5 (con pus) zuldar.
espinilla 2 f (grano) zaldar.

Euskalterm

Nik gaizki begiratu ez badut, ez du ordainik ematen sarrera hauetarako: divieso, comedón, forúnculo, grano, espinilla.

Beraz, problema bat dugu «espinilla» esateko: zenbait hiztegitan «zaldar» eta «espinilla» elkarren ordain direla esaten zaigu, baina, oker ez banaiz, premia terminologiko bat nola edo hala bete beharrak bultzatuta. Zaldarra ez da espinilla edo puntu beltza, bikor gaiztotu eta materiaduna baizik. Hiztegiren batean horrela agertu izanak ez du justifikatzen erabilera hori, eta beste bide batzuk bilatu beharko genituzke.

Nik eta nire inguruko askok, esan, «espinilla» esaten dugu, gaztelaniaren maileguaz baliatzen gara, eta hori izan daiteke konponbideetako bat. «Puntu beltzak» ere ez litzateke soluzio txarra izanen. Nire lankide Joxemari Sestorain leitzarrak dioenez, «zoztor» erabiltzen dute. Jakina, testuinguruan erabilita ulertzen da, ez bestela, baina balio liezaguke oinarri gisa terminoa sortzeko («azaleko zoztorrak”?).

Ikusten duzuenez, nik problema bat aurkitu dut, eta plazaratu.

Hiztegigileek dute hitza, jakintza arlo bakoitzeko adituekin batera, jakina.

Baina bitartean, gustura irakurriko nituzke zuen iritzi eta proposamenak, tokian tokiko erabilerak eta euskara estandarrerako iradokizunak.

3 Iruzkin

Fernando Rey atalean

1813-2013

Mikel Taberna Irazoki

Ez ziren noski 1813an hasi euskararen inguruko kezkak eta saltsak, baina gaurko lerro hauek idazteko aitzakia ematen dit urte horrek, eta aprobetxatuko dut. Izanez ere, Iberiar Penintsulako Gerra (1808-1814) zela medio, Bidasoaldean ere ibili ziren denbora hartan alde bateko eta bertzeko tropak. Berriki ikasi dugu bertako bizilagunen artean utzi zuten arrastoen berri: bortxakeria, gosea, gaitzak eta heriotza. Lan ederra egin du lagun talde batek aurten Beran, urte haietan eskualdeko herritarrek jasan behar izan zutena ikertzen eta hitzaldien bidez jendeari ezagutarazten.

Bertzeak bertze, 1813ko irailaren 1ean bataila gogor bat izan zen Bidasoaren bi aldeak lotzen dituen San Migel zubian, Alkaiaga (Lesaka) eta Bera artean. Alde batetik, Irungo San Martzialen garaituak izan ondotik gibelera heldu ziren frantses soldaduak zeuden (10.000 gizon, Vandermaesen jenerala buru), aitzineko egunean Donostiako setioa haustera  bidali zituztenak; bertzetik, zubiko  pasaleku hori zaintzen ari zen ingeles armadako eliteko tirari taldea (Cadoux kapitaina eta 80 fusilari). Berriemaileek diote 200dik gora frantses eta 20 bat ingeles hil zirela gudu hartan, tartean bi destakamentuak zuzentzen zituzten militarrak.

Ekintza hartan erakutsi bide zuen adoreagatik, Cadoux kapitaina fuerte goraipatu zuten. Hori zela eta, haren ondorengo batzuek 1921ean hilarri bat paratu zuten zubian bertan, kapitainaren eta batailaren oroigarri.

Horraino ailegatu nahi nuen. Hona hemen horren argazkia.

Begira zer dioten hilarriko ingelesezko testuak (ustez jatorrizkoa) eta haren gaztelaniazko itzulpen egokituak:

To the glory of God and in memory of Captain Daniel Cadoux and his gallant riflemen of the 2nd Battalion 95th (Rifle brigade) who on 1st September 1813 fell gloriously defending this bridge against the furious attack of a French division. His fame can never die.

A la gloria de Dios y a la memoria del capitán Daniel Cadoux y de sus valerosos cazadores del regimiento inglés 95 (Rifle Brigade) que murieron defendiendo este puente el 1 de septiembre de 1813 peleando por la independencia de España en unión de sus heróicos compañeros españoles

Makina bat aldiz gurutzatu dut oinez zubi hori, eta, ingelesez tutik ere ez nekien garaian (orain ere, ez pentsa), beti harritzen nintzen “cazadores” hori irakurrita. Neure baitan, erdarazko hitz horren adiera guztiak jakin gabe:  zer arraio ari ote ziren hor “ehiztari” haiek? Gainerako hitzak normalagoak iruditzen zitzaizkidan, egokiagoak. Gerora ikasi nuen “against the furious attack of a French division” eta “peleando por la independencia de España en unión de sus heróicos compañeros españoles” ere ez zirela gauza berbera.

Blog honetan berean lehenago ere solastatu da jendea itzulpenaren eta ideologiaren arteko loturaz edo testuak itzultzeko joera desberdinez: zorrotz edo libre samar, irakurlea kontuan hartuz testua egokitu-aldatzea, etab. Iruditzen zait kasu honek balio duela gogoeta haiek berriz ere hizpidera ekartzeko.

Iruzkin 1

Mikel Taberna atalean

Victoria Erregina

Juan Luis Zabala

Leonard Cohenek kantatzen duen bere poema baten itzulpena duzue hemen.

Victoria Erregina

Victoria Erregina
Nire aitak eta bere tabako guztiak maite zintuzten
Nik ere maite zaitut zeure forma guztietan
Birjina ihar baldarra
Alemaniar bizarren artean flotatzen
Mapa arrosa erraldoien etxe-irakasle zekena
Printze baten omenez doluz jantzitako emakume bakartia

Victoria Erregina
Hotz eta euritsu nago
Tren geltoki bateko beirazko sabaia bezain zikin nago
Burdina urtuzko erakusketa huts bat bezala sentitzen naiz
Apaindurak nahi ditut gauza guztietan
Nire maitea beste mutil batzuekin joan delako

Victoria Erregina
Ba al duzu zigorrik farfail zuriaren azpian?
Laburra izango al zara berarekin?
Biblia txikiak irakurraraziko dizkiozu?
Jipoituko al zenuke gerruntze mekaniko batez?
Boterea bezain garbi nahi dut
Bere larrua apur bat mindua nahi dut azpikogonekin
Garbituko al zenizkioke buruko bidet erosoak?

Victoria Erregina
Ez nau ondo elikatu amodio modernoak
Sartuko al zara nire bizitzan
Zure mindurarekin eta zure gurdi beltzekin
Eta zure memoria perfektuarekin?

Victoria Erregina
20. mendea gu biona da
Izan gaitezen bi erraldoi zorrotz
(elkartu arren bakarti izateari utzi gabe)
Zientziaren aretoetan probetak koloregabetzen dituztenak
Mundu Azoka guztietan une desegokian agertzen direnak
Esaera zaharrekin eta zuzenketekin gogaikarri
Turista liluratuak nahasten
Gure galera zentzu paregabearekin.

* * *

Queen Victoria

Queen Victoria,
My father and all his tobacco loved you,
I love you too in all your forms,
The slim and lovely virgin floating among German beer,
The mean governess of the huge pink maps,
The solitary mourner of a prince.

Queen Victoria,
I am cold and rainy,
I am dirty as a glass roof in a train station,
I feel like an empty cast iron exhibition,
I want ornaments on everything,
Because my love, she gone with other boys.

Queen Victoria,
Do you have a punishment under the white lace,
Will you be short with her, will you make her read those little Bibles,
Will you spank her with a mechanical corset.
I want her pure as power, I want her skin slightly musty with petticoats
Will you wash the easy bidet out of her head?

Queen Victoria,
I’m not much nourished by modern love,
Will you come into my life
With your sorrow and your black carriages,
And your perfect memorie?

Queen Victoria,
The Twentieth Century belongs to you and me.
Let us be two severe giants not less lonely for our partnership,
Who discolour test tubes in the halls of Science,
Who turn up unwelcome at every World’s Fair,
Heavy with proverbs and corrections,
Confusing the star-dazed tourists
With our incomparable sense of loss.

Iruzkin bat utzi

Juan Luis Zabala atalean

Zubiaren bi aldeetan

Gotzon Egia Goienetxea

Erantzukizun ederra leporatu zigun itzultzaileoi Bernardo Atxagak: «euskararen auzia itzulpenaren auzia da». Euskaltegien ikasturte hasieran, HABEren deiak jakin-mina piztuta, idazlea aingurez eta kortxoez entzutera inguratu nintzen Gasteizera, baina arrantza tresnak gutxi aipatu zituen, zeharka besterik ez. Aldiz, itzultzaileak izan zituen ekuazio baten itxura duen tesiaren hornigai.

Irakur ezazue, plazer baduzue, edo entzun, begiak gehiegi nekatu gabe, Atxagaren hitzaldia, hitzez hitz, HABEren Ikasbil.net webgune ezin aberatsagoan.

Labur esateko: zubiaren metafora, hainbestetan erabili izan dena itzultzaileen zeregina irudikatzeko, hartzen du Atxagak. Zubiaren alde batera, esparru txiki bat, mugatua, euskararena ikusten du; bestera, berriz, erdaren eremu landu azkengabea. Bi esparru horien arteko lotura, zubia, itzulpenak egiten du; horregatik:

Zubi horrek ondo lan egiten baldin badu eta alde batetik ekarri beharrekoa bestera ondo ekartzen baldin badu, euskara ondo ibiliko da, gure hizkuntzak etorkizuna izango du.

Uler beza irakurleak: zubi horrek ez badu lana ongi egiten, kaput, akabo, euskara ez da ongi ibiliko, etorkizun laburra iragartzen ahal zaio. Izan ere, Atxagaren irudiko, zubiaren norabide batean doaz, batez ere, gauzak:

Euskal Herriko udaletxeek, Aldundiek, erakunde guztiek dokumentu bat kanporatzen duten guztietan, dela ura eta garraioaren inguruko ohar bat, dela akta bat, dela zernahi, hori da testu itzuli bat. Ez da berez. Ez da sortzez. Ez da abiapuntutik, ab ovo, ez da euskalduna. Gogoan hartu behar duzue baita ere gure eskoletan, txikientzako eskoletan, gazteentzako eskoletan, unibertsitatean, (…) hizkuntzaren erabilera ia dena, itzulpena da. Beste hizkuntza batetik ekarri da euskarara. Alegia, zubia zeharkatu behar izan du.

Are eta gehiago, ekuazio moduko bat egiten berriro: «Beraz, berriro esanda, euskara idatzia, edo irakurria, berdin euskara itzulia».

Itzultzaileen lana ona izango den segurantza izateko bide batzuk ere ikusten ditu idazleak, araudi bat irudikatzen du, itzultzaileek bete beharrekoa. Bat: itzulpenak sinatu egin behar dira, itzultzaileak erantzukizuna hartu behar du, idazleak egiten duen eran. Bi: itzulpenek edizio lan bat, zuzenketa bat behar dute. Hiru: itzultzaileek elkarrekin lan egin behar dute. Lau: itzulpengintzaren ardura goi-maila instituzionalean hartu behar du gobernuak. Eta bost: itzultzaileen ahaleginari etekin hobea atera behar zaio:

Eskema da: udaletxean, nonbait, baita herri euskaldunetan ere, egiten da dena erdaraz eta gero hori itzuli egiten da, eta hor daude, itzultzaileak itzultzen. Ez dakit, (…) wikipedia itzultzen jarriko bagenitu aktak egiten dituzten guzti horiek, ez al litzateke askozaz ere leku egokiagoa, askozaz ere toki emankorragoa?

Ez dakit, zientzia zehatzetatik urrun ikusi dut itzulpengintza beti, esango nuke zientziatik edo metodotik duen bezainbatean duela artetik eta eskulangintzatik. Aurkikuntza handirik ez da esatea itzulpen batzuk, asko agian, oker edo gaizki egin izan direla euskarara; alderantzizkoa, zuzen eta ongi, ere ez. Aukera teoriko ugariren artean, hautu zehatzen oreka zaila etengabe berdintzea du itzultzaileak lana. Erraz du, erraz duen bezala, tronpatzea, hanka sartzea, oker edo ezlekuan hautatzea, ulermena erratzea. Etsaiaren itzala begipean duela lan egitera ohituta dagoela esango nuke.

Ederki, hori dena esanda, uste dut esan behar dela baita ere euskara modernoaren garamena ez daitekeela osorik uler, ez bada itzultzaileen lan sistematiko, jarraiki eta grinaz betetakoa gogoan izan gabe. Ez erabilera ofizialetan (udalak…), ez, gutxiago, hezkuntzaren munduan; zer esanik ez, literaturan.

Zuei ez nizueke esan behar, badakizue ongi: ez dut ezagutzen beste lanbiderik, herri honetan, elkarturik lan egiteko tresna berariazko, ongi hedatu eta hain aktibo bat duenik, euskal itzultzaileok dugun ItzuL posta zerrendaren aldean; ezta gaztelaniaz edo frantsesez ere!

Mintzagai luzea du Atxagaren hitzaldiak, proposamen zehatzak tartean. Uste dut ez genukeela kalterik plaza honetan debate pixka bat eginda.

3 Iruzkin

Gotzon Egia atalean

Ikusia izan da, egina izan da

Eneko Bidegain

Ipar Euskal Herrian arazo bat badugu pasiboarekin, komunikabideetan bereziki. Berriki hau irakurri nuen hedabide baten twitterreko denbora-lerroan:

«Gorpu bat atzemana izan da Ahurtin, eraila izan dela dirudi».

Horrelakoak («izan da») maiz entzuten ditut irratietako albistegietan bereziki, baina idatzizko hedabideetan ere aurkitzen ditut, kasu honetan bezala. Bi arrazoi daude esaldia horrela hasteko. Batetik, garrantzitsuena «gorpua» delako, horrekin hasi nahi zutelako esaldia. Bigarren arrazoia da, erdaraz (eta nik uste frantsesezko prentsan are gehiago), ohikoena delako «Un corps (a été) trouvé» gisako tituluak egitea. Hain zuzen, frantsesez «corps» azpimarratu nahi badute, «corps»-ek subjektu izan behar du, eta horrek dakar pasiboa.

Euskaraz, ordea, ez dugu erdarak duen traba hori, eta beraz gauza bera idatz dezakegu aktiboa baztertu gabe. Esaldia ez al zen hobeki geldituko, horrela?

«Gorpu bat aurkitu dute Ahurtin, eta erail dutela dirudi».

4 Iruzkin

Eneko Bidegain atalean

Iruzurtiak – Roy eta Bert

m. a. elustondo

Lehenengo, miatu egin zuten. Gero, sakelak hutsarazi, goitik behera arakatu, eskuz aztertu barrabilen bi aldeetan. Ondoren, galderak etorri ziren, eta haien erantzunak, berehala gezurraren labela jaso zutenak.

–Hire benetako izena, arraio hori! Bost axola niri agiri faltsuok! Tranpati guztiek dituzue!

–Nire benetako izena da. Los Angelesen bizi naiz eta lau urte daramatzat lanean etxe berarentzat…

–Nahiko gezur esan duk! Nor ari duk hirekin batera taula-lanean? Beste zenbat lekutan erabili duzue amarru bera?

–Oso gaixorik izan naiz. Bart arratsean heldu nintzen La Jollara… Laguna eta biok etorri gara… Oporraldian.

–Ondo zagok, ondo zagok! Beraz, hasiera-hasieratik hasiko gaituk berriz, eta, Jainkoarren, hobe duk egia esan!

–Ofizial, herri honetan gutxienez ehun merkatari dituzu ni identifika nazaketenak. Urteak daramatzat haiei saltzen, eta…

–Utzi ezak erretolika hori! Utzi simaur hori! Ea, zein duk benetako izena?

Galdera bera behin eta berriz eta askotan. Erantzun berak behin eta berriz eta askotan. Uneoro, txakurra hormako telefonora jiratzen zen, Royk esandakoa egiazta ziezaioten. Baina, hala ere, Royk esandakoa egiaztatzen zioten arren, txakur hark ez zuen etsitzeko asmorik. Zekiena zekien. Bere begiekin ikusi zuena: iruzurgilea lanean, punchboard hartan hiru sari irabazten. Eta Royk estalgarri perfektua bazuen ere, nola egingo zion, bada, ezikusia halako iruzur froga argiari?

Txakurra telefonotik ari zen beste behin, haren aurpegi gogorrak umore txarra ageri zuen, egiten zituen galderek jasotzen zituzten erantzunengatik. Royk taberna jabeari, Berti, begiratu zion zeharka. Mahai gaineko punchboard-ari begiratu zion, tinko, eta berriz Berti begiratu zion. Baiezko keinua egin zion, ia oharkabean. Baina ez zegoen seguru Bertek mezua jaso ote zion.

Poliziak danba eseki zuen telefonoa. Royri begiratu zion, bere onetik irtenda. Esku haragitsua aurpegitik pasatu zuen. Zalantzan, egoerak eskatzen zituen hitzak antolatzen saiatu zen, bere sen onaren kontrako barkamen hitzak. Bere begiek jaso zuten ebidentziari iseka egiten zioten.

Barraren beste aldetik, Royk zarata gor bat entzun zuen. Zabor-birrintzailea. Barre egin zuen, isilik, bere baitarako.

–Tira, bada, ofizial –esan zion–, beste galderarik?

–Besterik ez –txakurrak burua mugitu zuen–, ematen dik akats bat izan dela, beharbada.

–Benetan? Hormaren kontra bota nauzu, iraindu eta kriminala banintz bezala hartu nauzu. Eta orain, diozu akats bat izan dela, beharbada. Horrek gauza guztiak konpontzen dituelakoan…

–Tira, bada… –ezpain-estu, hitzen gainean listuka–, barkatu. Sentitzen diat. Ez zuen nire asmoa.

Roy kontent zen gauzak bere horretan geratu zirelako. Piztiaren pare, polizia Bertengana itzuli zen.

–Ondo duk, jauna! Hire alkohol baimenaren zenbakia nahi diat! Akusazioa bideratzeko asmoa diat, zeragatik… zeragatik… Non duk punchboard-a?

–Zein punchboard?

–Demonio alua, ez niri kakarik esplikatu! Hementxe, mahai gainean zegoen taula… Morroi hau jokatzen ari zena! Hobe duk niri eskura eman edo nik neuk aurkituko diat!

Zapi bat hartu eta barra garbitzen hasi zen Bert.

–Egunero, garai honetantxe, garbiketa egiten dut –esan zion–, traste zahar guztiak baztertu eta zabor-birrintzailera botatzen ditut. Ezin dut esan punchboard-ik hemen ikusi dudanik, baina baten bat baldin bazegoen…

–Zaborretara bota duk! Uste duk… uste duk libre irtengo haizela?

–Bai, ala? –esan zion Bertek.

Polizia inkoherentziak esaten hasi zen bata bestearen gainean, oso haserre.

–Larrutik ordainduko duk, Jainkoaren izenean, larrutik!

Eta Royrengana piztia moduan itzulita, esan zion:

–Hik ere bai! Ez didak ziria sartu, pentsatu ere ez! Hire bila ibiliko nauk, eta herri honetara etortzen haizen hurrengoan…

Jiratu eta irten egin zen tabernatik. Irribarrez, Roy bere aulkian jarri zen berriz.

–Zer edo zergatik erretxinduta balego bezala jokatu dik –esan zuen Royk–, zer moduz beste garagardo beltz bat?

–Ez –esan zuen Bertek.

–Zergatik ez? Begira, Bert, barkatu eragozpen guztiak, baina hire punchboard-a zuan. Nik ez…

–Bazakiat. Nire okerra izan duk. Baina behin ere ez diat oker bera bi aldiz egiten. Orain, hik hemendik alde egitea nahi diat, eta atzera berriz ez etortzea.

Beste bezero bat sartu zen, eta Bert hari kasu egitera joan zitzaion. Roy, jaiki eta irten egin zen.

Jim Thompson

2 Iruzkin

Miel A. Elustondo atalean

(Ederki) sartutako golak ala gol ederki sartuak?

Oskar Arana Ibabe

Erdi lo nengoen, telebista aurrean, honako hau entzun nuenean: «Eta, ondoren, sartutako golak ikusiko ditugu…», eta, iruzkin kaltegabe hori entzunik atera nintzen lokumatxotik, belarriak entzun eta adimenak bitxi iritzitako iruzkinaren bitxiaz galdezka, erdi lo hobeto zegoela jakin arren, beti galdezka adimena, aspaldi ebatzitako kontuez ere, galdezka, eta amaitu zen lokumatxoa. «Nork sartutakoak?», edo «noiz sartutakoak?», edo «zelan sartutakoak?», zer edo zer falta zuela esaldi horrek, neure iritzirako. Eragozpen semantiko hutsa ote? Golak sartu egiten dira, jakina, sartu gabeko golik ez dago (edo golak egin egiten dira, ez dakit ondo, edo lortu, goal-xedea adiera etimologiari helduz gero, baina, honezkero, seguru, golak sartu egiten dira, eta, hori bezain segurua, ez dago gol sartu gaberik…). Orduan? Orduan itzulpen-ariketa izango zela iritzi nion, denok egiten baititugu, barne-diglosia bihurtzen ari zaigun kanpo-diglosia honetan, auto-itzulpen ariketa horiek: «veamos los goles de esta jornada….», «veamos los goles logrados en la jornada de hoy», edo horrelako zerbaiten itzulpen amaitugabea izango zela iritzi nion, eta, hartara, «Eta, ondoren, gaurko jardunaldian sartutako golak ikusiko ditugu…», edo «Ikus ditzagun gaurko egunean izan diren golak» edo «Ikus ditzagun gaurko golak» beharko zukeela, eta, sartutako golak, partizipioak hor huts-hutsean duen balio zehaztailea, alferrekoa zela guztiz.

Aitzakia izan dut pasadizo hori galdera bat egiteko blog honetan. Zergatik ez ote diren maizago ikusten, euskarazko hizkera juridiko eta administratiboan, idazle klasikoen testuetan oso ohikoak ziren adjetibo eta erlatibo jokatu eta jokatugabeen kate luzeak, izen-ardatzaren eskuinera emanik azalpen edo atribuzio balioarekin.

Esate baterako, aste honetan bertan, testu baten itzulpenean, zalantzan izan naiz esaldi baten itzulpena nola eman:

  • 1345/2007 Errege Dekretua, urriaren 11koa, industrialki fabrikatutako gizakientzako sendagaietarako baimen, erregistro eta emate-baldintzen prozedura arautzen duena.
  • 1345/2007 Errege Dekretua, urriaren 11koa, gizakientzako sendagai industrialki fabrikatuetarako baimen, erregistro eta emate-baldintzen prozedura arautzen duena.

Bigarrena hobetsi nuen, jakin arren lehenak ez duela, itxura batean, eragozpen gramatikalik, aukera ematen duela aditz partizipioa (fabrikatutako) lehenbiziko izenarekin lotu ordez bigarrenarekin lotzeko, alegia, fabrikatutakoak sendagaiak direla, eta ez gizakiak (ez da, ez, klonazioaren bidez fabrikatutako gizakientzako sendagaiez ari errege-dekretua. Bigarren bertsioko egitura (gizakientzako sendagai industrialki fabrikatuetarako…) hobetsi nuen, lehenbiziko irakurraldian interpretazio-ahalegin txikiagoa eskatzen duelakoan, gramatikaz zuzena delakoan, baina ezin irizpide gramatikalik aurkituz neure baitan bigarren bertsio hori lehenaren aldean hobesteko. Izen-ardatzaren eskuin edo ezker egoteak izan ditzakeen balioez eta abantailez eta aukerez gogoeta egin nuen, baina ez nuen, esan bezala, irizpiderik aurkitu bigarrena, ulergarritasun edo egokitasunaz landako irizpideekin (eta hori ere zalantzazkoa), hobesteko.

Ulergarritasuna eta egokitasuna bakarrik hartzen ote zituzten aintzat, Krispin Beobidek Asisko Lorean adibidez, adjektibo-kateetan izen-lagunak eta erlatibozko esaldi jokatu edo jokatugabeak eskuineratzeko? Eta, hala bazen, egokitasuna eta ulergarritasuna bazituzten irizpide izen-sintagma konplexuak horrela antolatzeko, zergatik dute goi-mailako erregistroaren kutsu moduko bat gure prosa administratibo eta juridikoan, haien idazkiak, sarri, jendaurrean irakurtzekoak izanik, eta, hartara, ez bazegoen zertan testu horiek, herritarren aurrean ozen irakurtzekoak izanik, goi-mailako erregistrokotzat jo?

Hona hemen Krispin Beobidek Asisko Loreak lanean erabiltzen dituen gisa horretako baliabide zenbait:

  • Orta zeritzan erri inguruan gelditu ziran elizatxo utzitako batian….
  • …Berrogeita bi egunian, bi ogi eraman zituan aietatik baten erdiya baizik etzuan jan!…
  • Gogorazio gisa onetakuekin juan zan Florentziaruntz Franziskorengana…
  • …zeñak artu zuan emaztetzat Ortulana gazte jator oneko ta bertute aundikua.
  • …ez izan bildurrik, emakumia: zuk argitara emango dezun aurra izango da zuzi piztu bat, argi egingo duena munduan.
  • Argia orandik bere bertute garaien dizdiadurak beste asko birtutetsuen espirituak alaitu zituana, are ta gehiago aurreratu zitezen santutasunian…
  • …Han eman zion San Frantziskok, illiak moztu ondorian, jantzi latz asko balio etzuan bat.
  • …esan zion onek itsas-gizon Jaungoikoaren bildurreko bati:…
  • Aita, hemen dator gazte bat, Milango etxaldeko seme odol oneko galai aberatsa eta jakintsua

Ondo irakurtzen dira sintagma horiek, ezkerretaratutako kate luzeak baino hobeto batzuk, eta Krispinen testuak eliztarrentzat ziren, ez jakintsuentzat, eta, beraz, ezin esan goi-mailako erregistroa zegokiela nahitaez.

Ezin jakin zehazki, ordea, zein irizpideren arabera ematen zituzten izen-sintagma luze horietako batzuk era horretara eta beste batzuk bestera, ez beti luzeragatik… Atribuziozko balioa nabarmentzeagatik ote?

Hitzaldi artez onduak, inondik ere, Krispin Beobiderenak (hala aitortzen du Villasantek hitzaurrean), …testu ederki onduak (eta gol ederki sartuak) idazle fin horrenak!

7 Iruzkin

Oskar Arana atalean

Itzultzaile baten itaunak etikaren aurrean (I)

Karlos del Olmo

«Berba egitea inoiz ez da neutroa» Luce Irigaray

«Itzultzea huts egitea izan ohi da» Henri Meschonnic

«Inoren ordez elekatzea beti izaten da zitalkeria» Deleuze

«Edozein itzulpenek berezkoa du manipulatzea» M. Rosario Martín Ruano

«Itzultzaileak fideltasuna zor dio hizkuntzari, baina zelako hizkuntzari?» Henri Meschonnic

«Itzulpena eta boterea estuki loturik daude, botereari atxikitako berridazketa moduen bidez» André Lefevere

«Ez dago ama hizkuntzarik, ama idazlanak baizik. Bibliak sortu du hebreera, eta ez alderantziz» H. Meschonnic

Segituan agertzen diren itaunen jatorrian Itzul posta zerrendan «copago» terminoa ordaintzeko hitzik egokienaren inguruan izandako eztabaida baten ajeak daude, baita zenbait irakurraldi eta Mikel Laboak kantaturiko Brechten poema itzuli bat ere: Langile baten galderak liburu baten aurrean.

Itzulpenaz gogoeta egin edo idazterakoan, jakindakotzat jo behar dugu itzultzailea halako etika planteamendu sendo baten jabe dela (gehienetan, kode deontologiko modu bat, lausoago ala argiago, besterik ez dena izaten)? Bestela esanda, lanbideak berez sortzen dituen neke eta sufrimenduez gain, itzultzaileak (edo interpreteak), gainera, etikaz kezkatu behar du?

Itzulpen erabakiak hartu behar ditugu «zama semantiko ideologikoa», «hizkuntza politikoki zuzena» eta antzeko lege zurrun (bezain lausoak) lemazain ditugula, ala fideltasunaren eta ideologiarik ezaren hastapen sasikoen arabera jokatu?

Zenbateraino egin dezake itzultzaile batek bat Henri Meschonnic itzultzaile eta poetak erakutsitako kezka handiarekin, alegia, ondoko gogoeta honekin: «itzultzea poetika esperimental halako bat da, eta poetika hori etikoa da —idazten duen subjektua nahiz irakurtzen duena aldatzen dituelako— eta politikoa —hizkuntzaren etika hizkuntzaren izaki guztiei dagokielako, gizadiko herritarrei—»?.

Zenbateraino du zilegi itzultzaile batek botere politikoak asmaturiko «copago» kontzeptu ideologiaz betea «berrordaintzea» terminoaz (hura ere ideologiaz betea) ematea? Noraino aldatzen dira kultur joera, egile edo obra bat beste kultura batera «mudatzean», hartan indarrean den jarrera politiko (ideologiko), kultural eta linguistikoren baten arabera? Hizkuntzaren gaineko ikuspegia aldatzen ari bada, eta harekin batera itzulpenari buruzkoa, ez ote da garaia fideltasunaren eta neutraltasunaren mito ukiezinak zalantzan jartzen hasteko?

Benetan izan behar ote du ikusezina itzultzaileak? Egiatan izan daiteke ikusezina itzultzailea?

Luce Irigarayrekin batera uste badugu hizkuntza ez dela mugatzen errealitate edo esangura aurrez emanak adieraztera, errealitate eta esangura horiek modu jakin batera eratzen edo gizarte eta balio eskala jakin batera egokitzera baizik, eta hizkuntzaren beraren erabilerarekin batera, ikuskera jakin bat indartzera, nolatan pentsa dezakegu itzultzean lasai askoan jarraitu dezakegula hizkuntz arazo «aseptikoak» (?) ebazten, korapiloak mekanikoki askatzen?

Kezkabide erabili beharko genuke noren izenean berba egiten duten gure hitzek eta zein gizarte antolamendu aldezten? Ondorioztatu behar al genuke horrelako ikuspegi batek ukatzen duela errealitate eta esangura estralinguistiko finko eta egonkorrak egoterik horiei forma jakin bat emateko erabiltzen diren testuingurutik eta hitzetatik at? Prest gaude, itzultzaile moduan, onartzeko itzulpenaren eta berridazketen aldetik, aurreko galderaren erantzunak ondorio iraultzaileak izan ditzakeela, fideltasuna, zehaztasuna, osotasuna eta neutraltasuna ezin daitezkeela izan balio absolutuak?

Zergatik ezin daiteke Biblia modu politikoki zuzenean itzul, androzentrismotik alde eginda? Eta berridazten hasiz gero, non legoke beste berridazketa ideologikoen (alegia, itzulpen guztien) muga?

Zalantzan jarri behar genuke orain arte erabili dugun itzul ikuspegia, onartu fideltasun eta egokitasun kontzeptuak erlatiboak direla eskaera eta aukera etikoak anitzak direlako, baita, zertan esanik ez, erlatibotasun horrek ekar ditzakeela ondoriotzat itzul praktika eta estrategia berriak ere?

Noiz arte jarraituko dugu onartzen Platonen pentsamenduaren ondorioak, Jakiundeak ideologiarik ez duela, idazle handien obrak ideologien apetetatik kanpo daudela?

Gertu geundeke sasi inpartzialtasun zientifikoaren (idealaren?) aurrez aurre jarri eta Kultur Ikerlanek itzulpen teoriari eta praktikari leporaturiko lantegi berria lepoan hartzeko, hau da, jakintzagaiak berak sortutako jakinduria zalantzan jartzeko, ikerketaren gaia (testu itzulia) aztertzean erabilitako tresneria kritiko bera erabilita?

Bestela esanda, ez da paradoxiko gertatzen aldarrikatzea itzulpen guztiek manipulazio motaren bat edo beste inplikatzen dutela —bateko, lotura ezin askatuzkoa dagoelako itzulpenaren eta hura sortutako testuinguruaren artean, eta, besteko, itzultzailearen jarrera politikoagatik, gizarte eta kultur koiuntura jakin batean bizi denez gero—, eta, batera, lotsarik gabe onartzea itzulpenez arduratzen den ikerketa unibertsala dela eta denboraz at dagoela, itzulpen egintzak aukeratu, interpretatu eta aurkezteko modua bera ingurumari soziopolitiko eta kultural jakin batean gertatuko ez balu bezala?

Pentsalari batzuen aburuz, berbaldia (itzulia) beste elementu bat baino ez bada sistemaren geruza eta azpi-mailen artean gertatzen den supremaziako gerra etengabean, nolatan pentsa daiteke erudituek berbaldi itzuliaren gainean egiten duten diskurtsoa benetan egon daitekeela borrokaldi sistemikoetatik landa?

Paradigma batek aldezten badu ikergai darabilen ekaia historiaren joan-etorrien mendean dagoela eta partziala dela, gorritu gabe aldarrika dezake berbera historiaren mendekotasunetik at dagoela eta inpartziala dela darabiltzan praktikei, horien emaitzei eta ondorio teorikoei dagokienez?

Itzultzeak bere badu manipulazioa, eta fideltasun aldarriak eurak aukera etiko jakinen batean badautza, ez ote du bidaide ekarriko itzulpenaren gaineko edozein ikerlan (edo gogoeta) «deskribatzailek» interpretazio halako bat, gura eta gura ez? Neutraltasun eta objektibotasun defentsak eurak ere, berenaz, ez dira ideologi adierazpenak, ala?

Itzulpenaren funtzionamendua kulturen dinamika politikoaren argitan eta horrekiko harremanetan kontsideratu beharra dagoela dioten ikertzaileen irizkide bagara, ez ote gara gu ere behartuta egongo itzulpengintzaren «kulturarako biraketa» deritzotena egiten, gura eta gura ez?

Ondorioztatzea al dugu, Badsnett, Lefevere eta beste batzuen antzera, itzulpen guztiak boterearen zerbitzuan edo mendean daudela? Álvarez eta Vidal ikertzaileak bezain urrun joateko prest gaude, alegia, itzultzea ekintza politikoa dela aldarrikatzeraino? Eta horren ondorio eta inplikazioen sakontasuna eta hedadura onartzeko, batez ere euskal itzulpengintzari gagozkiola (literarioari zein bestelakoari)?

Onartzen badugu itzulpenaren gainean beste testuen eraketan eragiten duten instantzia zabalago berberek dutela eragina, kontuan izaten hasi beharko ditugu Manipulazioaren Eskola deritzon joeraren hastapenetan jasotako gogoetak, hau da, kultur trukeetan (kulturak eraikitzen) itzulpenek beste testu prozesamenduekin lokarriak eta hartu-emanak dituztela? Eta halaxe onartuz gero, itzulpenaren baliokidetzat berridazketa terminoa erabil genezake? Itzulpena berridazketa gisa ikusteak gauzak erraztu, zaildu ala diren-direnean uzten dizkigu?

Lefeveren antzera, onartuko genuke (itzulpen) berridazketek berebiziko eginkizuna dutela kanonizatze eta ortodoxiak finkatzeko prozesuetan, kulturak berrosatzen dituzte eta (dela sistema barrutik bertatik dela kanpotik datozen elementuak egokitzen)?

Literarioa ez den itzulpengintza mintzagai erabiliz gero, nolako eragin ideologiko eta etikoa dute, esate baterako, Euskaltzaindiak, EIMAk, Itzultzaile Zerbitzu Ofizialak, EHUko Euskara Zerbitzuak, euskal elizek, EHUk, euskal argitaletxeetako editoreek eta zuzentzaileek proposaturiko eta erabakitakoek nahiz EIZIEk berak apailaturiko Itzul posta zerrendan edo 31 eskutik blogek plazaraturiko ekarriek?

Kultur harremanak halako garrantzizkoak badira (eta badirudi izan badirela), alde batera utzi beharko genituzke Erromantizismotik heredaturiko bi hastapen sendo hauek, nonbait euskal itzulpengintzan ere urregorrizko arau direnak: «ex nihilo sortzen duen egilearen jenialtasuna eta originaltasuna» eta «egilearen benetako asmoak berreskuratzeko aukera dagoela»? Ulertu eta geureganatu behar ditugu idazleak eta haien lanak beti kultur (eta ideologia) ingurune jakin baten arabera? Eta itzultzailearen eginak ere bai?

Itzulpen berridazketa horiek dimentsio ideologiko eta politiko nabarmen hori badute, ondorio atera behar dugu itzultzaile berridazleek erantzukizun muntadun halako bat dutela gizarte eragile moduan? Baietz esan genezake, bestelako neurgailurik barik, euskal itzulpengintzak egungo euskal kultur, hizkuntz eta ideologi sisteman duen zamaren argitan?

Badu poetikak, zelan edo hala, testuinguru jakin batean kultur errepresentazioaren jokoek bete beharreko arauak zehazteko indarrik, xede kulturak bere buruari jatorrizko kultuaren aldean aitortzen dion posizio erlatiboaren arabera (hegemonia ala mendekotasuna)?

Aukeratu beharra du itzultzaileak bi poetiken (ideologien) artean, hots, jatorrizkoaren egileari atxikitakoaren eta itzultzailearen kulturan nagusi denaren artean? Zer ondorio dakar jatorrizko poetika xede kulturako poetika iraultzeko erabiltzeak? Eta jatorrizko poetika kultura hartzailean kanpokoaz dagoen irudira egokitzeak? Lehenengo aukerak arrotz kutsuko itzulpenak besterik ezin eragin dezake, «ezberdintasunaren etika» integral batean txertatzen dena, Lawrence Venutik eta beste egile batzuek diotenez? Eta bigarrenak xede kulturan nagusi diren balioekiko mendekotasuna, morrontza, kultur inperialismo halako bat?

Itzultzailearen baldintzapen «poetikoak», mamian, planteamendu «etikoetan» dautza? Itzultzailearen berridazketa emaitzak sinesmen eta uste sail bat du bermagarri? Ba ote du aukerarik itzultzaileak kultura hartzailean agitzen duen pentsamendu sistematik at jarduteko? Ba al du konpontzerik berbaldi kontrakarrekoen arteko talka itzulpen arazo bakoitzaz erabakitzeko unean?

Zilegi da pentsatzea itzultzaileak bi indar dituela beti agintari, bateko, banakoaren kontrolari (eta kontzientziari) alde egiten dion oinarri inkontziente bat, autonomia ostuta aurrez ezarritako logika baten txotxongilo bihurtzen duena, eta, besteko, hastapen gidarien sail bat, banaka nahiz gizaldean landutako subjektibotasun kontingente bat, aldez edo moldez, kontrolpean egon daitekeena? Uka ote daiteke itzultzaileak unean-unean alde batera ala bestera erabaki ahal izateak frogatzen duela bi indar horien arteko oreka desorekagarri ere gertatzen dela, ez dela guztiz zurruna?

Ideologia zer hermetiko, iragazgaitz eta saihestezintzat jo beharra dago? Noraezean?

Zer da itzultzea, azken buruan, «leiho bat zabaltzea beste mundu batera» ala «komunikabide bat ezartzea», kanpoko eragin arrotza xede kulturara sartu, hura aldatu eta iraultzeko balio dezakeena?

Sistemek, berez, egonkortasunera jotzen badute, itzulpenak ortodoxia zalantzan eta kolokan jar dezake, bene-benetan?

Berbaldi ondo idatziaren ezaugarria erritmoa dela onartzen badugu, Meschonnicek bezala, itzultzaileak jatorrizkoaren barne erritmoa topatzen ahalegindu behar du (alderdi fonikoan muntadunak diren osagaiak: silabak, oinak, aliterazioak, puntuazioa…) eta xede hizkuntzan erritmo berri bat ematea lortu, hura naturalizatuta, ala jatorrizkoari eutsi eta erritmo berri arroztailea eman?

Sintaxiak erritmoa lortzen laguntzen duen bigarren elementua ei denez gero, zilegi ala aizu du itzultzaileak hitzak taldekatzea erritmo sintaktiko berri halako bat lortzeko?

Erritmoan, musikan legez, ez badago denon gustuko den zer bat, edo, bestela esanda, nork bere gustukoen «musika» izan ohi badu, norberari laket ez zaizkion erritmoak edo musikak (itzulpenak) txarrak dira, bestelakorik gabe? Zelako eskubide moral edo etikoa du botere arautzaile batek erritmo estandarretik aldentzen dena gaitzesteko?

Euskal itzultzaile «berridazleok» ere, munduan diren enparauon antzera, boterearen edo indarreko (kultur, hizkuntz, ideologi) sistemaren nahietara makurtu ohi gara? Geure egiten ditugu nahi edo agindu horiek?

Sorburu nahiz xede kulturako botereak haren aldeko berbaldi ideologikoak goratzeko gaitasuna badu, nolatan ez du izango, gainera, haren jarrera hegemonikoaren aurka jardun dezaketen berbaldi edo idazketak zentsuratu, gutxietsi edo galarazteko eskua ere?

Ba ote du euskal itzultzaileak biderik bere barne erritmoaren araberako itzulpena aditzera edo argitara emateko, akademiak, erakunde ofizialek, argitaletxeek eta bestelako botere taldeen ideologiaren aurka?

Zer itzulpen joera eta erabaki dira nagusi gaur egun gure inguruan? Zein hizkuntz aukerak izaten ditu bedeinkapen guztiak alde eta zeinek debekurik latzenak aurka? Nork erabakitzen du zein itzulpen mota jaso behar duen euskal hartzaileak?

Zenbateraino ez du hainbat itzultzailek modu inkontzientean bere burua zentsuratzen ala berridazle moduan indarreko arauei modu automatikoan atxikitzen? Ez dago kontraesan halako bat itzultzailea (ala ikerlaria) gizartean subjektu politiko moduan aurrerakoia ala kritiko zorrotza izatearen eta itzultzean hizkuntz boterearen arauei itsu atxikitzearen artean?

Euskal literaturaren historian itzulpenak garrantzi handia izan duela ukaezina bada (egun ere handia bai handia da), bai eta garai bateko euskal itzulpengintzan testu biblikoen inguruko itzulpengintzak zama nabarmena zuela ere, uka ote daiteke euskal itzulpena leihoa baino areago izan dela (eta badela) kultur trukerako eta euskara nahiz euskal kultura egokitzeko ubide urduna?

Sentitzen ote dugu, itzultzaile moduan, Foucault zuzen zegoela, boterearen ezaugarri nagusia ez dela errepresio hutsa —garrantzizkoa izanda ere—, baduela, aurrekoaz gain, arauez lilura sortzeko gaitasun sortzaile bat ere, diskurtsoa (arautua) diskurtsoarekin berarekin sendotzen duela etengabe?

Zein (euskal) itzultzailek (berridazlek) jokatuko luke bere izen ona hizkuntz, kultur eta ideologi agintearen aurrean?

Hasita gaude euskal itzulpengintzan berridazketa berriak egiten; etika gidari, botere mota guztien ideologiazko hastapen «aldaezin, unibertsal eta ukiezinak» zalantzan jartzen? Prest ote daude mota guztietako agintariak eta irakurleak halako itzul moduak onartzeko?

Zenbat historia, hainbat galdera?

Bibliografia

– Martín Ruano, M. Rosario: Traducción y corrección política: interrelaciones teóricas, reescrituras ideológicas, trasvases interculturales, Salamanca, Universidad de Salamanca, 2001

– Meschonnic, Henri: Ética y política del traducir, Buenos Aires, Leviatán, 2009

http://obras-de-traductologia.wikispaces.com

3 Iruzkin

Karlos del Olmo atalean

Eta euskal itzultzaileok, ikusezinak ote?

Aiora Jaka Irizar

Lawrence Venuti itzultzaile eta ikertzaile estatubatuarrak ozen salatu zuen mundu anglosaxoiko eta batez ere Ipar Ameriketako itzulpenen izaera distortsionatu, amerikartu eta inperialista bere The translator’s invisibility (1995) entzutetsuan. Liburuan, Venuti kexu ageri zaigu ingelesera egiten diren itzulpen gehienak itzulpen-itxurarik ez duten testu «gardenak» direla, non itzultzailearen ikusezintasuna itzulpen onaren seinaletzat hartzen den. Venutik salatzen du irakurle amerikarrari irakurketa erraztu nahi horretan guztiz ezabatzen direla jatorrizko testuaren eta jatorrizko kulturaren hainbat eta hainbat ezberdintasun, eta kulturen eta hizkuntzen arteko distantzia laburtzea izan ohi dela itzultzaile eta batez ere argitaletxe gehienen helburu edo premisa, nahiz eta horrek askotan jatorrizko testua guztiz desitxuratzea dakarren.

Joera hori egiaztatzeko aukera izaten ari naiz une honetan, 2012ko Literatura Nobel saridun Mo Yan txinatarraren lan baten euskarazko itzulpenaren harira. Txinatar literaturan aditua den Maialen Marin itzultzailearekin batera ari naiz Mo Yanen zortzi ipuin euskaratzen, eta, txineraz ez dakidanez, Maialenen jakintza baliotsuaz gain testu horien frantsesezko eta ingelesezko itzulpenak dira nire laguntza bakar (Mo Yanen gaztelaniazko itzulpen ia guztiak ingelesezko bertsioa zubi-testutzat hartuta eginak dira). Eta testuen arteko konparaketak Venutiren tesiak baieztatzeko aukera eman dit: harrigarria da ingelesezko testu amerikarren eta frantsesezko itzulpenen arteko aldea zenbait pasartetan. Maialenek bere doktore-tesian Mo Yanen lanen itzulpenen azterketatik ateratzen dituen ondorioak guztiz aplikagarriak dira gu euskaratzen ari garen ipuin hauen kasuan ere: Howard Goldblatten itzulpen anglofonoa itzulpen «domestikatzailea» da guztiz, testu ingeles «natural» bat lortzeko helburuz guztiz moldatu, moztu, laburtu eta are «zentsuratu» egiten baitu jatorrizko testua; Chantal Chen-Androren itzulpen frantsesa, aldiz, askoz ere lotuago mantentzen zaio jatorrizkoari, inolako omisio, gehikuntza edo bestelako alteraziorik gabe.

Dirudienez, oro har, Estatu Batuetan, irakurle eta argitaletxeen exijentziek pisu handiagoa dute maiz jatorrizkoarekiko leialtasunak baino. Arrazoi komertzialek agintzen dutela, alegia: argitaletxeek ez dituzte irakurle anglofonoei arrotzegiak —edo luzeegiak, edo astunegiak, edo inkoherenteegiak— egingo zaizkien liburuak ekoitzi nahi, lan irakurterrazak baizik: luzera egokikoak, itxuraz exotikoak baina erreferentzia ilunegirik gabeak, logika eta koherentzia mendebaldarraren arabera antolatuak.

Frantziako argitaletxeen gaur egungo politika desberdina dela dirudi: itzulpenak jatorrizkoetatik gertuago egon ohi dira oro har. Arabieratik euskararako itzulpenean eskarmentua duten Arantzazu Royok eta Xabier Olarrak ere horixe bera konfirmatu zidaten beren esperientziaz galdetu nienean: ingelesezkoa askoz ere itzulpen libreagoa izaten omen da frantsesezkoa baino.

Kontu honek zer pentsatu handia eman zidan Mo Yanen itzulpenari ekin nionean: zer exijitzen digute euskal argitaletxeek euskal itzultzaileoi? Zein itzulpen-arau dira nagusi gurean? Zenbateko pisua du jatorrizkoarekiko leialtasunak eta zenbatekoa produktua saldu beharrak? Zenbateraino ezabatu edo moldatu ohi dira jatorrizko testuen erreferentzia arrotzak, pasarte ilunak, ustezko inkoherentziak? Zenbaterainoko ikusgarritasuna du itzultzaileak? Argi dago hain irakurleria mugatua duen hizkuntza batean ekoizten den produktu batek gutxieneko salmenta batzuk bermatuta izan behar dituela, eta, zentzu horretan, argitaletxeek testu ongi idatzi eta irakurterrazak nahi dituztela. Baina iruditzen zait gure literatur sistemaren txikitasun horrek berak nolabaiteko umiltasuna ezartzen digula itzultzaileoi: nago gaur egun handinahikeria deritzogula garai bateko euskal itzultzaileen dena etxekotu nahi horri, eta jatorrizkoarekiko «leialak» diren testuak hobesten ditugula, «nor gara gu, euskal itzultzaile umil bezain xumeok, txinatar literaturako idazle handienetako baten lanak desitxuratzeko?» pentsatuko bagenu bezala. Badirudi literatur sistema jakin baten txikitasun edo handitasunak eta inguruko sistemekiko dituen harremanek eragin handia dutela, hain zuzen ere, sistema horretako itzulpen-arauetan. Maialenek bere tesian egiaztatu ahal izan duen bezala, Estatu Batuetan ere, zenbat eta ezezagunagoa jatorrizko testuaren idazlea, orduan eta lizentzia handiagoak hartu ohi dituzte itzultzaileek. Aldiz, autorea ezagunago bihurtu ahala eta errekonozimendu internazionala eskuratu ahala, itzultzaileek gehiago errespetatuko dute autore horren autoritatea.

Beste tesi bat idatz liteke gorago aipatutako galdera horiei erantzunez, tesi zinez interesgarria, inondik ere. Blog honetako nire debutean balizko tesi horretarako hipotesi edo galdera batzuk proposatu besterik ez nuen egin nahi, eta hara non, hariari tiraka, uste baino gehiago luzatu naizen. Hementxe utziko dut, beraz, nire gaurko gogoeta. Ongi etorri bitez erantzun, kontra-iritzi, kritika eta proposamenak!

3 Iruzkin

Aiora Jaka atalean