Artxikoak hilabeteka: uztaila 2013

Lo egiteko ezin bizi

Iñigo Aranbarri

Ikusteke neukan idatzita. Eta esan behar dut aurreneko aldiz entzun nuenean makurra neure belarria zela pentsatu nuela: «txikito, ez duk ondo aditu». Bai nahi. Entzun, irratiz hasi bainintzen entzuten astea joan eta astea etorri  harri eta makila uzten ninduen molde hura, izan «ikusteke dago nola bukatuko den partida Anoetan» zein «ikusteke dago zein izango den gaurko bileraren emaitza». Askotan, eta horrek zurtzen ninduen, euren lana jario zainduan egiten duten esatarien ahotan.

Ikusteke. Eta beti dago bat duela ondoan, gaztelerazko está por ver horren ordain. Alegia, etorkizuna begi puntan. Ikusteko ez esatearren beti. Kolore pixka bat emate aldera, zer arraio, aspergarria ere egiten da-eta beti-betiko erabilera etxekoa.

Bitxikeria, egosi nuen neure artean. Exotismoa gustatu eta erabiltzen hasi. Baina bide laburra du horrek, abixatuko diete, geldituko dute pitokeria. Bai zera.

Kontua da -teke okerra Pampako luma-landare horren gisara erraz hedatzen hasia dela eta ematen munduan fruitua. Eta hasieran irrati-esatarien molde berritzaile-nahi izan nahi zuenak, hartu dituela beste erredakzio batzuk, eta ikasgelak, eta irakasleenak, eta zer ez.

Orain ez da ikusteke soilik. Analogiak ondo funtzionatu izan du beti hizkuntzan, eta geroaldiaren bidean, egiteke ere ez zaigu gutxitan agertuko:

«PSOE asko egiteke». Halaxe eman zuen idatziz EITB.com-ek 2012ko abenduan ulertzen lanak dituen esaldia. Bideoa ikusten hasi eta ondo ulertzen da esatariarena: «Mucho PSOE por hacer». Politikan zeharo gustatu den moldea, nolanahi ere. Bila hasi, eta halaxe erabili izan baitu bai EAJk, bai EAk, bai Ezker Abertzaleak, bai Miserikordiko Madreak.

Eta egia bada ere kasu batzuetan egiteko dagoela diogunean egiteke dagoela ere adierazi nahi dugula, demagun automobil lantegian nahiz kopistegian:

— Zurea? Egiteko/Egiteke dago.

Gainontzean, ez zaigu erraz suertatuko alderantzizkoa, zerbait egiteke edo egin gabe esateko egiteko lasai erabili ahal izatea. Eta ezinezkoa egon aditza ez badu ondoan:

  • Lo egiteko ezin da bizi

Gainerako aditzekin, zer esan. Agian asmatu dugula, Guadalcanaleko eraso hartan bezala, ostera ere gure mezuak deszifraezin bihurtzea munduko espioi guztien begi-belarrietara:

  • Idatzia aprobatzeko ezin da ahozkoa egin
  • Gosaltzeko joaten naiz lanera
  • Lasai bizi daiteke hainbeste irabazteko

9 Iruzkin

Iñigo Aranbarri atalean

Idazle elebidunen pagotxa

Isabel Etxeberria Ramírez

Pasa den astean, uztailaren 22tik 24ra, literatur itzulpenaz gogoeta egin ahal izan genuen EHUren Uda Ikastaroetan, EIZIEk antolaturiko ikastaro batean: «Azkenaldian euskarara itzulitako literatura: bideak, joerak eta esperientziak». Asko eta askotarikoak entzun genituen han: iritziak, esperientziak, adostasunak eta desadostasunak, balorazioak, proposamenak… Ez da hau lekua han esandakoak laburbiltzeko, baina hiru egun haietako gogoeta izpiren bat behintzat ekarri nahi dugu hona. Informazio xeheagoa lortu nahi duenak elearazi blogaren eskutik lortu ahal izango du. Eskerrik asko, berriro ere, Danele eta Garazi.

Azken eguneko azken hitzaldian, Harkaitz Canok autoitzulpenaz eta berridazteko tentazioaz hitz egin zigun. Pantailaratu zizkigun lehen bi aipuek argi laburbildu zuten hitzaldiaren abiapuntua: alde handia dago idazleak idatzi uste duenaren eta benetan idatzi duenaren artean, eta itzulpenak alde hori argitara ekartzen du askotan. Aipuetako batean, Italo Calvinok ohikoa zuen ironiaz deskribatzen zuen egoera:

Cuando veo que no me han robado bien y que no han descubierto lo que había de secreto, me siento desilusionado. (…) es posible que el secreto no existiera si no se encontró.

Anjel Lertxundik, euskalduna baita, ohikoa dugun arrazoiaz esplikatzen du egoera:

En las lenguas en situación diglósica —y, lo que es peor, sucede también con sus escritores—, se produce a menudo un desfase cada vez mayor entre lo que se pretende decir y lo que en realidad se dice. Ello es debido al influjo que la lengua de contacto más poderosa esparce por los más recónditos rincones del débil.

Canok, jarraian, bere autoitzulpenen hainbat pasarte ekarri zizkigun adibide. Itzulpen eraldatuak, denak; jatorrizkoari zerbait gehitzen ziotenak, asko eta asko. Hasierako bi aipuetan iragarritakoaren froga gisa, striptease erabatekoan. Eta halako jokaerek zer efektu izaten duten ondorioztatu zuen segidan: inoiz autoitzulpena egin duen idazleak (eta, oro har, itzulia izango dela dakien orok, ziur aski) ez du harrezkero berdin idazten; idazten ari den testuak itzulpenean nola emango duen gogoan du une oro, eta alerta-egoera horrek eragina du haren idazkeran. Jakina, idazle elebakarrari ez zaio halakorik gertatzen. Akuilu hori falta du bere idazkera hobetzeko. Diglosia eta guzti, horra hor elebitasunaren beste abantaila bat.

Ikastaroko lehen egunean, euskaratu den eta euskaratu beharko litzatekeen kanonaz eztabaidan ari ginela, literatur itzulpenaren zereginetariko bat gogorarazi zigun, entzuleen artetik, Juan Garziak: ereduak ekartzea gurera. Kanpoan erabili diren moldeak, estiloak, baliabideak eta abar euskaraz ematea, gure idazkera eredu berriz hornitzeko. Zirkulua itxita uzten zuen, beraz, Harkaitz Canok. Euskarara itzultzeak gure idazkera aberasten laguntzen du; euskaratik itzultzeak, beste arrazoi eta bide batzuk direla medio, ere bai.

Barkatuko didazue, baina ezin diot tentazioari eutsi. Gaindimentsiona dezagun (pixka bat gehiago, posible bada) itzultzaileen egitekoa: gora itzulpena!, gora diglosia!

Iruzkin 1

Isabel Etxeberria atalean

Zergatik ez du inork argi eta garbi esaten?

Juan Luis Zabala Artetxe

Zergatik ez du inork argi eta garbi esaten
euskara berarentzat «un puto engorro» dela,
traba petral nazkagarri bat;
nahiago lukeela
erosotasunagatik eta bakeagatik,
denon mesederako,
hala arazo praktikoz nola kulturalez

hiztun bizien mingainetatik,
hedabideetatik eta jardun akademiko orotatik
guztiz desagertua balego,
iraganeko erlikia aztergarri eta miresgarri
izatera murriztua behin eta betiko,
bizitza sozialetik erabat kanpo,
latinaren pare?

Zergatik esaten dute
zergatik esaten didate
pena handia dutela euskaraz ez jakiteagatik,
edo erdaraz hobeto moldatzen direlako?
Nola sinetsarazten diete
beren buruei begien bistako gezur hori?
Ez da logikoa pena hori,
ez da ulergarria, ez da sinesgarria.
Logikoa nazka da.
Enpatia pixka batez begiratu ingurura
eta berehala jabetzen naiz horretaz.
Nire hizkuntza «un puto engorro» da
inguruko gehienentzat,
eta, ondorioz, neuretzat ere bai
gero eta neurri handiagoan.

25 Iruzkin

Juan Luis Zabala atalean

Kutxa beltza

miel a. elustondo

(Amos Oz-en The Black Box liburutik)

Eta zer oroitzapen duzu zuk, Alec? Azkena ikusi zenuenean zortzi urteko mutikoa zen, luzea, iharra, ilehoria, arto-zurtoinaren modukoa, orduak eta orduak aulki baten gainean jarririk isil-isilik egon ohi zena, zure idazmahaiaren kontra bermaturik, kontzentraturik, ekarri ohi zenizkion zeuk-egin-ezazu liburuxkak hartu eta baltsazko aireplano modeloak egiten zizkizuna… Haur arduratsua eta diziplinatua zen, lotsatia ia, nahiz eta ordurako ere umilazioak isilik eta kontrolaturiko erabakimenez gainditzeko gauza izan, zortzi urte izanagatik ere. Eta, bitartean, erloju-bonba genetikoa balitz bezala, Boaz hamasei urteko mutila egin da, sei oin luze da eta hazten ari da oraindik, mutil garraztua eta basa da, eta gorrotoak eta bakardadeak harrigarrizko indar fisikoa eman diote. Eta, gaur goizean, luzaro zain egon naizen gauza gertatu da azkenean: telefono-dei larri bat. Barnetegitik kanporatzea erabaki dute, emakumezko irakasle bati eraso diolako. Ez didate xehetasunik eman nahi izan.

Berehalaxe joan naiz, baina Boazek ez nau ikusi nahi izan. Helarazi didaten mezuaren arabera, berak «ez du puta horrekin ezer ikustekorik» nahi. Irakasleari buruz ari zen? Edo nitaz ari zen? Ez dakit. Kontua da ez diola berez inori «eraso»: gustu txarreko txantxa bat egin zuen, irakasleak belarrondokoa eman zion, eta Boazek bi itzuli zizkion, ordainetan. Nik erreguka eskatu diet eskola-kanporatzea atzeratu dezaten, beste zer edo zer aurkitu arte. Errukitu zaizkit eta  hamabost eguneko epea eman didate.

Michelek dio, nahi baldin badut, Boaz gurekin bizi litekeela (nahiz eta gu biok eta haurra gela bat eta erdian bizi garen, eta hipoteka ordaintzen ari garen oraindik). Baina nik bezain ongi dakizu Boazek ez duela halakorik onartuko. Mutil horrek nazka ematen dit. Eta zuri ere bai. Beraz, azkenean, zu eta biok zerbaitetan bat gatoz. Sentitzen dut.

Ez dago modurik beste eskola espezializatu batean har dezaten, halako polizia-fitxa eta baldintzapeko askatasunaren arduraduna aldean dituela. Zer egin ez dakidalako ari natzaizu idazten. Idazten ari natzaizu, irakurtzen ez baduzu ere, eta irakurtzen baduzu, erantzungo ez duzula jakin arren. Onen-onenean ere, zure abokatu Zakheim-i aginduko diozu eskutitz formal bat bidal diezadan, oroitaraziz bere bezeroak aitatasuna ukatzen duela oraindik, odol-testaren emaitza ez dela anbiguoa izaten, eta neu izan nintzela, zegokion garaian, zuntz testaren kontra egoskor egin zuena. Xake-mate.

Iruzkin bat utzi

Miel A. Elustondo atalean

Bide barrijak (eta III)

Gotzon Egia Goienetxea

Corpus elebidun edo eleaniztunen garapena, horra hizkuntza teknologien beste emaitza ikusgarri bat. Funtsean, itzultzaileek egindako lanari jakintza etekin bat ateratzeko tresnak dira corpus elebidun edo eleaniztunak: corpus paraleloak dira, bi zutabe edo gehiagotan antolatuak (hizkuntza kopuruen arabera), non testu multzo (edo segmentu) bakoitza aldameneko(ar)en itzulpena baita.

Hurbileko adibide batez argiago ikusiko duzue: Gipuzkoako Foru Aldundiak landutako itzulpenen datu basea. Izatez TMX formatu estandarra duten itzulpen memoriak (es<>eu), corpus lerrokatu edo paralelo baten formatuaz erakusten dira. Bilaketak egin daitezke, galdetutako terminoak jatorrizko dokumentuetan kokatuak ikus daitezke, eta —itzultzailearen ikuspegitik, erabilgarriena— itzulpen memoriak sortu eta norberaren ordenagailura esportatu daitezke. Kontuan izateko eragozpen bat du, dena dela: jatorrizko segmentuen datu pribatuak ezkutatuta daude, benetako datuen ordez  beti letra edo zenbaki berak ipinita.

Nazioarteko erakundeei lotuta sortu izan dira —ulergarria da— corpus eleaniztunak. Hiru adibide, ezagunen artean:

  • Vienna INternet Terminology And Reference System (VINTARS): Nazio Batuen termino, izenburu eta siglen itzulpenak gorde eta kudeatzeko on-line aplikazio bat da. Kontsultaren interfazea argiegia ez bada ere, erakundearen sei hizkuntza ofizialetan (en, fr, es, ru, cn, ar) eskaintzen ditu emaitzak.
  • JRC-Acquis Communautaire: Europako Batasunaren lege multzo osoaren corpusa da. Ez du on-line kontsultatzeko aukerarik ematen, baina corpusa osorik eskuratu daiteke, hizkuntza ofizial bakoitzaren arabera, edo hizkuntza horien konbinaketa guztien corpus elebidun paraleloak eskuratu daitezke.
  • Europako Parlamentuaren aktak: Acquis Communautaire-ren tankeran, corpus elebidun paraleloak eskura daitezke, nahiz ez dauden hizkuntza konbinazio guztiak.

Corpus elebidunak sortzeko beste begiratu bat da, norberaren baratzeko datuak eskaini ordez, testuak Internetetik ateratzea. Izan ere, sarean testu elebidun edo eleaniztun asko dago, profesionalek itzuliak. Testu masa erraldoi horiek eskuratu, lerrokatu (hizkuntza bakoitzeko segmentu baliokideak parez pare jarri) eta, teknologia eraginkorrak erabiliz, on-line bilatu eta ustiatzeko aukerak garabide indartsu eta azkarra ezagutzen ari dira. Open source munduan, saio eder bat sortu dute, OPUS… the open parallel corpus izenaz. Suediako unibertsitate baten laguntzaz, eta kode irekiko webguneen soiltasun erdi hippie batez, corpus multzo handi baten gainean bilaketak egiteko eta datuak eskuratzeko aukera asko eskaintzen ditu. Corpus ikaragarri batez ez izan arren, euskara ere eskaintzen du aukeren artean.

Testuak saretik eskuratzen ditu, baita ere, Linguee bilatzaileak, baina bilaketarako hiztegi indartsu batekin konbinatuta eta, batez ere, teknologia oso modu eraginkorrean erabilita. Bilatzaile itxura erabatekoa du, interfaze soil eta garbi batez. Jatorriz Alemanian sortua zenez, alemanetik abiatu zen, baina gaur egun ingelesa, frantsesa, gaztelania, eta portugesa eskaintzen ditu hizkuntza konbinazioetan. Hazkunde azkarra izaten ari da, 100 milioi inguru itzulpen unitate jasotzen baititu dagoenekoz, webgune profesionaletatik, EBren lege iturrietatik eta patenteetatik hartuak.

Amaitzeko, esparru profesionalez kanpo sortutako bitxikeria bat: Sopelako parroko Jose Antonio Pagolak homilien corpus bat eskaintzen du bere webgunean. Testuak bata bestearen atzetik ageri dira, soil, lerrokatu gabe, baina batzuk txineraz ere bai!

Iruzkin bat utzi

Gotzon Egia atalean

“Sud Pays Basque” nola da euskaraz?

Eneko Bidegain

Euskara hizkuntza ofiziala ez den lekuetan sortzen diren erakunde berri edo programei eman ohi zaien izena erdaraz izaten da. Ipar Euskal Herriaren kasuan, frantsesez. Erakunde edo programa horiek, maiz, siglak dakartzate berekin, gainera. Kontua da, gehienetan albiste iturri direla, publikoki aurkezten diren unetik aitzina. Euskarazko hedabideetan lanean ari diren kazetarientzat ez da buruhauste ttipia izaten. Nola itzul halako erakundea? Nola jarri euskaraz? Erabaki bat har daiteke, bakoitzak har dezake berea, baina nola adostu biharamuneko Berria-n, Euskal Irratietako albistegietan eta Kazeta.info webgunean izen bera erabiltzea?

Erabakia egunean berean hartu behar dute kazetari horiek, presaka, eta bakoitzak bere ordenagailuaren aurrean, elkarrekin adosturik edo elkarrekin aipatu gabe. Aski erraza denean, normalena da denek itzulpen bera proposatzea. Ez da beti hala, ordea. Dena den, ez dago astirik kazetari horien gainetik, erakunde horren euskarazko izena erabaki behar duten autoritateek erabakitzeko. Kasu honetan, Euskaltzaindia beti ibiliko da kazetarien gibeletik, Jean Haritxelharrek, euskaltzainburu zela, Egunkaria itxi ondoan eskaini zuen elkarrizketa batzuetan aitortu zuen bezala. Horregatik, kazetarien erantzukizuna biziki handia da.

Ados jartzea oraino ez da begi bistakoa. Berriaren estilo liburuak argi azaltzen du “Conseil Général” euskaraz “Kontseilu Nagusia” dela, eta ez “Kontseilu Orokorra”, Ipar Euskal Herrian oraindik hedabide eta jende anitzek erabiltzen duten bezala.

Arazoa sortu izan didan erakundeetariko bat da, Lapurdi Hegoaldeko hainbat herri biltzen dituen herri elkargoaren izena: Sud Pays Basque! Izendatze horrek berak, hautatu behar genuen itzulpenak bezala, izaera politiko agerikoa du. “Hego Euskal Herria”, frantsesez, “Pays Basque Sud” da. Ez ziren ausartu herri elkargo hori horrela bataiatzera, baina emaitza berdintsua da. Nola itzuli “Sud Pays Basque”? “Euskal Herri Hegoa”? “Euskal Herri Hegoaldea”?

“Sud Pays Basque” izena absurdua iruditzen zitzaigunez, beste bide bat hautatu genuen: “Hego Lapurdiko herri elkargoa”. Argi da ez dela hori erakundea sortu zutenen asmo politikoa, baina euskaraz “Hego Euskal Herria” edo “Euskal Herri Hegoa” deitzea ezinezkoa iruditzen zitzaigun. Joan den astean etxera heldu zitzaigun herri elkargo horren berripapera, bi hizkuntzetan. Eta hara non euskarazko izena ere baduen, orain, erakunde horrek. Ezetz asmatu zein izen eman dioten? Erantzuna klik honetan.

2 Iruzkin

Eneko Bidegain atalean

Proposamen xume bat euskara guztiz errazteko

Juan Garzia Garmendia

Begien bistan dugu jada hainbestetan amesturikoa: euskara erraztua.

Orixek-eta zioskuten edozein baserritar eskolagabek ulertzekoa behar zuela euskarak. Haren lekukoa hartu nahi baina ia baserritarrik eta are gutxiago eskolatu gaberik geratzen ez den gaurko gure mundu honetan, ari gara gauzatzen, hala ere, asmo haren bertsio egokitu bat, garaiok eskatzen dutena. Ez zailtasunik gabe, baina, euskara nolanahikoaren fasetik iraganez, urrats batzuetara dakusagu azkenean euskara erraztuaren isla eta distira.

Hain izango da fazila euskaldun gaztelaniatsuentzat, ez da alderik izango hizkuntza bien artean. Hiztunarentzako abantaila nabarmen horrez gainera, beste bat ere izango du, guztiz bermatuko baitu beti irrikatu dugun elebitasun pasiboa ere: konturatu gabe, euskaraz ez zekienak ere ederki ulertuko du, inolako esfortzurik eta are ahaleginik ere gabe, euskara erraztuzko jarduna. Gainera, ez du sentituko bere baitan hizkuntza gerora gehituaren urruntasun hotz hori, bere hizkuntza berezkoaren berdin-berdina izango baitu euskara erraztua, hartara atxikimendu emozionala ere samurturik. Jakina, lagungarri izango da, bide horretan, gaztelania ere –euskal gaztelania bederen– euskara klasikoaren ezaugarrietara hurbiltzea, mestizaje jatorrez, hala dagoeneko abiatua den bide ortografikotik («pintxos», «kokotxas», «bertsos») nola ikastolakume eleapenasbakarren bultzadaz («las etxekolanas», «en ke gela?»).

Hala ere, ondo burutuko bada, arriskutsua da inertzia soziologikoaren baitan uztea osorik prozesua. Egia da ondo bideratua dagoela alderdi hori aspalditxotik, estatistiketan euskalduntzat jotzekoen kopurua haztea baita praktikan hizkuntza-politikaren helburu eta lorpen bakarra. Hala, zenbat eta halako gehiago izan eta zenbat eta gutxiago begiratu kalitateari (eta are gutxieneko abilidadeari), orduan eta hurbilago egon gaitezke elebitasun desorekatuaren auzia behingoz konpontzetik; alegia, bistakoa denez ezin dugula alde honetara ekarri zera, beste muturreraino bultzatzea dugula aukera zuhur bakarra.

Pentsa, bestalde, zer aurrezte bikaina izango dugun diruen aldetik ere, oraingo elebitasunak hainbatetan behartzen baikaitu bi hizkuntza erabiltzera azken finean gauza bera esateko. Ondo-bidean, laster behar genuke hori ere gainditua, testu bat bakarra aski bailitzateke praktikan (beharbada, ohitu arte, birekin jarrai genezake, kolore desberdinez), eta norberak erabakiko luke, irakurle bakoitzak, gaztelania deitu edo euskara. Ekonomia ez ezik, bizikidetza ere poliki erosotuko luke horrek, badakigu-eta gatazkabide izaten direla hizkuntzen arteko desberdintasunak.

Alde horretatik, berriro diot, ondo goaz, baina ez da nahikoa horrenbestez. Oraindik gelditzen dira iragan elitistaren aztarna batzuk. Labur beharrez, «arauemaile» deituko diegu, termino horretaz ulerturik erabileren artean inolako hierarkia, hobespen edo galbahea ezarri nahi duten diskriminatzaile antidemokratiko guztiak. Ez dira hainbeste, jada, zorionez, zeren demokratismoa eta haren abanguardia –espontaneismoa edo edozertasuna, alegia– egunez egun baitoaz irabaziz lekuak eta jendeak beren kausarako. Eta, horretan bederen, oso lagungarri zaigu inguruko hizkuntza nagusi sendoen zaintzaile noski lasaien erlaxazioa bere horretan ekartzea geure hizkuntzatxo txiki bezain bipilera, geu urdurixeago egonik ere noski. Sendotasunean eta nagusitasunean (eta lasaitasunean), ezin lehiatu, baina, itxuretan behinik behin, ez gaitezela atzean gera. Agian, kanpotik sinesten badigute (edo bagaituzte), konpondutzat jo genezake barrukoa ere.

Bada, haatik, oraindik ere, ikuspegi zaharrari atxikia dagoenik, bai pertsonarik eta bai, okerrago, erakunderik edo erakunde zatirik. Horien arabera, zabalbidean (edo salbabidean) ez ezik, garabidean dago oraindik euskara, eta, kultura-hizkuntza oso izatera iritsiko bada (alegia, euskaraz bizi ez ezik euskaraz edozertan taxuz jarduteko moduan egongo bagara inoiz), ez omen da nahikoa hiztunen kopurua gizentzea. Hizkuntza bera ere garatu, landu eta zorroztu behar omen da, tresna egokia izango bada ezertarako. Piramide bat irudikatzen dute halakoek, aristokratek leinu-zuhaitzak bezalatsu, eta, erabiltzaileak ez bada, erabilerak behintzat piramidearen estratuetan kokatzen dituzte: informalenak azpian eta sofistikatuenak gainean, tarteko mailetan koskaz koska ordenatzen dituztelarik gainerakoak. Eta sostenitzen dute maila horiek denak landu behar direla, piramidea piramide izango bada eta ez lur-arraseko edo lurpeko humus huts.

Zorionez, gero eta ugariagoak dira goi-mailen zaintzaileen desertzioak eta sabotajeak. Ia egunero ikusten ditugu hizkuntzaren gailurrera halako nekez igoak, beren burua piramidearen gainetik hondoraino heroikoki bota, eta ausart bihurtzen mordoilo traketsenaren paladin, hierarkia bertikalen aurkako buruzagi horizontal halako. Egia da, bestela ere, jendearen aurrean gero eta okerrago ikusita dagoela lehengo euskara txukunegia aldeztea, baina norberak eman behar du pauso pertsonala hura atzean utzi eta populu-hizkuntzara fedetsu biltzeko.

Marxek ere, ondo oroitzen banaiz, beharrezkotzat jotzen zuen, proletargoaren buruan gidari, burges txiki desklasatuen esku-hartzea. Hala, bada, piramide guztia lur zelaiarekin berdindu arteko bide iraultzailean, behekoen azpijate ohartu gabea bezain beharrezkoa izango da goikoen boikot kontzientea (goikota?). Horregatik egin nahi diet hemen dei, ez 31 laguni, baizik eta oraindik inork nortzat jotzen dituen guztiei, erabaki dezaten zer aldetan dauden borroka horretan (ez dadila inor lotsa ni hemen bezala oraindik euskara zailean ari delako: borondatea baino ez zaio eskatzen). Eta, benetan erraztu nahi badute euskara, kontsekuenteak izan daitezela etorkizuna urratzen ari diren indarrekiko elkartasunean, zalantzak zalantza eta kostuak kostu.

Nork bere erratza dantza dezala, alegia, denon artean erraztuko badugu. Erratz bihurtu, esan nahi dut, denborak guztiok errazta gaitzan baino lehen.

6 Iruzkin

Juan Garzia atalean

Hemen eta orain

Oskar Arana Ibabe

Here and Now liburuan, J. M. Coetzee-k eta Paul Auster-ek 2008 eta 2011 artean elkarri igorritako gutunak eta e-mailak datoz argitaratuta. Australian ezagutu omen zuten elkar, literatur biltzar batean, 2008ko otsailean, eta Coetzeek gonbidapena eginik hasi omen ziren elkarri idazten, zernahiren gainean gogoeta eta solas egiteko asmoz. Bi idazleren arteko solas librea da, beraz, liburuak dakarrena, eta kritikariren batek esan duen moduan, hura irakurtzean, irudipena du batek kafetegi edo ostatu batean dagoela, bi idazleren arteko elkarrizketa entzuten, norbera isilik, honako eta harako gaiez hizketan haiek, ahots gorazko gogoetan, zigarroa eta kafea eta gainerako ohiko lagungarri eta osagarriak tartean.

Halako batean, Derridak ama-hizkuntzaz idatzitako liburu bat irakurtzen ibili delakoa aipatzen dio Coetzee-k Auster-i (Monolingualism of the Other, 1996), Derridak elebakartasun, elebitasun, ama-hizkuntza, lehen hizkuntza eta abarrez azaltzen dituenen haritik, gogoetari ekiten dio. Ez da oso gogoeta sakona, bai interesgarria, agian: hizkuntza handienetako batean idazten duten bi idazlek gaiaz zer duten esateko jakin ahal baitugu hartara, mendi tontorretik begira hirurehun eta hirurogei graduko ikuspegitik haran txiki bateko itzal-argiei erreparatzen dion mendizalearen behakoa.

J. M. Coetzee-k, Derrida-k bezala, ama-hizkuntza ez duen batean idazten du, ingelesez lehenak, frantsesez bigarrenak, eskolan ikasitako hizkuntzan. Coetzee-k dio:

«Derridaren baieztapen bat interesatzen zait, zera dioena, hain zuzen, nahiz eta bera frantses elebakarra izan (elebakarra, nolanahi ere, bere estandarren arabera, zeren eta ingelesa bikaina baitzuen, eta alemana ere bai, ziur naiz, eta zer esanik ez greziera), frantsesa ez zela, ordea, bere ama hizkuntza. Hori irakurri nuenean, harritu egin nintzen, zeren eta berdin idatz baitzezakeen hori nitaz eta nik ingelesarekin dudan harremanaz; eta, biharamunean, berriz, zera egin zitzaidan are eta harrigarriago, ez bera ez ni ez ginela bereziak, ezen hainbat eta hainbat idazlek eta intelektualek dutela hitz egiten eta idazten duten hizkuntzarekiko harreman urrutiko eta arroztua, eta, egiaz, norberak erabiltzen duen hizkuntzari “ama-hizkuntza” (langue maternelle) deitzea, esapide zaharkitua bihurtu dela nabarmenki.»

«Hala, Derridak dioenean ezen, nahiz eta frantses hizkuntza maite izan eta frantses zuzenaren aldeko amorratua izan, frantses hizkuntza ez dela bere jabetzakoa, ez dela “berea”, ingelesarekiko neure esperientzia gogorarazten dit, bereziki haurtzarokoa.»

(…)

«Derridak ohartarazten duen bezala, nola jo lezake inork hizkuntza bat norberaren hizkuntza dela? Izan liteke, azken batean, ingelesa ez izatea Ingalaterrako ingelesen jabetzakoa; gauza ziurra da, ordea, ez dela nire jabetzakoa. Hizkuntza beti da bestearen hizkuntza. Hizkuntza baten eremuetan barneratzea beti da inoren jabetzan baimenik gabe sartzea. Eta zenbat okerrago, gainera, ingelesean ona izatea, bolalumatik ateratzen zaizun esaldi bakoitzean lehenagoko erabileraren oihartzunak entzuteko bestean, zu baino lehenago esaldiaren jabe izan zenaren oroitzapenak entzuteko bestean!»

Eta, aurrerago, beste gutun batean, idazle horrek berak:

«Uste dut ez natorrela bat zurekin ama-hizkuntzaren kontu horretan (nahiz eta ohartu naizen joera duzula esapide sentimenduz bete samar hori saihestu eta “lehen hizkuntza” esapidea hobesteko). Bat nator, ordea, ezen norberaren weltanschauung delakoa norberak hobetoen hitz egiten eta idazten duen hizkuntzak –bai eta, hein batean, pentsaketarako darabilenak– eratzen duela. Dena den, ez hain errotik eraturik non ezin duen batek inolaz ere hizkuntzatik behar beste urrundu eta hura kritikatik ikertu (…). Horrexegatik diot posible dela lehen hizkuntza bat edukitzea eta hala ere ez sentitzea haren baitan etxean: hartara, nolabait esatearren, norberaren aurreneko hizkuntza izango litzateke, baina ez norberaren ama-hizkuntza.»

(…). Europan, esaterako, nazio-estatua iritsi eta nazio-hizkuntzak nagusitu baino lehen, latina zen, inoren ama-hizkuntza izan gabe, bizitza intelektualeko moneta. Berdin gertatzen da gaur egun Afrikan ingelesari buruz eta, neurri txikiagoan, frantsesari eta portugesari buruz.»

Urtebetean, bi aldiz ehizatu du nire adimenak “hizkuntza baten baitan etxean sentitzea” ideia, bi idazleren eskutik. Coetzeeren hitzon gainean gogoeta astiroago egiteko aukera izan dut hemen, eta, saiatu naiz, haren adimen zorrotzetik niretzat eta guretzat baliagarririk zer aurkituko, eta izpi batzuk aipatuko nituzke: tradizioaren garrantzia (geurea eta geureganatua, iraganekoa nahiz gaurkoa, tradizioa sortzeko ahalegin ohartutik egina), hizkuntza etxe eroso eta sendo bihurtzeko ahalegina, gu guztiona, eta, ahalegin horretan, blog honetan hainbatek zehaztasunez eta zorroztasunez seinalatu dituzten koskak berdintzeko eta leuntzeko eginkizun baitezpadakoa; eta, azkenik, ama-hizkuntza, lehen hizkuntza eta aurreneko hizkuntzen arteko igarobide erraz eta erosoa, haien arteko iragazkortasuna, behin haren baitan etxean sentitzeko bezalako hizkuntza bihurtuko dugunean euskara, guretzat euskararen eremuan sartu nahi duten guztientzat.

Iruzkin bat utzi

Oskar Arana atalean

Hamaika itzultzeko jaioak gara (2)

Fernando Rey Escalera

Personas infantiles / Personas de categoría infantil

Lehengoan esan nuen bezala, Iruñerriko udal batean dudan adiskide batek maiz deitzen dit aholkua eskatzeko, edo euskaratzen duenari begiratu bat emateko. Euskara teknikaria da, eta euskara teknikariek maiz egin behar izaten dituzte itzulpen lanak, eta, egia esan, logikoa iruditzen zait zalantzak sortzen zaizkionean deitzea. Trebea da itzulpenean, eta sen ona du, eta ederki daki behar adina urruntzen jatorrizko testutik euskarazko testu egokiak sortzeko, baina ongi dakigu denok itzultzaile bakartiaren sindromea zein gogorra den, eta zer ondorio latzak izan ditzakeen.

Lehengoan, mezu-truke hau izan genuen:

Kaixo, Fernando:

Mezu hau ez diat bidaltzen zuzenketaren bat eskatzeko, perlatxo bat erakusteko baizik. Horrelako perlen zerrenda bat bildu eta liburu bat argitaratuko dudala uste diat.

Orain berriro, aipatu genian ba, gaztelaniazko aldrebeskeriaren bat? Gogoratzen haiz? Ba… Esaldi pare bat bidali zidatek itzultzeko, eta, hasi naizenean, begira zerk egin didan salto begietara, atzapar eta guzti: «Las personas infantiles no vecinas…». Polita, e? (Emaiok hori itzultzaile automatiko bati eta… Hori masakre linguistikoa!)

Kontua hauxe omen zen: igerilekuetarako tarifak finkatu ditu udalak, eta igerilekuetarako udako abonuaren prezio desberdinak daude, pertsona heldua edo haurra izan, herrikoa izan edo herritik kanpokoa izan.

Irri ederrak egin genituen, eta, jakina, euskaraz, «haurrak» jarri zuen nire lagunak. Baina, iruditu zitzaigun ona zela gaztelaniazkoa ere aldatzea, barregarri geldi ez zedin.

Ander Irizar lankide eta adiskideak txiste polita ere egin zuen horren kontura:

–Oye, tú te casaste, ¿verdad?
–Sí.
–¿Y tienes alguna persona infantil?
–Sí, tengo dos personas infantiles: un niño de 9 y una niña de 7.

Itzulpenaren eskatzaileari gaztelaniazko testuaren desegokitasunaz ohartarazten saiatu zen nire laguna, baina, egia esan, oso emaitza onik gabe. Zeren, handik laster, beste mezu hau bidali zidan:

Kiroldegitik bidali zidatek eta ez diat aguantatu, eta deitu egin zioat. Esan zioat: una persona infantil no es un niño/a (generalmente es un/a imbécil; hori ez zioat esan). «Niños/as» ez omen zian jarri nahi, eta, «personas infantiles» desegokia zela esan eta gero, «personas de categoría infantil» jarri ditek, kiroletako sailkapena erabilita (beste katastrofe bat). «No vecinas del pueblo» beste kategoria bat bezala zeukatek kiroldegian. Euskaraz «herriko bizilagunak ez diren haurrak» jarriko diat, eta esan diezadala horiek ez direla kiroldegiko kategoriak. Bueltan nokierokoren bat adituko dik. Hori, ez gaztelaniaz eta ez euskaraz, ez dela hizkuntza, ezta hitz egiteko modua ere; ez haurrei eta ez helduei (kar, kar).

Eta Anderrek bigarren txistea sortu zuen:

Ez zekiat zer den okerragoa…
Hala ere, itzulpenean «haurrak» jarriko zian, ezta?
Y Jesús les dijo: «Dejad que las personas de categoría infantil se acerquen a mí».

Ez dut hizkera sexista saihesteko proposamenei buruzko eztabaidarik piztu nahi.

Besterik gabe, denok ederki dakigun zerbait nabarmendu nahi dut: problema, maiz, jatorrizko testuan izaten dugu, eta, itzulpena ez ezik, jatorrizkoaren zuzenketa lana ere egitea izaten da gure eginkizunetako bat.

Azkenaldi honetan, adibidez, pertsona hitza bultzatu behar dela diote batzuek. Euskaraz, jakina, gehienetan, ez da beharrezkoa. Erdaraz zer jarri nahi duten eta zergatik beste kontu bat da, nahiz eta niri, askotan, min pixka bat ematen didan begian eta belarrian.

Lehengoan ohartu ginen, esaterako, Nafarroan argitaratu behar genuen lege batean «pertsona jabeak» genuela idatzita. Zergatik? Erdaraz «personas propietarias» zegoelako. Bistan da non dagoen jatorria: «propietarios»etik «propietarios/as»era egin zuten salto lehenbizi. Hurrena, hori saihesteko, «personas propietarias»en alde egin dute. Eta norbaitek (edo guk), azkenean, amua irentsi. Oraingoan, garaiz ohartu, eta zuzentzeko modua izan dugu.

9 Iruzkin

Fernando Rey atalean

Engendrotxoak

Iratxe Goikoetxea Langarika

Hizkuntzek berezkoa dute aldatzea eta bilakatzea. Ahoskera, doinua, hitzen adiera eta erabilera, joskera… Arinago edo astiroago, denak aldatzen dira. Aldaketa horietako asko ahoz aho zabaltzen dira gero, han-hor entzunak imitatuz. Baina ez duzue irudipena “okerrak” errazago barreiatzen direla “zuzenak” baino[1]? Esaterako, berba mutanteak, halamoduz eta akastun sortuak. Iraun eta iraun egiten dute, azkena emateko ahaleginak gorabehera.

Diska. 1993an eman zion zartakoa Euskaltzaindiak, baturako disko forma erabakitzean. Baina gogorra da, eta noiznahi jotzen dizkigu erasoak.

Filme. Batez ere zinemaldietatik elikatzen da piztiatxo hau, orain hamasei urte ‘film’ formaren alde egin zenetik.

Ekipaia, erreportaia, makilaia, sabotaia, tatuaia eta konpainia. Hiztegi Batu oinarridunak honela dio: “-aia/-aje: irizpide gisa, ez da -aia moduan egokituko mailegu berririk, tradiziokoak bere hartan utzirik, noski.” Tradizioko multzoan, ekialdeko euskaran aspaldi errotutako bidaia, bisaia, domaia, kuraia, muntaia, pasaia, pertsonaia, usaia eta xantaia ditugu erabilienak. Baina -aje > -aia bide emankorra izan da munstroak sortzeko eta ugaltzeko. Masaia-k masailari munduratu zuen (eta ez masailetan masajeak ematen dituena aipatzeko), eta mundualdi laburreko metraia-k bi kume itxurabako izan zituen, zein baino zein ibiltariagoak: luzemetraia eta laburmetraia. Luzemetrai eta laburmetrai, lagunentzat[2].

Ingelera. Errimea, orain gizaldi bat berarekin bateratsu jaio zen prantzera mengelaren aldean. Bizi da bizi ingelera, eta ez nonahi: irakasleen ahotan eta eskola umeen notetan ageri da sarritan.

Suposatu. Berba mamua. OEHk jasota dauka, 1733ko katixima baten adibidea ekarrita. Ez ikusi egin diote, ordea, gainerako hiztegi orokorrek. Kalkoen behatokiak adiera bat salatu dio (ekarri edo eragin-en lekua hartzen duenekoa), baina hor dabil suposatu, hormak nahi bezala zeharkatzen[3].

Sukaldatu. Aurrekoa mamua bada, hau mamu eta erdi. Hiztegi batek ere ez dakar, baina kate hotsean dabil hara eta hona, kozinatu “erdaldunari” janari lapurren. 178 agerpen ETCn; lehenengoa, 2001ekoa.

Eta atzena, baina ez hutsena, husna. Zenbakiekiko mimetismoz ez-zenbaki baten gainean sortua. Orain dela hogeitaka urte Euskaltzaindiak ETBri egindako oharretan egin zen akabatzeko lehenengo saioa. Beste hainbat etorri dira gerora. Alferrik.

Badira gehiago ere. Egunotan inguratu zaizkidanak baino ez ditut ekarri hona.

 


[1] Okerra eta zuzena zer den, oso erlatiboa da (Euskaltzaindia izena bera okerra da sorkuntzaz), baina oro har euskarazainen eta preskriptoreen iritzia hartzen dugu horretarako irizpide.

[2] Munstro guztiok badute alter ego formalagoa: masaje, masajista, film labur eta film luze.

[3] Nola Erran hiztegiak badakar, Iparraldean forma arrunta den seinale.

8 Iruzkin

Iratxe Goikoetxea atalean